Picnic at Hanging Rock

Film avstraliyalik ayol Joan Lindsayning (1896—1984) şu nomli romani asosida suratga olingan. Roman 1967-yilda çop etilgan va bugungaça yozuvçining keng tanilgan yagona asari bölib qolmoqda. U çözilgan, eskiça til bilan yozilgan, bu esa baʼzi öquvçilarni qaytargan. Kitobni çöziqlik, sayozlik va snobizmda ayblaşgan. Hanging Rock toşidagi ğoyib böliş sirining yeçimi romanda yöq (göyo Lindsay sönggi bobni bosma naşrdan olib taşlaşni afzal körgan), biroq matnda toş boşqa ölçamga, öziga xos vaqt maşinasiga portal ekanligiga işoralar bor.

Ehtimol, «Piknik»ga eʼtiborni jalb qiliş uçun Lindsay romanning syujeti Melburn atrofidagi qizlar maktabida ötkazgan yoşligidagi haqiqiy voqealarga asoslanganini taʼkidlagan, lekin aslida kitob biror haqiqiy hodisaga asoslanmagan. Filmgaça kitob katta muvaffaqiyat qozonmagan edi. Roman Klif Grin tomonidan erkin ravişda ssenariyga aylantirilgan, Piter Uir esa ekranga ötkazişda ssenariy muallifining barça körsatmalariga amal qilmaslikni lozim topgan. Faqat Uirning filmi çiqqandan keyingina kitob ikkinçi hayotga ega böldi va bestsellerga aylandi. Hanging Rock toşiga turistlar oqimi keldi va bu mahalliy aholi uçun katta daromad manbai böldi.

Film çiqqanidan keyin Hanging Rock voqealariga umumiy qiziqiş şunçalik kuçayganki, Ivonna Russo 1980-yilda «Hanging Rock qotilliklari» (ingl. The Murders of Hanging Rock) kitobini çop etdi. Unda u töqqizta mumkin bölgan yeçimni sanab ötdi — qizlarning jirkanç kollejdan oddiygina qoçişidan tortib ularning musofirlar tomonidan öğirlanişigaça. Xususan, qizlar jinsiy manyak yoki manyaklar tuzoğiga tuşib qolgani ehtimoli muhokama qilingan. Bu missis Epplyardning birinçi bölib öylaydigan eng aniq tuşuntirişdir. Uirning keyingi intervyularidan birida toşdagi voqealarning yana bir oqilona talqini keltirilgan: qizlar şunçalik çuqur ğorga tuşib ketişganki, asr boşidagi qutqaruv vositalari bilan ularni topiş imkoni bölmagan. Voqealarni oqilona tuşuntirişga urinişlar Maykl bilan toşda sodir bölgan voqea bilan rad etiladi.

Öşa intervyuda Uir toşni «Bermud uçburçagiga öxşaş narsa» deb taʼriflaydi, u yerda odatdagi voqelikka boşqa ölçam kirib keladi. Edit toşdan ustida körgan qizil bulut Uirning sözlariga köra, «Peru va boşqa joylardagi» geomagnit anomaliyalar belgilariga xosdir. Baʼzan uning paydo bölişi «toşlar yoğişi» bilan birga keladi. Maʼlumot manbai sifatida u Çarlz Fort tomonidan tuzilgan bunday voqealar haqidagi xabarlar töplamiga murojaat qiladi.

Uirning sözlariga köra, toşdagi voqealarni har qanday tuşuntiriş, u oqilona bölsinmi yoki mistik bölsinmi, hikoyaning taʼsirini kamaytiradi, çunki u oddiy narsaga tiraladi: «Bolaligimda «Şerlok Xolms»ni yaxşi körardim, lekin murakkab sirlarga oddiy tuşuntirişlar meni qançalik hafsalasi pir qilganini eslayman. Menga har doim sirning özi uning mumkin bölgan tuşuntirişlaridan köra köproq qiziq bölgan». U Lindsayni romanning sönggi bobini çop etişdan ogohlantirgan: «Sirni oşkor qilmang. Gap yeçimda emas».

