Only "Old Men" Are Going Into Battle

Leonid Bykov — kapitan (keyinçalik mayor) Aleksey Titarenko («Maestro» laqabli)

Sergey Podgorniy — kiçik leytenant Viktor Şedronov («Smuglyanka» laqabli)

Sergey Ivanov — leytenant (keyinçalik katta leytenant) Aleksandrov («Çigirtka» laqabli)

Rustam Sagdullayev — kiçik (keyinçalik katta) leytenant Sagdullayev («Romeo» laqabli)

Yevgeniya Simonova — leytenant Maşa Popova

Olga Mateşko — kapitan Zoya Molçanova

Vladimir Talaşko — katta leytenant Sergey Skvorsov

Viktor Miroşniçenko — mayor Ivan Yermakov, polk komandiri

Aleksey Smirnov — mexanik Makariç

Alim Fedorinskiy — Alyabyev

Vano Yantbelidze — leytenant (keyinroq kapitan) Vano Kobaxidze

Aleksandr Nemçenko — Ivan Fyodoroviç

Vilоriy Paşçenko — Vorobyov

Yuriy Sarantsev — Vasiliy Vasilyeviç, aviadivizya komandiri

Valentin Makarov — polk ştab boşliği

Leonid Marçenko — Petya Savçuk, 1-eskadriliya uçuvçisi

Boris Boldirevskiy — Sagdullayevning mexaniki

Ivan Reutov — Sergey Skvorsovning mexaniki

Grigoriy Gladiy — 1-eskadriliyadan kiçik leytenant

Valentin Grudinin — polkovnik

Dmitriy Mirgorodskiy — piyoda batalyon komandiri

Vladimir Volkov — polk partiya taşkiloti kotibi

Vladimir Brodskiy — Kolosov

Anatoliy Yurçenko — Solomatin

Aleksandr Milyutin — 1-eskadriliya uçuvçisi

Aleksey Kryuçenkov — yoş uçuvçi

Fyodor Işçenko — epizod

Ssenariy mualliflari — Leonid Bykov, Yevgeniy Onopriyenko, Aleksandr Satskiy

Rejissyor — Leonid Bykov

Operator-postanovçi — Vladimir Voytenko

Rassom-postanovçi — Georgiy Prokopets

Boş maslahatçi — Sovet Ittifoqi Qahramoni, xizmat körsatgan harbiy uçuvçi SSSR, aviatsiya general-leytenanti Semyon Xarlamov

Film direktorlari — Ilya Fidman, Nikolay Zloçevskiy

Leonid Bykov yoşligida uçuvçi bölişni orzu qilgan, ammo sunʼiy ravişda körsatilgan yoshi va past böyi (öşa paytda — 163 sm) tufayli Krivoy Rog aviatsiya bilim yurti KRAUSga qabul qilinmagan. 1970-yillarning boşida Bykov Leningraddan Kiyevga köçib ötgaç, yangi joyda birinçi filmini aynan harbiy uçuvçilar haqida suratga olişga qaror qildi. Ikki ssenariy muallifi — Yevgeniy Onopriyenko va Aleksandr Satskiy bilan hamkorlikda unga Uluğ Vatan uruşi davridagi haqiqiy voqealarga asoslangan ssenariy yozildi, lekin sanʼatda tez-tez qöllaniladigan «badiiy sintez» usuli bilan: haqiqatda turli aviatsiya qismlarida, turli turdagi samolyotlarda parallel ravişda sodir bölgan voqealar bir butunlikka birlaştirildi.

Ish paytida Bykov köplab faxriylar bilan maslahatlaşdi, natijada köplab qahramonlar haqiqiy prototiplarga ega böldi. Masalan, eskadriliya komandiri gvardiya kapitani Titarenkoning prototipi bir vaqtning özida bir neça kişi böldi: 270-chi qiruvçi aviatsiya polki komandiri, Sovet Ittifoqi Qahramoni mayor Vasiliy Merkuşev, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Vitaliy Popkov, Sovet Ittifoqi Qahramoni Ivan Laveykin, Titarenko familiyasi va «Maestro» pozivnoyi esa Bykov tomonidan olingan, u uç marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Ivan Kojedubning qanoti Dmitriy Titorenko haqida bilgandan keyin olingan, Kojedub biografiyasidagi epizodlar filmga kiritilgan. Şuningdek, ssenariyda Vano ham paydo böldi — Kojedubning frontdagi dösti va uning birinçi bevosita komandiri (juftlik yetakçisi), jasur gruziyalik kiçik leytenant Vano Gabuniya xotirasiga, u nemis Me-109 qiruvçisini taran qilib qahramonlarça halok bölgan.

