Nine Days in One Year

Xruşçev «erimiş» davri adabiyot va sanʼatning köplab asarlarida bevosita aks etdi. Sotsialistik realizm ustalari KPSS XX syezdidan keyin yangi mavzularga murojaat qiladilar.

Yuliy Rayzman 1958-yilda «Kommunist» filmini suratga oladi, Ivan Pirev «Ahmoq»ni sahnalaştirişga kirişadi. Sovet kinematografiyasining klassigi Mixail Romm, «Lenin 1918-yilda» va «Lenin Oktyabrda» filmlari bilan tanilgan, 1960-yilda «Devyat dney odnogo goda» filmining ssenariysi ustida ish boşlaydi. Bu davr «fiziklar» va «liriklar» örtasidagi kuraş nomi bilan tarixga kirdi.

«365 kun» ish nomi bilan ataladigan film uçun Mixail Romm ilgari heç qaçon birga işlamagan, mutlaqo yangi jamoa töpladi.

Boş rollarga maşhur aktyorlar Yuriy Yakovlev va Aleksey Batalov taklif etildi. Suratga oliş boşlanişidan oldin Yakovlev avtomobil halokatiga uçradi, miya çayqalişi va ömrov suyagi sinişini oldi, uning örniga Innokentiy Smoktunovskiy taklif qilindi. Ayollar boş roliga «Sovremennik» teatrining yoş va kam tanilgan aktrisasi Tatyana Lavrova taklif qilindi. Lyolya roli Tatyana uçun kinokarerasidagi asosiy rol böldi, keyinçalik u asosan teatrga bağişlandi.

«Dmitriy Gusev obrazi ustida katta qiziqiş bilan işladim. Bu atomçi olimning hayoti qatʼiy, mazmunli va şu bilan birga sezilmaydigan jasoratga töla. Gusev rolini ayniqsa öziga jalb qiladigan narsa şuki, u bugungi kun odami, çuqur ziyoli, aytiş mumkinki — yangi sovet şakllanişining odami».

Ssenariy Xrabrovitskiy bilan Romm hamkorligida yozildi. Kartina operatori sifatida debyutant Herman Lavrov ham işladi. Köp jihatdan kartina sovet kinematografiyasida yangi söz böldi. Mutaxassislar musiqiy mavzuning ğayrioddiy talqinini va tovuş rejissurasini qayd etişdi — aslida filmda musiqaning özi deyarli yöq, faqat texnologik xarakterdagi maʼlum tovuş foni bor. Dekoratsiyalar ham kartinada yangi söz böldi.

Suratga oliş 6 oy davom etdi. 1962-yil 5-martda Moskvadagi «Rossiya» kinoteatrida premyera bölib ötdi.

Filmda keyinçalik SSSR xalq artisti unvoniga sazovor bölgan yetti aktyor iştirok etdi: Batalov (1976), Smoktunovskiy (1974), Plotnikov (1966), Blinnikov (1963), Gerdt (1990), Yevstigneyev (1983), Durov (1990). Rejissyor Mixail Romm 1950-yildan SSSR xalq artisti edi.

Aleksey Batalov guvohlik beradiki, mualliflar tomonidan öylangan bir qator qoronği tafsilotlar senzura talablari bilan filmdan çiqarib taşlangan. Masalan, Gusevning onasi qabriga borişi epizodi olib taşlangan, finalda kasallik Gusevni körlikka olib kelişi haqidagi işora ham çiqarilgan.

Ssenariy asosiga solingan voqealar maʼlum darajada haqiqatga yaqin. Kartinaning ilmiy maslahatçisi 1958-yil fizika böyiça Nobel mukofoti laureati Igor Tamm edi. 1950-yillarning oxiri va 1960-yillarning boşi boşqariladigan termoyadro sintezi sohasida katta yutuqlar davri böldi. Öşa paytda sovet olimlarining MTR qurilmasidagi jasur tajribalari boşlandi. Kurçatov institutida 1952-yilda sodir bölgan «soxta neytronlar» deb ataladigan voqea keng tarqaldi, ammo film qahramoni Gusev orzu qilgan boşqariladigan termoyadro reaksiyasi öşa paytda haqiqatda sodir bölmadi.

Umuman olganda, filmdagi öylab topilgan tajribaning fizik manzarasi yetarliça töğri aks ettirilgan. Agar tajriba muvaffaqiyatli ötganida, buni baholaş mumkin bölgan belgilardan biri yuqori neytron emissiyasi bölardi.

