Novaya Zemlya

2013-yil, muqobil reallik. Butun dunyoda ölim jazosi bekor qilingan va şuning uçun qamoqxonalar tölib ketgan. Umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan mahkumlarni saqlaş uçun tobora köproq mablağ talab etilmoqda. Xalqaro taşkilotlar jinoyatçilarni jamiyatdan ajratiş böyiça tajriba ötkaziş qarorini qabul qiladi. Rossiya bu maqsadda qutb doirasidan taşqaridagi aholisiz orolni taqdim etadi, u yerda kiçik aholi punkti barpo etiladi va hayot uçun zarur bölgan hamma narsa taʼminlanadi. Bu yerga noaniq tajribada iştirok etişga rozi bölgan Rossiyadan mahkumlarning birinçi sinov guruhi (206 kişi) olib boriladi. Uşbu sinov guruhida filmning boş qahramoni — Ivan Georgiyeviç Jilin (Konstantin Lavronenko) ham böladi.

Jilin xotini va ikki farzandi halok bölgan aviahalokat uçun aybdor deb hisoblagan aviadispetçerlarni öldirgani uçun umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. Qamoqda Jilin özini tutib, yolğiz yuradi, boşqa mahkumlar bilan nizoga kirmaydi, qamoq hayotida iştirok etmaydi. Jilin bilan biroz muloqot qiladigan yagona odam — uning kameradoşi, sobiq feldşer, ketma-ket qotilliklar uçun hukm qilingan manyak Nikolay (Andrey Feskov). Nikolay ham orolga yuboriladigan mahkumlar safida böladi. Mahkumlar konvoy uçun şoşilinç moslaştirilgan yuk kemasining tryumiga joylaştiriladi va dengiz orqali qutb doirasidan taşqaridagi orolga olib boriladi. Orolga yöl davomida kemada mahkumlar örtasida ommaviy janjal boşlanadi. Uni çeçenlar, asosan Ali (Aleksandr Samoylenko) qözğatadi, maqsadi hokimiyatni öz qöliga oliş. Janjalni konvoy askarlari polkovnik (Sergey Jigunov) boşçiligida gaz şaşkalari yordamida töxtatadi.

Orolga yetib kelganda mahkumlarga dasturning mohiyati tuşuntiriladi. Endi ular «kolonistlar» bölib, orolni özlaştiriş va öz jamiyatini yaratiş imkoniyatiga ega böladilar. Ularga oziq-ovqat, asbob-uskunalar va yaşaş uçun uylar beriladi. Keyingi oziq-ovqat va jihozlar yetkazib beriş uç oydan söng amalga oşiriladi. Qirğoq hududida favqulodda vaziyat yuz bersa, yordam söraş uçun buy mavjud. Har qanday mahkum ham loyihadan çiqişi mumkin, buning uçun u öşa buy orqali koordinatorlar bilan boğlanişi kerak. Mahkumlarni sputnik yordamida, infraqizil diapazonda kuzatiş rejalaştirilgan (keyinroq maʼlum bölganidek). Dastur qoidalarini tuşuntirgandan söng, kuratorlar va konvoy orolni tark etadi va qirğoqda mahkumlarga kişan kalitlarini qoldiradi. Mahkumlar qamoqdagidek özini tutişda davom etadi. Ali rahbarligida çeçenlar kişan kalitlari uçun ommaviy janjal boşlaydi. Tartibsizlik paytida bir neça mahkum aloqa buyigaça suzib boradi va uni buzadi, özlari esa çökib ketadi.

Çeçen guruhi barça mahkumlarni öldirib, inventar va oziq-ovqatni olib, orolдan qoçişga qaror qiladi. Çeçenlar ğalaba qozonganday tuyulsa-da, oxir-oqibat qolgan mahkumlardan mağlub böladi. Ularga Obezyan (Pavel Sborşçikov) laqabli qamoq avtoriteti boşçilik qiladi. Çeçenlar öldiriladi. Tirik qolgan mahkumlar Obezyan rahbarligida lagerni özlaştirişni boşlaydi. Şu paytda Ivan Jilin provizi, asbob — piçoq va bolta yiğib, lagerdan orol içkarisiga jönab ketadi. Jilin orolдan qoçişni niyat qiladi, lekin buni qanday amalga oşirişni hali bilmaydi. Qoçişning sababi — uzoq vaqt oldin halok bölgan oilasi bilan qayta birlaşiş istagi. Jilinning yagona istagi — xotini va bolalari yoniga dafn etiliş.