«Smuglyanka»ning prototipi Viktor Şçevronok bölgan deb hisoblanadi, u Leonid Bykovning bolalikdagi dösti bölib, ular birga aviatsiya bilim yurtiga kirişgan va 1945-yil aprelida Çexoslovakiyani ozod qiliş paytida halok bölgan. Ammo Viktor Mixayloviç Şedranov (na «Şçevronok», na «Şedronov») 1945-yil 17-aprelda halok bölgan. U 10-gvardiya otliq qöşinining Kuban-Slutsk Qizil Bayroqli, Suvorov, Kutuzov va Bogdan Xmelnitskiy ordenli diviziyasining 42-gvardiya kazak otliq polkida gvardiya kazaki sifatida halok bölgan. Yöqotişlar haqidagi hisobotda uning onasining Kramatorskdagi manzili şu Oktyabrskiy posyolkasida, 125-uy (Bykovlar 130-uyda, 8-xonadonda yaşaşgan) deb körsatilgan. Zoyaning prototipi — Sovet Ittifoqi Qahramoni Nadejda Popova bölgan, tungi bombardimonçilarning 46-gvardiya ayollar polkida eskadriliya komandiri örinbosari. Uçuvçilarning qizlar bilan tanişiş sahnasi, ular mehmonlarning özlaridan köra köproq orden va medallari borligini körib hayron qolişadi, haqiqatda ham bölgan, qizlardan biri uşlab turgan harbiy kiyimdagi qöğirçoq esa ayollar tungi bombardimonçi polkining şturmani Galina Dokutoviçniki bölgan. Öz qahramonidan farqli ölaroq, Nadejda Popova butun uruşni boşidan keçirdi va keyinroq filmning boş maslahatçisi bölgan Sovet Ittifoqi Qahramoni Semyon Xarlamovga turmuşga çiqdi.

Leytenant Aleksandrovning («Çigirtka») prototipi Yak-1 samolyotida uçgan gvardiya leytenanti Boris Kiselev bölgan — filmda aks ettirilgan epizod Ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Sergey Luganskiyning «Çuqur burilişlarda» kitobida tasvirlangan, unda B. Kiselev «Ivan Mokriy» nomi bilan keltirilgan. S. Luganskiyning xotiralari filmdagi boşqa epizodlarning köpçiligiga asos bölgan. Ssenariyda şuningdek, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Arseniy Vorojeykinning, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni Vladimir Lavrinenkovning va SSSR xizmat körsatgan uçuvçisi Anatoliy Ivanovning xotiralaridan ham foydalanilgan.

Bykov ssenariy yozar ekan, haqiqiy voqealardan ortiqça çetga çiqmaslikka harakat qilgan. Masalan, «qöşiqçi» eskadriliya haqiqatda mavjud bölgan, u La-5 samolyotlarida uçgan 5-gvardiya qiruvçi aviatsiya polkida bölgan, bu polkni Popkov boşqargan. Eskadriliya «qöşiqçi» deb nomlangan, çunki unda öz xori bölgan, ikki samolyot esa Leonid Utyosov orkestri tomonidan frontga sovğa qilingan. Bundan taşqari, jangdagi jasorat va qahramonlik uçun eskadriliya uçuvçilarining 14 nafaridan 11 nafari Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bölgan, şuningdek madaniy hayotga katta eʼtibor berilgan. Ozod qilingan hududlarda xor juda maşhur konsertlar bergan, 1944-yilda Kramatorskda esa ösmir paytida Leonid Bykov şunday konsertlardan biriga tuşgan. Öşa kuni mahalliy ösmirlar uçuvçilarga öz konserti bilan minnatdorçilik bildirişgan va Bykov xor tarkibida bölgan.

