Passport

1987 yil. Tbilisi bolalar xori xormeysteri Yakov Papaşvili xotini va qizi bilan birga SSSRdan Isroilga köçib ketişga tayyorlanmoqda — onasi yahudiy bölgani uçun, Isroil uning tarixiy vatani hisoblanadi. Otasi avval emigratsiya qarori uçun öğli bilan janjallaşadi, çunki gruzin Gruziyada yaşaşi kerak, deb hisoblaydi, lekin keyin kenja öğlidan (ikkinçi xotini — gruzin ayolidan tuğilgan), taksi haydovçisi Merabdan Yakovni Gruziyadan Moskvagaça kuzatib qöyişni söraydi.

Moskvaga sayohat paytida Merab akasining yukidan keraksiz tuyulgan paketni taşlab yuboradi. Hayratga tuşgan Yakov u Isroilga Gruziyadan olib ketayotgan yer ekanini tuşuntiradi. Akasi uçun gruzin yerini yiğişga ulguriş maqsadida haydovçi töxtatiş tormozini tortadi va tepalikdagi toşlarni teriş uçun yugurib ketadi.

Moskvaga yetib kelgaç, Merab va Yakov oilasi Merabning armiyadagi dösti, özi ham taksi haydovçisi bölgan Vasiliy Yermakovnikida töxtaşadi. Eski döstlar xorijliklar uçun möljallangan mehmonxonada uçraşuvni nişonlaşga urinişadi, lekin şveytsar ularni kiritişdan boş tortadi, şuning uçun taksi haydovçilar uni favvoraga taşlaydi va militsiyaga tuşib qolişadi. Ularni bölimdan Yakovning xotini Inga çiqarib oladi: u Merabni ertasi kuni SSSRdan Isroilga uçib ketişi kerak bölgan eri deb körsatadi. Inga bilan birga kelgan Yakov esa Yermakovni ham ozod qilişni söraydi va u Moskva viloyatining boş ravvini ekanini daʼvo qiladi (Yermakovni jazodan qutqariş uçun).

Aeroportda Yakov ajralişdan oldin şampan içib bölmasligidan şikoyat qiladi, lekin aeroportda spirtli içimliklar sotilmaydi. Bufetçi uni çegara nazoratidan taşqarida sotib oliş mumkinligini aytadi. Akasiga taşqi körinişi juda öxşaş Merab Yakovning pasportini körsatib çegara nazoratidan ötadi, bir neça şişa şampan sotib oladi, lekin orqaga qaytişga ruxsat berilmaydi. Vaziyatni hal qila oladigan masʼul amaldorni izlab, haydovçi aeroport böylab yuguradi va hatto samolyotga ham kiradi, u yerda uni reysni keçiktirgan Yakov deb adaştirişadi. Ikki şişa şampan va akasining pasporti bilan Merab Venaga uçadi, u yerdan Isroilga reysga ötiş rejalaştirilgan. Yakov oilasi bilan Vasiliynikiga qaytadi.

Venada Merab SSSR elçixonasi orqali vatanga qaytişga urinib köradi. Lekin elçixona yopiq edi (dam oliş kuni bölgani uçun), befarq amaldor haydovçiga işonişni istamaydi, garçi çet el hujjatlari bilan çegarani kesib ötgani uçun jinoiy javobgarlik haqida ogohlantirsa-da, uning qatʼiyligiga javoban militsiyani çaqiradi. Merabni «Sohnut» repatriatsiya agentligiga olib borişadi. Papaşvilining tasodifiy hamrohi bölgan avantyuråchi Borya tuşuntiradi: vatanida çet el hujjatlari bilan çegarani kesib ötgani uçun unga 3 yildan 5 yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş tahdid qiladi — şu tariqa elçixona xodimining sözlarini tasdiqlaydi. Merab Isroilga borişga qaror qiladi va akasiga qönğiroq qilib, oila bilan Tbilisiga qaytib, uning kelişini kutişni aytadi.

