Once More About Love

Tatyana Doronina — Natasha Aleksandrova, stjuardessa

Aleksandr Lazarev — Elektron Yevdokimov, fizik

Oleg Yefremov — Lev Kartsev, şturman

Yelena Korolyova — Ira ("Siçqonça"), stjuardessa

Aleksandr Şirvindt — Feliks ("Toptigin"), omadsiz fizik

Vladimir Komratov — Vladik, Yevdokimovning hamkasbi va dösti

Janna Vladimirskaya — Mayya, Yevdokimovning hamkasbi

Sergey Çistyakov — Yevgeniy Dal, restorandagi şoir

Yevgeniy Karelskix — restorandagi dastur boşlovçisi

Nikolay Merzlikin — tungi bekatdagi yigit

Zinoviy Vysokovskiy — Pyotr Borisoviç Galperin, fizik

Rejissyor: Georgiy Natanson

Ssenariy muallifi: Edvard Radzinskiy

Bastakor: Aleksandr Flyarkovskiy

Qöşiq matni: Robert Rojdestvenskiy

Operator: Vladimir Nikolayev

Boş rassom: Irina Lukaşeviç

Kostyumlar: A. Moçalina

Montaj: K. Moskvina

Maxsus effektlar: B. Travkin

Dirijyor: Yuriy Silantyev

May kinopremyerasidan (1968) tört yil oldin Anatoliy Efros mamlakatda birinçi bölib, Moskvaning "Lenkom" teatrida öşa paytda kam tanilgan muallif Edvard Radzinskiyning "104 sahifa sevgi haqida" pyesasi asosida spektakl qöydi; unda stjuardessa Natasha rolini Olga Yakovleva ijro etdi. Spektakl juda muvaffaqiyatli böldi, pyesa darhol turli teatrlarga tarqaldi. U SSSR va çet elda 120 dan ortiq teatrda katta muvaffaqiyat bilan sahnalaştirildi. Leningradda pyesa "Yana bir bor sevgi haqida" nomi bilan sahnalaştirildi va muallifga munosib şuhrat keltirdi. Köp ötmay pyesani G. A. Tovstonogov Leningrad BDTda Tatyana Doronina boş rolda bölgan holda qöydi.

Georgiy Natanson eslaşiça, filmni suratga oliş ğoyasi Edvard Radzinskiyga tegişli bölgan. Bu voqea "Katta opa" filmini suratga oliş paytida röy bergan. Film yarmi tayyor bölgaç, Doronina suratga olingan materialni körişni istagan. Körgaç, u dahşatga tuşgan: "Bu sanʼat emas! Bu kino emas!" Ammo suratga oliş guruhining boşqa aʼzolariga olingan lavhalar yoqqan.

Şunda Doronina suratga olingan materialni körişga bir tanişini taklif qilişni söragan: "Uning ismi sizga heç narsa demaydi". Natanson rozi bölgan. Kelgan ayol kiçkina, ozğin, keksa edi. Yonida qizğiş soçli yoş yigit bor edi. Salomlaşib, darhol körişga kirişdilar. Seans tugab zalda çiroq yonganida, kampir: "Tanya, bu ajoyib! Suratga olişni davom ettiring", dedi. Qizğiş yigit ham bir neça yaxşi söz aytdi. Bu Edvard Radzinskiyning onasi va özi Edvard Stanislavoviç edi. Vaqtni yöqotmay, Radzinskiy Natansonga murojaat qildi: "Siz, albatta, mening "104 sahifa sevgi haqida" pyesam asosidagi spektaklni körgandirsiz?" — "Yöq". — "Qanday?! Butun mamlakat tomoşa qilyapti! Menga uni ekranlaştiriş böyiça köplab takliflar kelgan".

Natansonning vaqti juda kam edi, teatrga bormoqqa imkoni yöq edi, şu sababli u Radzinskiydan pyesani öqişga berişni söradi. Radzinskiy uni berdi va ustiga yozib qöydi: "Georgiy Natansonga, bizning birgalikdagi işimiz muvaffaqiyatiga işonç bilan. 1967-yil 6-iyul".