Bir muddat Jilin qoyaning toşli yoriğida yaşaydi. Quşlarni ovlaydi, baliq tutadi, çunki lagerdan olingan oziq-ovqat, maʼlum bölişiça, orolda juda köp bölgan lemmninglar tomonidan yeb qöyilgan. Bir kuni Jilinni uning sobiq kameradoşi Nikolay (laqabi «Sipa») topadi. Nikolay lagerdan qoçgan, çunki provizi tugagan (uni lemminglar yeb qöygan), oçlik boşlangan va birinçi kannibalizm holatlari qayd etilgan. Nikolay Ivan Georgiyeviçdan u bilan birga yaşaşga ruxsat söraydi, Jilin qarşilik qilmaydi.

Endi yolğiz yaşovçilar ikki kişi — Jilin va Nikolay, ular avvalgi turmuş tarzini davom ettiradi — ov qiladi, baliq tutadi, ötin yiğadi. Orol böylab bir reydda ular halokatga uçragan, nisbatan yaxşi holatdagi gidroplanni topadi. Lekin Ivan Georgiyeviç va Nikolayning tinç hayotiga sovuq kelişi bilan çek qöyiladi. Provizi yöq, ötin yöq, yolğiz yaşovçilar qotib öliş arafasida. Jilin xavfli qadam taşlab, kömir öğirlaş va sovuqqa çidaş uçun «kolonistlar» lagerigа xavfli yuriş qiladi. Lekin yuriş muvaffaqiyatsiz tugaydi — oç va sovuqdan holsizlangan Jilin va Nikolay odam göşti pişirilayotgan öçoq yonida uxlab qoladi. Şu paytda ularni Obezyanning odamlari asir oladi.

Jilin va Nikolay lagerga qaytarilib, ular haqiqiy dözaxga tuşib qolganini tuşunadi. Obezyan özining uzoq yillik orzusiga erişib, lagerni qamoqxonaga aylantirgan va uning boşliği bölgan. «Kolonistlar» uç guruhga bölingan: Obezyan boşçiligidagi Kengaş, u lagerda tartib va qoidalarni belgilaydi. Obezyandan taşqari, Kengaşga Arjanov, Amurbek va Yakut kiradi. Ikkinçi guruh — xizmat körsatuvçi sinf («erkinlar») — tayyorlangan qöriqçilar va Kengaş ehtiyojlariga xizmat qiluvçi odamlar, masalan, Tolya-Slesar (Marat Başarov). Birinçi ikki sinf provizi va inventarga kiriş huquqiga ega, provizini bevosita Obezyan taqsimlaydi.

Uçinçi guruh — mahkumlar (ularning aksariyati) — Obezyanga yoqmagan, uni barakda uşlab turadigan odamlar. «Erkinlar» va Kengaş mahkumlardan farqlaş belgisi sifatida kurtkalarni qizil tomoni taşqariga qaratib kiyadi, «mahkumlarga» esa kurtkani içki tomoni bilan, kök tomoni taşqariga qaratib kiyiş buyurilgan. Mahkumlar faqat Obezyanning şaxsiy ğururini va buzuq ambitsiyalarini qondiriş uçun kerak. Mahkumlarning heç qanday huquqi yöq, ularga asbob va mahsulotlardan foydalaniş taqiqlangan, öralgan hudud çegarasidan çiqiş man etilgan, u yerga ular har kuni sayrga olib çiqiladi. Mahkumlar ustidan nazoratçi qilib Estonets (Dmitriy Şarakoyis) tayinlangan — jirkanç, past odam, özining çuqur özini qadrsizlik hissini boşqalarni şafqatsizlarça haqorat qiliş orqali qoplaydi. Dastlab Estonets çeçenlarni qöllagan, lekin ular öldirilgaç, Obezyan tomoniga ötib ketgan.