Ssenariyning boşqa köplab detallari ham hayotdan olingan. Maestro qiruvçisi fyuzelyajidagi nota çiziği rasmi Il-2 hujum samolyotidagi Vasiliy Yemelyanenkoning rasmi asosida çizilgan, u 230 (130) aviatsiya polkida xizmat qilgan. Şuningdek, özbek uçuvçisining (haqiqiy familiyasi — Marisayev) va rus qizining muhabbat fojiasi ham bölgan (qahramonidan farqli ölaroq, u uçuvçi bölmagan va oşxonaga bomba tuşganda halok bölgan), mexanikning parvozdan oldin samolyotlarni xoç belgisi bilan «suvga çömdiriş» odati, Maestroning öz odamlari tomonidan asirga tuşişi va «Men, örtoq komandir, fritslarni yana köproq urib tuşirardim, ammo siz ularni iç kiyimingiz bilan qörqitib yubordingiz» degan iboralar bölgan (oxirgi ikki epizod ham S. Luganskiy kitobida keltirilgan). Stalingraddagi alohida 434-chi qiruvçi polkining faxriylari, filmdagi Titarenko jangdan keyin polkka samolyotda emas, balki ot ustida qaytib kelgan epizodi («Qaramay, ötib ketdi!») haqiqiy hayotdan olingan, deb tasdiqlaşgan: u yerda polkdan uçuvçi Aleksandr Aleksandrov urib tuşirilgan va keçasi otda qaytib kelgan. Xuddi şunday, 1-gvardiya aviadivizyasining faxriylari aytişiça, filmda Titarenko qönğir ostida yaşiringan nemis tanklarini aniqlaganida, nazarda tutilgan ularning jangovar örtoği va komandiri — Sovet Ittifoqi Qahramoni gvardiya mayori Stepan Prutkov bölgan. Filmga nom bergan anʼana esa uçuvçilarning yangi kelgan töldirişni darhol havo jangiga qöymaslik, ularga tajriba «uçib oliş» imkoniyatini beriş anʼanasi bölgan. Masalan, Vitaliy Popkovning özi 1941-yilda frontga kelgaç, jangovar parvozlarni faqat 1942-yilda boşlagan.

1941-yilda u polkka diviziya komandiri general-polkovnik Mixail Mixayloviç Gromovga kelgan, keyinçalik u 3-havo armiyasi komandujoni bölgan. Bizni yuz atrofida ötirgan edik va Gromov söradi: «Xöş, kimda jangovar parvozlar bor?» Hamma jim. Maʼlumot uçun şuni aytay, nemis aviatsiyasining eng yaxşi uçuvçisi Xartmanning uruş boşlanişidan oldin 600 soat jangovar parvozi bölgan. Mening esa bitta jangovar parvozim bor edi — Batay maktabida instruktor bölib turganimda, Rostov-na-Donudagi köprikni qoplaş uçun uçganman — 1 soat 34 daqiqa, ammo men jasorat bilan qölimni kötardim. «Tuşunarli, — dedi diviziya komandiri, — jangga faqat „stariki“ çiqadi». Mana, filmning oxirida Çigirtka ham yangilarning eʼtirozlariga qaramay, uçişdan oldin aynan şu iborani aytadi. Kinoçilar esa uni olib, film nomiga qöyişdi.

Tugallangan ssenariyni Goskino amaldorlari «qahramonona emas» deb rad etişdi. Şunda Bykov ssenariyning alohida parçalarini Sovet Ittifoqining turli şaharlaridagi gastrol safarlarida öqiy boşladi. Bu tomoşabinlarda doimo katta zavq uyğotardi va Bykovni öz haqligiga işontirardi. Asta-sekin ssenariyni Uluğ Vatan uruşi iştirokçilari himoya qila boşladi. Xususan, 1972-yil 14-noyabrda Dovjenko kinostudiyasiga №55127 harbiy qism ştabining boşliği polkovnik Lezjov xat yubordi, u ssenariyni «uruş va undagi ğalabani qölga kiritgan odamlar haqida halol hikoya» deb taʼriflagan.

Nega qahramonlar sifatida aynan uçuvçilarni tanladik? Aytiş qiyin. Balki men özim aviatsiya bilim yurtida öqiganim, uçişni orzu qilganim va hanuz bu qahramona kasb vakillariga qoyil qolganim uçun bölsa kerak. Jangda qatnaşgan uçuvçilar bilan gaplaşib, biz juda muhim bir narsani angladik. Uruşning şafqatsiz olovida tajribali katta örtoqlar imkon qadar yoş va tajribasiz «jöjalarni» asraşga intilgan. Bu oliy donolik edi — kelajakka ğamxörlik qiliş, kuçlilarning abadiy haqi va burçi — himoya qiliş, östiriş va tarbiyalaş — öz örnini bosuvçilarni. Şunday qilib «Jangga faqat „stariki“ çiqadi» mavzusi tuğildi. Va yana bir mavzu — biz uçun kam qadrli bölmagan. Maşhur donolik deydi: «Töplar gapirganda, musiqaçilar jim turadi». Biz esa isbotlamoqçi edik: sinov yillarida ğalaba qozonadiganlar — eng şafqatsiz şaroitlarda ham odam bölib qolganlar, jangga barça yoruğ va insoniy narsalarni olib çiqqanlar, duşman bilan kuraş ham şunga asoslangan. Musiqadan gözal nima bölişi mumkin? «Ikkinçi, qöşiqçi eskadriliya» qahramonlari takrorlaşni yaxşi körişadi: «Uruşlar ötkinçi, musiqa esa abadiy!» Faşizmning ğazabi va odamga nafratiga qarşi, qahramonlarimiz yuksak insonparvarlikni, odamda mavjud bölgan ijodiy, yaratuvçi tamoyilni qarşi qöyişgan. Biz bu filmni uruşdan qaytmaganlar xotirasiga va uşbu şafqatsiz jangda omon qolgan tiriklarga minnatdorçilik sifatida yaratmoqçi edik. Şuning uçun filmni uruş faxriylariga alohida hayajon va taşviş bilan körsatamiz. Eng katta mukofotimiz esa ular «Ha, bu aynan şunday bölgan» deganlarida.