Bir munça vaqt ötgaç, Radzinskiy Natansonni "Lenkom"ga bu spektaklni körişga taklif qildi. Teatrga kirişdan oldin ham muallif agar asar unga yoqsa, rejissyorga "104 sahifa sevgi haqida" asosida film oliş huquqini berişini aytdi. Natanson teatrdan hayajonda çiqdi va darhol kinossenariy ğoyasiga berilib ketdi. Radzinskiy ssenariyni tez yozib tugatdi va uni "Yana bir bor sevgi haqida" deb nomladi.

"Mosfilm" tomonidan filmni işga tuşiriş uçun qabul qilingan ssenariy Goskinoning tahririy komissiyasi tomonidan qöpol va axloqsiz deb rad etildi; şu bilan birga, kino amaldorlari bir ovozdan bu filmni suratga oliş mumkin emasligini takrorladilar. Rejissyor Natansonga axloqşunos kinoçilarni işontiriş uçun butun bir yil kerak böldi; şundan keyingina Goskino raisini çetlab ötib, unga işni boşlaşga ruxsat berildi.

Filmdagi köplab Moskva sahnalari Soçida suratga olindi, çunki Moskvada suratga oliş işlari töxtatilgan edi. Suratga olişni davom ettirişga ruxsat olinganda esa qor yoğa boşladi. Kartinada Soçi aeroporti, dengiz qirğoği, harakat bölib ötadigan köçalar parçalari va finaldagi maşhur zina juda taniş körinadi.

Aktyorlarni tanlaş

Georgiy Natanson uçun boş qahramonni kim ijro etişi haqida boşidanoq şubha yöq edi. Faqat Tatyana Doronina. Birinçidan, u bu aktrisa bilan "Katta opa" (1966) filmida işlagan va undan juda mamnun bölgan. Ikkinçidan, Doronina Leningrad BDT sahnalaştirişida stjuardessa Nataşani öynagan. Bundan taşqari, öşa paytda Doronina va Radzinskiy yaqin munosabatda edilar.

Yoş fizik Elektron Yevdokimov rolini Vladimir Vissotskiy juda ijro etişni istagan. Bir neçta sahnalar suratga olingan, u uçun maxsus baland tovonli etiklar tikilgan, çunki u Tatyana Vasilyevnadan ança past bölgan. E. Radzinskiyning sözlariga köra, Vissotskiyning sinovi ajoyib çiqqan, butun suratga oliş guruhi uni körişni juda istagan, ammo materialni körgaç, Natanson, Doronina va Radzinskiy qahramonlar temperamenti böyiça bir-biriga mos kelmasligini tuşunib, tezda boşqa aktyor izlaş kerakligini anglaşgan. Aleksandr Lazarevni sinovga kim taklif qilgani esa hozir eslanmaydi. "Men öz tanlovimni heç kimga taniş bölmagan yoş Aleksandr Lazarevga töxtatdim, — deb hikoya qilgan Georgiy Natanson. — Sasha juda kuçli odamni öynadi va obrazga mukammal mos keldi. Hayotda esa u Tatyana Vasilyevnadan juda qörqardi. Baxtga qarşi, buni filmning millionlab muxlislaridan biri ham sezmadi".

Georgiy Natanson Vissotskiy örniga Aleksandr Lazarevni tanlaganida haq ekanligiga işongan. Uning fikriça, bu duetda bir uyğunlik bor edi — "soxta emas, haqiqiy muhabbat, bu tuyğuni Doronina doim ajoyib ijro etadi — uning noyob apparati, aktyorlik tabiati şunday".

Natansonning niyatiga köra, samolyot komandiri Karsev rolida Oleg Yefremovdan yaxşiroq kimsa yöq edi: uning qöpol jozibasi va Nataşaga bölgan zamonaviy bölmagan, ritsarona muhabbati Aleksandr Lazarev ijro etgan erkin va nozik fizikning qiyofasini şunçalik gözal va işonarli tarzda oçib bera olardi.