Isroilda Merab fuqarolik rasmiylaştiriş uçun rasmiy tartibdan ötadi (akasining nomiga) va çöntak xarajatlari uçun 100 şekel oladi. Haydovçi Yakovning xotini Inganing amakisi, teleoperator Izaga murojaat qilib, undan pul qarz söraydi: u turistik yöllanma bilan SSSRga borib, u yerda Yakov bilan pasport almaşmoqçi, şu bilan birga qamoqqa tuşib qolmaslikni xohlaydi. Filmda «pasport» deb nomlangan hujjat SSSR çiqiş vizasi (ikkinçi tur) hisoblanadi. Film boşida Yakov pasportning özi Isroilda berilişini tuşuntiradi. Amaki Iza Merabning Vasiliy bilan telefon suhbatini eşitgaç, birinçisi KGB agenti, akasi uçun tölov talab qilyapti, deb qaror qiladi va töpponça bilan tahdid qilib, uni uydan haydab çiqaradi.

Merab bozorda savdogar Moşe bilan uçraşadi — u Gruziyadan kelgan, sobiq militsioner, eski tanişi; uni boy va nufuzli Tengiz (umumiy dösti bor) töyiga olib boradi, bu odam unga yordam beradi degan umidda. Töyda suratga olişni amaki Iza olib boradi, u barça oldida Papaşvilini KGB agenti sifatida «foş qiladi». Tengizni urişga ulgurgan haydovçini heç narsani tuşuntirişga imkon bermay, şarmandalik bilan töydan haydab çiqarişadi. Merab köçada yaşaşga majbur böladi, u sovet konsulining maşinasiga özini kişan bilan boğlab siyosiy namoyiş ötkazişga urinadi. Şunga qaramay, haydovçi xato qiladi va Finlyandiya elçisining maşinasiga boğlangan holda qoladi. Yelkasida yuk bilan köçalarda sarson bölib yurganidan keyin politsiya Merabni kişandan va eşiklardan ozod qiladi. Tbilisiga qönğiroq qilib, otasi uni uyiga qaytarişlarini kutib, amerikalik turistni garovga olganini bilib oladi. Amerikalik jurnalist Jeyn Merabni Isroilda yaşayotgan, Ikkinçi jahon uruşi faxriysi, sibirlik, sobiq harbiy razvedkaçi Semyon Klayn bilan taniştiradi. Amaki Senya Papaşviliyni çegaradan olib ötişga vaʼda beradi.

Merab va amaki Senya refrijerator avtomobilida Iordaniya tomon yölga çiqadilar. Yölda taksi haydovçisi huquqsiz va mast holda rulga ötiradi. Harakat qoidalarini buzadi, buning sababi şuningdek ança içib olgan Klayn böladi. Ularni politsiya töxtatadi, lekin amaki Senya kutilmaganda Papaşvili uxlab yotganda uning yuk maşinasini öğirlaganini aytib, özini soxta qiladi. Merab qoçişga urinadi, lekin oyoğidan yaralanadi va şundan keyin qamoqqa tuşadi.

Qamoqda taksi haydovçisi özini yahudiy deb körsatgan arab mahbus bilan janjallaşadi, keyin esa mahbus özini musulmon deb körsata boşlagaç, uni yahudiylar kaltaklaydi. Kutilmaganda töydagi nomaqbulliklarni tuşungan Tengiz Merab uçun garov tölaydi va uni uyga jönatmoqçi böladi. Yöllarini amaki Senyaning yuk maşinasi tösib qöyadi, u ikkalasini ham zararsizlantirib, taksi haydovçisini özi bilan olib ketadi va çegaraga töxtab qolgan yölini davom ettiradi. Huşiga kelgan Merabga Senya, Tengiz uni aynan uning tufayli ozod qilganini va qonuniy yöl bilan bu yerdan çiqib keta olmasligini tuşuntiradi. Ular mina bilan qoplangan Isroil-Iordaniya çegarasiga yetib borişadi. Senya Merabni çegaradan kuzatib qöyadi, lekin qaytişda özi minaga bosib ketadi. Iordaniya çegara xodimlari Papaşviliyni hibsga oladi. Iordaniya qamoqxonasida u arab tilini örganadi.