Film qahramoni Gusevning ismi va otasining ismi meniki bilan öxşaş — Dmitriy Andreyeviç, lekin u tajribaçi; uning otasi qişloqda yaşaydi (xalq donoligini ifodalaydi). Romm filmida ilmiy-tadqiqot yadro institutining hayotini içkaridan körsatişga, mirnoy (va kulisalar ortida nomirnoy) termoyadro mavzusidagi işning pafosi va psixologiyasini namoyon etişga harakat qilgan. Dastlab film menga ança yoqdi; hozir esa uni haddan ortiq «şartlilik» buzayotganga öxşaydi… Filmdagi markaziy epizod — Gusevning tajriba termoyadro qurilmasining neytronlaridan qayta nurlanişi. Aslida bunday xavfga hozirça juda uzoq!

Nomzod G. N. Zmievskaya «film ilm haqidagi sovetça romantik qaraşni ajoyib körsatdi», deb qayd etgan.

Karen Şaxnazarov Rommning işini «eng şestidesyatnik kartina» deb atagan. Klassik kino öz şaxsiy namunasi bilan voqelikka yangiça qaraş, jamoatçilikni qiziqtiradigan yangi muammolar vaqti kelganini körsatdi.

Kartina qahramonlari — dunyoviy muammolardan uzoqlaşgan olimlar va şu bilan birga sevadigan, bahslaşadigan va örganadigan oddiy odamlar. Boş qahramonning öqituvçisi xavfli tajriba vaqtida halok böladi, ammo Gusev heç qanday xavfga qaramay maqsad sari boradi. Uni moddiy boyliklar yoki eʼtirof va şon-şaraf qiziqtirmaydi. Rasmiy ravişda kartinada muhabbat uçburçagi bor, ammo romantik mavzu ikkinçi öringa ötadi. Döstlik ham, muhabbat ham — hammasi taraqqiyot uçun ilm qurboniga aylangan.

Kartinani töqqiz kun davomida bölib ötgan bir yil haqida quriş yangi «syujetsiz» montaj namunasi böldi. Klassik «çiziqli» syujet ketma-ketligidan rejissyor yangi taşkil etuvçi boşlanişga ötadi. Kartinaning alohida epizodlari faqat umumiy muallif ğoyasi bilan birlaştirilgan.

Tasma ssenariy ustida işlaş bosqiçidayoq noaniq va baʼzan keskin tanqidiy munosabatga sabab böldi, ammo novator mavzuga qöl urgan rejissyorning xavfi oqlandi. Prokat muvaffaqiyati, yetakçi kinofestivallardagi mukofotlar, matbuotdagi va oddiy tomoşabinlar orasidagi bahslar — bularning hammasi filmning öz davri uçun kultga aylanganidan dalolat edi.

Film tarixiy lahzaning oniy suratiga aylandi: aql-idrokning qudratiga bölgan quvnoq işonçi bilan; insoniyat hayotidagi asosiy narsa ertaga sodir bölişi umidi bilan; öşa ertaga özini unutib va qurbon qilib işlaşga tayyorligi bilan hamda öziga, öz tayyorliklariga nisbatan kulgisi bilan. Eng muhimi, uning yangilanişning baxtli tuyğusi bilan.

«The New York Times» gazetasi tanqidçisi J. Xoberman Rommning işini «Dengiz böyida» kartinasi bilan soliştirib, ularni birlaştiruvçi salbiy kayfiyat va umidsizlik motivini qayd etdi. Film şunday asarlar qatorida — «Turnalar uçadi», «Yuborilmagan xat», «Gamlet» bilan birga xalqaro kinoprokatga çiqdi va xorijiy tomoşabin uçun SSSRdagi «erimiş»ning yorqin namunasiga aylandi.

Prokat — 23,9 mln tomoşabin

1962-yilning eng yaxşi filmi; Aleksey Batalov «Sovetskiy ekran» jurnali sörovi böyiça yilning eng yaxşi aktyori.

Karlovi Vari xalqaro kinofestivalining «Kristall globus» katta mukofoti (1962)

Çexoslovakiyadagi mehnatkaşlar kinofestivalining boş mukofoti (1962)

Melburn (1965) va San-Fransisko (1962) xalqaro kinofestivallarining faxriy diplomlari

Polşa kino tanqidçilari klubi hayʼati qarori bilan Polşa prokatidagi eng yaxşi xorijiy film (1962)

Aka-ukalar Vasilyevlar nomidagi Davlat mukofoti (1966) — rejissyor va ssenariy muallifi M. Romm, ssenariy muallifi D. Xrabrovitskiy, operator G. Lavrov, rassom G. Kolganov, aktyor A. Batalovga topşirildi