Georgiy Natanson Aleksandr Flyarkovskiydan filmga musiqa yozişni söragani tasodifiy emas edi. Öşa paytga kelib bastakor "Sotrun yöli" (1967) va "Sotrunning oxiri" (1968) filmlariga musiqa yozgan va köplab ajoyib qöşiq va romanslar muallifi sifatida tanilgan edi. Bu uning sevimli janri bölib, unga tez-tez murojaat qilardi. Uning qöşiqlarida odamlarga doim javob beradigan samimiylik va sofdillik bor edi. Filmga yozilgan musiqa — tungi şahar böylab sayohat ruhida yengil va maftunkor, qöşiq esa metaforikligi va ijrosi bilan yodda qoladigan böldi; u köpinça "Quyoş zayçiği", "Qoğoz kema" yoki "Marjon va dengizlar haqida orzu qilardim…" nomlari bilan ataladi (qöşiq matni Robert Rojdestvenskiyniki; Novella Matveyeva sheʼrlari asosida yozilgan deb notöğri maʼlumot tarqalgan), va u özining erkinligi bilan kartina muvaffaqiyatini qisman belgilab berdi.

"Yana bir bor sevgi haqida" filmida Doronina quyoş zayçiği haqida qöşiq aytadi; bu zayçik jozibali, lekin doim qölga kiritib bölmaydigan baxtning metaforasi sifatida tasvirlangan.

Rejissyorlar unga köpinça qöliga gitara berişardi — bu har doim ayollikning ikki baravar ortişi edi.

Qöşiq film çiqqanidan keyin maşhur böldi. Uni köplab bardlar, teatr va kino aktyorlari ijro etadi. U sayyohlar qöşiğiga aylandi, gulxan atrofida, bolalar va yoşlar lagerlarida köp kuylanadi. Filmda Doronina aytadigan satrlardan biri şuni körsatadiki, uning qahramoni okean qirğoği va ekzotik manzaralar haqida orzu qilgan, lekin taqdir unga nima tayyorlayotganini bilmagan.

"Yana bir bor sevgi haqida" kartinasi sovet kinosi mafkurasi doirasida suratga olingan va 1960–1970-yillar sovet jamiyatining psixologik tarixi haqidagi faktning özi edi.

Melodramatik tuzilma ikki qahramon — erkak va ayol munosabatlarini markazga qöyar, bu munosabatlarni xavf va şum alomatlar bilan qizdirar va keskinlaştirar edi. Kutilmagan final esa syujet qurilişining samaradorligiga berilgan xaroji bölibgina qolmay, har bir inson hayotining qadri haqida mulohaza yuritişga turtki ham edi. Asosiy yuk boş rollarni ijro etuvçilar zimmasiga tuşdi. Harakat foni va umumiy atmosfera deyarli işlanmagan bölsa-da, Tatyana Doronina va Aleksandr Lazarev boş qahramonlarning xarakterini oçib berişlari, şuningdek, 1960-yillar havosini olib kirişlari, öşa davr hayotining ifodaçisi bölişlari kerak edi.

Qora-oq film. Erkak va ayol yomğirdan yuvilgan tungi köçalar böylab ketişadi. Kiyimdagi bejirimlik va hayotga işonç. Yangi qahramonlar. Romantik kasblar: na işçilar, na talabalar, maʼlum xavf bilan. Yangi hayot. Hujjatlilik illyuziyasi, esda qoladigan qöşiq, mukammal nafis uslub va filmning oddiy insoniy mazmuni tomoşabinni öziga rom etdi. Muhabbat filmning asosiy qahramoni edi, boş qahramonning samolyot halokatidagi ölimi bilan tugaydigan film esa yuksak fojiali pardada tugaydi va odamlar örtasida özaro tuşunişga çaqiriqdek yangraydi. Tomoşabin filmni zavq bilan qabul qildi, u kundalik hayotning jonli tölqinini his qildi — uning odatiy qobiği orqasidan mutlaqo odatiy bölmagan ehtiroslar yorib çiqadi.

Beixtiyor, Klod Leluş maşhur "Erkak va ayol" kartinasi bilan öxşaşlik paydo böladi; u rejissyor filmning çetiga butun intriga va voqealarni qöygan, öz qiziqişini faqat boşlanayotgan va azob bilan rivojlanayotgan ikki inson munosabatlariga qaratgan edi.

Edvard Radzinskiy sovet davrining madaniy makoniga yangi romantik ayol obrazini olib kirdi: gözal, sariq soçli stjuardessa. Öşa paytda ğayrioddiy ayollar eʼtiborni tortardi — ular gözalliklarini qadr-qimmat bilan olib yurişardi, sovet bir xilligiga qarşi tuğilgan va öşa davrning "Hammasi kabi böl!" şiori zidda yaşardi. Bunday ayolni avval izlaşardi, kelajakda ham uçratişni xohlaşardi, çunki insonning romantizm bilan böyalgan axloqiy asoslarga intilişi boşidanoq va sirli tarzda mavjud.