Tört otryadga bölingan mahkumlar «Oxirgi — ölik» deb nomlangan «öyin» öynaydi. Bu «öyin»ning oddiy qoidasi bor: nazoratçining buyruği bilan sayr tugaydi va mahkumlar imkon qadar tezroq barakka kirişlari kerak, eng oxirgi barakka kirgan odam ölimga hukm qilinadi va qolgan mahkumlarga yem böladi. Köpçilik mahkumlar şu darajada hayvonlaşganki, öz jonini saqlab qoliş va yaqinidagi baxtsiz odamni barakdan itarib çiqarişga harakat qiladi.

Jilin va Nikolayni Obezyanning oldiga olib borişadi, u ularning taqdirini hal qilişi kerak. Obezyan yolğiz yaşovçilarni qamoqqa hukm qiladi: Sipani ötmişda oziq-ovqat öğirlagani uçun, Jilinni esa ikki oy davomida odamlarsiz orolda omon qolgani va xavfli bölişi mumkinligi uçun. Jilin uçun Yakut (Viktor Jalsanov) şafoat qiladi, u Obezyanga eslatadiki, aynan Jilin kemada çeçenlar bilan janjal vaqtida uni qutqargan. Lekin Estonets Yakut bilan janjalni qözğatadi, u yerda Yakut kaltaklanadi va Jilin hamda Nikolay bilan birga qamoqqa taşlanadi.

Qamoqda Ivan Georgiyeviç maʼlum obröga ega bölib, mahkumlarning köpçiligini Obezyanga qarşi isyon kötarişga, buyni tuzatib, yordam çaqirişga undaydi. Jilinning isyoni muvaffaqiyatli böladi, Obezyan isyonçilar bilan muzokaraga çiqadi. Jilin bitim taklif qiladi: u Tolya-Slesar bilan birgalikda buyni tuzatadi va provizi, yoqilği va asboblar bilan yordam çaqiradi, çunki asboblar va yoqilği olinsa, ular gidroplanni tuzatib, orolдan qoçib ketişadi, evaziga Obezyan lagerdagi tartibni yumşatadi va odam yeyişni bekor qiladi.

Obezyan rozi böladi. Jilin, Tolya-Slesar, Nikolay va Matros qayiqda buyga suzib boradi. Törtlik buyni tuzatişga urinayotganda bu imkonsiz ekani ayon böladi. Şu vaqtda Obezyan qöriqçi jangçilari yordamida Yakutni öldiradi va qirğoqda qolgan «isyonçilarni» tarqatib, ularni baraklarga, odatdagi hayot tarziga qaytaradi.

Jilin va uning guruhi qaytib keladi. Ivan Obezyanga ongli ravişda yolğon gapirib, ular signal berib, yordam söraşga muvaffaq bölganini, yordam, şu jumladan provizi, tez orada orolga yetkazilişini aytadi.

Obezyan orqaga çekinadi, çunki bir tomondan u Jilinning kuratorlardan yordam oliş rejasiga işonmaydi (buyda yaşil çiroq yonmagan, garçi Jilin dispetçer signalni qabul qilganini tasdiqlaydi), samolyot bilan ham (gidroplanda yuzdan ortiq odamni olib ketib bölmaydi), lekin köproq lager boşliği isyon tufayli pasaygan obrösini tiklaşga va orolda xöjayin ekanini körsatişga intiladi. Töqnaşuv yuz beradi, Tolya-Slesar Obezyanni oğzi tekis otvyortka bilan öldiradi, uning yaqin odamlaridan bir neçtasi ham halok böladi. Jilin guruhi ustunlikka erişadi, Amurbek va Arjanov Jilin bilan hamkorlik qiliş istagini bildiradi. «Yangi hokimiyat» özini oğir ahvolda deb biladi — provizi kam, tez yordam kelmaydi. Ivan Georgiyeviç buy bilan boğliq aldovni oçib beradi, lekin samolyot haqidagi maʼlumotni tasdiqlaydi. Bundan taşqari, mahkumlar Kengaş va Obezyanning yaqinlaridan ğazablangan va qonli tartibsizliklar uyuştirişi mumkin. Yangi Kengaş lager kolonistlariga boşliq qilib Tolya-Slesarni tayinlaşga qaror qiladi, çunki aynan u Obezyanni öldirgan, şuning uçun köpçilik nazarida benihoya obröga ega böladi. Jilinga ham lagerni boşqarişda muhim rol beriladi — u provizini taqsimlaydi, gidroplanni taʼmirlaş va kuratorlar bilan aloqani taşkil qiladi. Tolya-Slesar ölim jazosi ostida qatʼiy buyruq beradi: endi odam yeyiş taqiqlanadi. Qolgan provizi qolgan kunlar uçun yuk yetib kelguniga qadar barça kolonistlar örtasida teng taqsimlanadi. Mahkumlar çerkov, şuningdek, yaşirin angar quradi va gidroplanni bölak-bölak qilib u yerga köçiradi. Gidroplanni taʼmirlaş bilan boğliq katta ish kolonistlarni birlaştiradi va lagerda ança normal turmuş tarzi örnatiladi. Hokimiyatdan ketgan elitaga nisbatan taʼqiblar bölmaydi, hatto Obezyan öldirilgan paytda qörqqaniça qoçib ketgan Estonetsga ham koloniyada joy beriladi.