Uç yillik qamoqdan keyin soçi oqargan Merab Istanbulda amaki Senya kontaktlarini qoldirgan boğlovçi Mustafani topadi. U uning şunça vaqt yöqligidan hayron böladi, lekin u turk-sovet çegarasigaça yetib olişiga yordam beradi. Daryoni kesib ötayotgan Merab qöllarini kötarib, körinmayotgan çegaraçilardan öq uzmaslikni söraydi. Papaşvili yana hibsga olinadi, endi SSSRda. Biroq uni ança tez qöyib yuborişadi va 1990 yil oxirida Merab amaki Senyaning sönggi iltimosini bajarişga muvaffaq böladi — Omskka borib, uning xotini Marina Klaynning qabriga nikoh uzugini qöyadi (film aynan şu sahna bilan boşlanadi).

Jerar Darmon — Merab Papaşvili, taksi haydovçisi / Yakov Papaşvili, bolalar xori xormeysteri (ikkala rolni ham Murman Dzhinoriya ovozlaştiradi)

Natalya Gundareva — Inga, Yakovning xotini

Oleg Yankovskiy — Borya Çij (Borux), sovet emigranti-avantyurist

Armen Djigarxanyan — Semyon Klayn, refrijerator haydovçisi, ötmişda — sovet front razvedkaçisi

Yevgeniy Leonov — Sovet elçixonasi xodimi Venada

Mamuka Kikaleyşvili — Moşe Sepiaşvili, içki kiyim savdogari, gruzin emigranti, ötmişda — militsioner

Leonid Yarmolnik — Dod, Borya şerigi, Isroillik, avantyurist

Levan Pilpani — Vaxtang Papaşvili, Yakov va Merabning otasi

Yaakov Ben-Sira — amaki Iza Bernşteyn (ovozlaştiradi Gennadiy Xazanov)

Nina Ter-Osipyan — amaki Izaning onasi

Sharon Gakoen Bar — Jeyn, amerikalik jurnalist

Igor Kvaşa — Moskva sinagogasining boş ravvini

Kristian Fella — Tengiz

Kim Sullivan — Hamlet

Aleksandr Berda — Vasiliy Kuzmiç Yermakov, Merabning armiyadagi dösti, taksi haydovçisi

Levan Gabriadze — Merabning taksoparkdagi hamkasbi

Yuriy Kuşnerev — mehmonxona şveytsari

Vladimir Gusev — Ivan Petroviç Fyodorov, aviataşiş böyiça boşliq

Veronika Izotova — stjuardessa

Abessalom Loriya — poyezd boşliği

Ruslan Mikaberidze — Mustafa, turk, Seniya boğlovçisi

Boris Smorçkov — militsiya bölimining navbatçisi

Roman Madyanov — aeroportdagi yölovçi

Irina Şmelyova — Manya, Vasiliyning qarşi uydagi qöşnisi va uning sevgilisi

Rene Xobua — filmda suratga tuşmagan, lekin titrda körsatilgan

Ssenariy mualliflari:

Georgiy Daneliya

Revaz Gabriadze

Arkadiy Xayt

Rejissyor-postanovşik: Georgiy Daneliya

Boş operator: Vadim Yusov

Kompozitor: Giya Kançeli

Rassom-fotograf: Stanislav Tordua

Rejissyor Georgiy Daneliya bu rolga avval Vaxtang Kikabidze, keyin litvalik aktyor Regimantas Adomaytisni taklif qilişni rejalaştirgan edi. 1988 yilda Daneliya Aleksandrov bilan AQŞga Gollivud aktyorlari bilan muzokaralar olib boriş uçun uçib ketdi. Rol uçun Griffin Dan, Piter Rigert körib çiqildi, keyin Nikolas Keyj (u ssenariyni öqib, rozilik bergan), lekin Fransiyadagi homiylar şartlar böyiça kelişa olmadi. Bir yildan keyin asosiy rolga frantsuz aktyori tanlandi. Merab/Yaşaning roli Jerar Darmonning karyerasidagi eng yaxşi rollardan biri böldi.

Böri Çij roliga Nikita Mixalkov ham sinov berdi.