Doroninaning öziga xos gapiriş uslubi, xuddi şunday öziga xos qaraş va harakatlari million erkaklarni bir zumda öziga oşiq qildi, beqiyos Lazarev va boş qahramonga befarq qolmagan jozibali Yefremov esa uning orzuçan sokinligini taʼkidlab turardi. Muhabbat tarixi oddiy va sentimental tarzda suratga olingan. Butun vizual-verbal qatorda yagona ekstravagant element Doronina va uning ğalati, nozik bola ovozi edi. Aktrisa qahramoni uçun ataylab sekin, ataylab past, deyarli piçirlab gapiriş uslubini topdi va şu bilan unga öziga xoslik aurasini yaratdi. Qahramon Doroninaning hansiraş va ğingşişlari içida betartib yurak urişi urib turardi, u bir xil ohangni çertardi: "yana, yana, yana bir bor sevgi haqida…" Bu uşalmas, qoğoz kema kabi nozik va quyoş zayçiği kabi uşlab bölmas sevgi haqida edi.

Tatyana Doronina barça imo-işora va sözlarida çegarasiz eroitikani namoyiş etardi, bu eroitika uning qahramoni tomonidan anglanmagan içki eroitika edi.

Filmda qahramon tabiatining sofligi körinadi: uning uçun xiyonat — hatto bayroq, ötkinçi, vaqtinçalik bölsa ham — odatiy hodisa böla olmasdi. Bu sofdillik tomoşabinda hayrat uyğotadi. Tomoşabin uçun gözallik va xarakterning uyğunligini köriş muhim edi, u qahramonni gözal ayollarni böysundiradigan köplab vasvasalar çetlab ötganini tuşunişi muhim edi: film uning boşqalarning zaif va kamçiliklariga diqqat bilan sezgir ekanini körsatadi, u isteʼdodli darajada insoniy. Bu rol abadiy esda qoladigan rol böldi.

Radzinskiy va Natanson amalda SSSRda yumşoq axloqiy inqilob qilişdi, qahramonlarni sovet tomoşabini uçun odatiy bölmagan vaziyatlarga qöyişdi. Filmning eng kuçli sahnalaridan biri — karavotdagi sahna, ayolning hissiyotdagi fidokorligi, bu tuyğularning oçiq ifodasi va qahramonning harakati sovet jamiyatining hamma erkak va ayol qismi tomonidan töğri tuşunilmadi; ular qahramonni axloqsizlikda ayblaşdi.

Şunga qaramay, öşa Leluş öz filmi yaratiliş tarixini eslab, "Eng gözal sevgi hikoyalari — biz ularni yaşaşga vaqtimiz yetmagan hikoyalardir", degan edi.

Natansonning filmi özining kamtarligiga qaramay, 1960-yillarning noyob atmosferasi bilan töyingan. Bu "eriş" vaʼda qilgan jamiyat umidlari fonidagi sevgi tarixi. Öşa yillarda sevişganlarning kasblari — stjuardessa va fizik-olim alohida ahamiyat kasb etdi va dolzarb belgilarni ifodalardi: "fiziklar" va "liriklar" örtasidagi maşhur bahslar. Ikkala kasb ham xavf çegarasida turardi: biri ayollik, gözallik, şafqatni talab qilar, ikkinçisi — erkaklik, aql va isteʼdodni.

Öşa yillarda sovet jamiyatida ilmiy xodim, yoki öşa paytda aytilganidek, "yoş olim" qanday rol öynaganini tuşuniş uçun yana bir maşhur film — Mixail Romning "Bir yilning töqqiz kuni" (1962) filmini eslaş kifoya. Hali kinoda ğalabalaridan uzoq bölgan E. Radzinskiy yozgan "104 sahifa sevgi haqida" (1964) pyesasi, ekspressiv nomi bilan, ekran tarixiga aylanişi muqarrar edi.