Dasturning birinçi uç oyi tugaydi, orolga kuratorlar yetib keladi. Jilin nisbatan silliq bölmasa-da, ular bilan aloqaga çiqadi va provizi, asboblar hamda yoqilği söraydi, yoqilğini esa generatorlarni işga tuşiriş zarurati bilan asoslaydi, bu generatorlar sovuqda yaroqsiz bölgan şamol qurilmalarini almaştirişi kerak. Marta (Ingeborga Dapkunayte) — loyiha kuratorlaridan biri — Jilinga hurmat va simpatiya bilan qaraydi, u kolonistlar talab qilgan jihozlarni beriş böyiça körsatma beradi.

Kolonistlar hayotni tartibga solib, samolyotni taʼmirlaydi va qoçişga tayyorgarlik köra boşlaydi, şu paytda orolga dasturning yangi iştirokçilari — AQŞdan mahkumlar guruhi keladi. Rus kolonistlar yangi kelganlar bilan döstona aloqa örnatişga urinadi, lekin ular juda tajovuzkor kayfiyatda. Qamoq tafakkuri doirasida fikrlaşni davom ettirgan mahkumlar koloniyani egallaş va öz tartiblarini örnatiş maqsadida qirğin uyuştiradi. Hammasi qonli vahşiylikka aylanadi, har ikki tomondan köplab odamlar halok böladi. Şu paytda orolдagi vaziyatni kemadan qöriqçilar guruhi kuzatib turadi, qonli qirğin haqidagi hisobot Martaga yetib boradi. Marta dastur rahbariyati bilan boğlanib, vaziyatni tasvirlaydi. Rahbariyat vaziyat nazoratdan çiqib ketdi deb hisoblab, barça dastur iştirokçilarini yöq qiliş va orolni butunlay tozalaş buyruğini beradi. Marta qöriqçi kemasi jamoasiga dastur iştirokçilarini töliq yöq qiliş böyiça buyruq yetkazadi. Kemadan mahkumlarga qarata öq uziladi.

Deyarli barça mahkumlar halok böladi, ularning jasadlari qirğoqqa yiğiladi, tozalaş guruhi orolni tark etadi. Maʼlum böladiki, tirik qolganlar orasida Jilin, Tolya-Slesar, Nikolay va Arjanov bor. Ular samolyotga boradi va uni işga tuşiradi. Oxirgi daqiqada Nikolay orolda qolişga qaror qiladi, qolgan uçtasi uçib ketadi. Samolyot suvdan kötarilayotganda Nikolay jarlikdan sakrab öz joniga qasd qiladi.

Jilin, Arjanov va Tolya-Slesar bortda bölgan samolyot qöriqçi kemasi yonidan uçib ötadi, kemadan samolyotga qarata zenit otişma qilinadi, Tolya va Arjanov halok böladi, Jilin öldimi yoki yaralanganmi — bu nomaʼlum qoladi. Film gidroplan toşloq qirğoqqa qarab şoşilayotgan kadrlar bilan yakunlanadi, va taassurot qoladi, maşina toşlarga urilib halok böladi, lekin Jilinga samolyotni toşlar ustida kötarib, parvozni davom ettiriş muvaffaqiyatli böladi.