1973-yil 20-fevralda film tayyorgarlik davriga kiritildi. Ish köp qiyinçiliklar bilan keçdi. Masalan, Bykovga Makariç rolига Aleksey Smirnov nomzodini tasdiqlatiş qiyin keçdi. Leningradlik aktyor tomoşabinga faqat komediya janridagi sanʼatkor sifatida taniş edi, şu sababli amaldorlar uni rolga tasdiqlaşdan boş tortişdi. Javoban Bykov, agar filmda Smirnov bölmasa, suratga olişdan voz keçişini bildirdi va Uluğ Vatan uruşi iştirokçisi, uç ordenli aktyorning jangovar tarjimai holini gapirib berdi. Yana bir muammo filmning asosiy rollaridan biri — Smuglyanka rolini ijro etuvçi Anatoliy Mateşko bilan boğliq edi. Suratga oliş boşlanişiga bir oy qolganda studiya Mateşkoni boşqa filmga band qildi. Leonid Bykov şoşilinç ravişda Kiyev teatr institutining birinçi kurs talabalari guruhidan Sergey Podgornyni tanladi. Obraz şu qadar aniq çiqdiki, film çiqqaç, Podgornyni haqiqiy Viktor Şçevronokning onasi topib, «Rahmat, Vitya» deb minnatdorçilik bildirgan.

Bykovning dastlabki rejasiga köra, Skvorsov rolini Leonid Filatov ijro etişi kerak edi. Oxirida Titarenkoning qanoti rolini ijro etgan Vladimir Talaşko keyinçalik aytdiki, agar şunday bölgan bölsa ham, Bykov bu tafsilotlarni hamkasbini xafa qilmaslik uçun aytmagan. Talaşkoning sözlariga köra, kinoda baʼzan tanişlar, aloqalar va aktyorning maşhurlik darajasi hisobga olingan bölsa-da, Bykovda bitta mezon bor edi: mos keladimi yöqmi. Hatto u şunçalik himoya qilgan Smirnov ham boşqalar bilan teng ravişda sinovdan ötgan. Talaşko Skvorsov rolini öz hayotidagi eng muhim rol deb ataydi.

«Çigirtka» rolи uçun Bykov Vladimir Konkinni taklif qilişni rejalaştirgan edi. Bykov Konkinga uning komediya isteʼdodi borligini aytib, ssenariyni öqişga berdi. Konkin Çigirtka rolига rozi böldi, ammo öşa davrda u Nikolay Maşçenkoning «Polat qanday toblandi» filmida band edi va rejissyor uni Bykovning suratga olişiga qöyib yubormadi. Bu borada Rustam Sagdullayev omadliroq böldi, u bir vaqtning özida «Mening yaxşi odamim» filmida ham suratga tuşardi, buning uçun aktyor doimo Toşkentga uçib borişga majbur bölardi, u yerda suratga oliş ötardi. Aytgança, şu sababdan ham Romeo filmning köp qismini şlemofon yoki pilotkada ötkazadi, çunki uning uzun soçlari boşqa rol uçun kerak bölib, Uluğ Vatan uruşi davridagi uçuvçi obrazining işonçliligini buzmasligi kerak edi.

Film Yevgeniya Simonovaning kinodebyuti va uning eng maşhur rollaridan biri böldi: yoş uçuvçi Maşaning taʼsirçan obrazi köplab tomoşabinlar esida qoldi. Öşa paytda Simonova juda yoş (18 yoş) edi, Şçukin bilim yurtining ikkinçi kurs talabasi bölgan va maydonçada hamkasblari unga katta mehr bilan munosabatda bölişgan. Aktrisaning özi keyinçalik Leonid Bykov bilan işlaşni «taqdirning ajoyib sovğasi» deb ataganini va uni özining «kinodagi otasi» deb atagani aytilgan.