1966-yilda fransuz rejissyori Klod Leluşning "Erkak va ayol" filmi ekranlarga çiqdi; unda Anuk Eme va Jan-Lui Trentinyan özgaça duet yaratgan, Fransis Leyning esda qolarli musiqasi yangradi. Film beva erkak va yolğiz ayol örtasidagi qiyin munosabatlar haqida edi. U "Uning" va "Uning" munosabatlariga çuqur nigoh taşlab, psixologik urğularni töğri qöyib, qutblar orasida deyarli elektr kuçlanişidagi tuyğular bilan katta taʼsir körsatdi.

Bu mavzu sovet jamiyatida çuqur tahlil va mulohaza uçun uzoq vaqtdan beri yetilgan edi. "Yana bir bor sevgi haqida" kartinasi, "eriş" yillarida çiqib, tomoşabinlar yuragini larzaga solib, yangi, noanʼanaviy qahramon va sovet formatiga mos kelmaydigan sevgi tarixini ekranga olib çiqdi va tomoşabinlarni zabt etdi.

Bu sovet kinosidagi birinçi film edi, unda qiz restoranda yigit bilan tanişib, birinçi tanişuv keçasi uning uyida qolgan va unga muhabbatini izhor qilgan.

Filmning nomida ham öziga xos belgi yaqqol namoyon böladi: oddiy mavzu, lekin voqeaga yangi qaraş. Syujet ança oddiy. Mana erkak, mana ayol, mana ularning muhabbati va mana "nimadir", u hammasini buzadi. Muhabbat va "nimadir" örtasidagi kuraşni kuzatiş eng hayajonli manzaralardan biri bölib, bu qarama-qarşilikning sirini biroz bölsa ham oçişga va muhabbatga yordam beradigan yölni topişga imkon beradi. U uni sevdi — oçiq, halol va ikkilanmasdan. U esa darhol emas, asta-sekin, ehtiyotkorlik bilan köndi. Bu nozik va abadiy tuyğu ikki yolğiz insonga kutilmaganda tuşadi. Va faqat uni yöqotgandan keyingina u köp narsaga közi oçilganini tuşunadi.

Bu kartinada nafis Doronina va Lazarev özgaça uyğun duet yaratdilar, filmga 1960-yillar ruhini olib kirdilar: devorlarida Xemingueyning portretlari va geografik xaritalari bor kiçik kvartiralar. Butun bir avlodning yuragini zabt etgan, özining individualligi bilan boşqa sovet kino va adabiy qahramonlaridan farq qiladigan 1960-yillar qizi Tatyana Doronina edi. U katta közlari, xirillagan va uzilib-uzilib nafas oluvçi öziga xos ovozi bilan köp odamlarni öziga rom etdi. Qizlar sartaroşxonalarga soçlarini oqartiriş uçun yugurardi, uning kiyim uslubi va xatti-harakatlarini köçirardi, uning suratini devorga osardi: u ideal edi. Sovet Ittifoqidagi köplab ayollar blonde Tatyana Doroninaga öxşaşni va gözal Aleksandr Lazarev bilan uçraşişni orzu qilardi. Har bir sovet odamining öz muhabbat tarixi bor edi, köpçilik uni oddiy va samimiy ekran hikoyasi bilan soliştirib, undan öz hayotini körişni xohlardi; haqiqiy muhabbatga tegib, uni heç bölmaganda çetdan bölsa-da, tatib körişni istardi.

Doronina va Lazarev dueti sovet tomoşabini uçun nafaqat ekrandagi hissiy muhabbatni, balki munosabatlardagi hissiyotlar keskinligini va hatto baʼzan kuraşni ham oçib berdi; bu munosabatlar mamlakatda uzoq vaqt deyarli taqiqlangan hisoblanardi.

Tatyana Doronina onalik ayolligini ijro etardi, bu ayollik hatto oddiy odamlarni ham qandaydir ruhlantirardi. Bu yangi qahramon bölib, ekrandan yangi hayot, erkak va ayol munosabatlariga yangi qaraş haqida gapirardi. Uning ğalati, uzilib-uzilib, nafas bilan aytiladigan intonatsiyalari kimnidir maftun qilsa, kimnidir jahlini çiqardi, lekin heç kimni befarq qoldirmadi.

Georgiy Natanson muhabbat haqidagi eng taʼsirçan filmlardan birini suratga oldi — sheʼriy, juda mehribon film; u Romeo va Juletta hikoyasi kabi uzoq vaqt tomoşabinlarda haqiqiy qiziqiş uyğotadi, Radzinskiy pyesasida kötarilgan mavzu esa vaqtdan taşqarida turadi — uni sahnada ham, kinoda ham 50 yil va 100 yildan keyin ham qöyiş mumkin. Filmning va uning qahramonlarining muvaffaqiyati şunçalik katta ediki, odamlar bilet oliş uçun hatto köçada navbatda turardi, kinoteatrlarda esa kartina barça seanslari uçun birinçi qatorni böş qoldirmay band qilişardi. Filmning çiqişi öşa davr sovet jamiyatiga xos bölgan rasmiy ikkiyuzlamaçilik va ekrandagi puritanizmga, ilk qaraşlar va şartlilikka qarşi öziga xos eʼtiroz edi.

Pyesa muallifining "104 sahifa sevgi haqida" asaridagi maşhur sözlarini parafrazalab aytiş mumkinki, har bir sevgi oldingisiga öxşaş va şu bilan birga butunlay öxşamaydi. Har bir inson bu sevgiga yangi dunyo kabi kirib boradi, u hamma narsani vaʼda qiladi, lekin kamdan-kam hollarda biror narsa beradi. Lekin u ketgaç, inson unga hamma narsa berilganini tuşunadi — faqat buni öşa paytda anglamagan.

"Yana bir bor sevgi haqida" filmi önlab yillar davomida dolzarbligiça qolmoqda, tomoşabinni befarq qoldirmaydi va vaqt ötişi bilan unga xos bölmagan oldingi davrlardagi öziga xos xuşböylik va maʼlum darajada nafislik kasb etadi. Kinotanqidçi Vsevolod Reviç öz retsenziyasida şunday qayd etgan: "Bu çuqur va kuçli his qila oladigan va buni biladigan odamlar haqidagi film, demak, baxtli odamlar haqida: unda ham köz yoşlar, ham javobsiz tuyğu, ham fojia bor".

"104 sahifa sevgi haqida" nomi muallif tomonidan 1958-yilda sodir bölgan, uçuvçi Garold Kuznetsov ekipaji bilan Tu-104 samolyoti falokati tarixi taʼsirida berilgan. Ekranlaştiriş Garold Kuznetsovning öz taqdiriga juda yaqin: u ham stjuardessaga oşiq edi, lekin falokatgaça özaro javob topmadi.

Pyesa keng şuhratni Anatoliy Efrosning 1964-yilda Moskvadagi Leninskiy komsomol teatrida qöygan spektaklidan keyin oldi; boş rolda Olga Yakovleva edi.

Filmning xorijdagi premyerasi 1969-yil 21-martda Finlyandiyada bölib ötdi.

"Yana bir bor sevgi haqida" kartinasini Kartagena (Kolumbiya) festivalida tanlov taşqarisida namoyiş etişga töğri keldi — sovet kino amaldorlari hamma narsadan ehtiyot bölişar, bu "axloqqa zid" film mamlakatga zarar yetkazişidan qörqişardi. Namoyişdan keyin kartinaga Grand-pri berildi.

Filmning ssenariysi va qöşiğidagi köplab iboralar qanotli sözlarga aylandi, masalan: "Bu nimaga?" — "Menimça, yomğirga" (Yevdokimov), "Yaxşi odam — bu hali kasb emas" (Vladik) yoki "Agar men notöğri hisoblayotgan bölsam, katta örtoqlar meni töğrilaşsin" (Feliks). Qanotli ibora bölib qolgan narsa film nomining özi — "Yana bir bor sevgi haqida" böldi; bu ibora köpinça yuksak tuyğularni yoki vaqti-vaqti bilan unutilib qoladigan insoniy mohiyatning asosi — sevgini eslatiş kerak bölganda işlatiladi.

Kafeda, bu yerda Natasha Yevdokimov bilan uçraşadi, "Skifi" bit-guruhi çalgan; guruh Moskva universiteti talabalaridan iborat bölib, 1960-yillar oxirida katta maşhurlikka ega edi. 1968-yilda filmning Moskvada namoyişidan keyin "skifomaniya" boşlandi.

2002-yilda rejissyor Vera Storojeva "Osmon. Samolyot. Qiz." nomli remeykni suratga oldi.

1969 — Kolumbiyadagi Kartagena xalqaro kinofestivalida "Rejissura mahorati va yuksak axloqiy fazilatlar uçun" Grand-pri.