Romanning çiqqanidan 20 yil ötgaç (va yozuvçi vafot etganidan keyin), yetişmayotgan bob naşr etildi — «Hanging Rock siri» (ingl. The Secret of Hanging Rock) nomi bilan. Unda qizlarning ğoyib bölişi paranormal faollik bilan izohlangan. Miss Makgroning yordami bilan ular «fazodagi teşik» (ingl. a hole in space) yoki «vaqtdagi buziliş» (ingl. time warp) içiga tuşib qolişgan, ularning taşlab ketgan korsetlari esa havoda osilib qolgan. Şu bilan birga Miranda, Marion va Makgro metamorfozaga uçrab, kaltakesakka aylanişgan. Irma toşdan köçib ketolmagan, çunki portal uning oldida yopilgan.

Filmda Hanging Rock sirining yeçimi yöq va deyarli barça tanqidçilar bunda filmning qadr-qimmatini körişadi. Newsweek filmning butunlay yönaltiruvçi iplardan iborat ekanini yozadi, bu tomoşabinning tasavvurini uyğotadi. Dj. Berardinelli uçun bu qizlarga haqiqatda nima bölganligi haqida emas, balki ularga bölişi mumkin bölgan köp variantlilik haqida film. U «Piknik»ni katarsis yöqligi badiiy taʼsirni töldirib va kuçaytiradigan kam uçraydigan hodisalar qatoriga kiritadi. «Agar bu yerda yeçim berilganda edi, film oddiy detektivga aylanardi», — deb hamkasblariga qöşiladi Rojer Ebert.

Syujet davomida işora qilinadigan voqealar va personajlar örtasidagi boğliqliklar (masalan, Sarani Berti bilan uçraşiş umidi) osilib qoladi («Zeygarnik effekti»). Myurreyning xulosasiga köra, filmning fabula qismi tomoşabinga faqat «maʼno parçalarini» beradi: bu pazlni yiğişga uriniş, ayrim elementlar yöqligi sababli, muvaffaqiyatsizlikka mahkum. Körsatilgan voqealarning heç qanday talqini sirlarning töliq yuz foizli tuşuntirişini kafolatlamaydi. Sirning yopiqligi yeçimni kollejda şakllangan muhitning özidan izlaşga majbur qiladi:

Jinoyatçi, agar u umuman bölgan bölsa, — bu jamiyatdir. Uir uçun toşlar orasida jinsiy manyak yaşiringanmi yoki qizlarning öz bostirilgan impulslari histerik öz-özini yöq qilişga olib kelganmi — bu farqsiz. Muhim narsa — psixologik bosim haqiqatda mavjud bölgani va u qurbonlarning özi tomonidan öylab topilmaganidir.

Filmning obrazli tuzilişi ikki leytmotivning qarama-qarşiligiga asoslangan — abadiy avstraliyalik tabiat va Avstraliya landşaftining örtasidagi Yevropa tsivilizatsiyasi qalʼasi — missis Epplyard kollejiga. Britaniya kollejining bu muhitda begonaligi filmning boşidagi panoramali kadrda körinadi: u anʼanaviy yevropaça meʼmorçilik uslubidagi salobatli binoni körsatadi, uni palmaga öxşaş ekzotik daraxtlar örab turadi. Romanda maktab «meʼmoriy anaxronizm» deb nomlangan, ssenariyda esa u «buta örtasidagi manzarali boğning qattiqqöl orolçasi, Yevropani orzu qiladi (umidsizlarça)» deb tasvirlangan.

Filmda Fitsgubertlar mulki ham xuddi şunday ranglarda çizilgan, u yerda yoş avlodan yoş Maykl va aravakaş Alber yaşaydi. Keksa Fitsgubert juftligi yorkşir teryerlari örab turgan holda özlarining qotib qolgan qiyofalari, marosimli xulqi va beğubor kiyimlari bilan Avstraliya tabiati fonida, ayniqsa toşdagi piknik vaqtida keskin ajralib turadi. Maktab hayoti sahnalari Betxoven kontsertiga hamroh bölsa, gubernator qabulida Fitsgubertlar uyida biz Motsart musiqasining qadimiy akkordlarini va hatto «Xudo qiroliçani asrasin» madhiyasini eşitamiz. Fitsgubertlar uyi ham, Epplyard kolleji ham texnik hiyla-nayranglarsiz, harakatsiz kamera bilan suratga olingan, faqat monteyjning qoplaş texnikasi istisno.

Kollejning ruhini, uning barça qadriyatlari va kamçiliklarini uning mudirasi va boşliği — Ingliz Manşi böyidagi viktoriyaliklar orasida maşhur bölgan Bornmut kurortidan kelgan missis Epplyard timsollaydi. Hatto soçi bilan u qiroliça Viktoriyaga öxşaydi. Xayrixoh ODOBNING ortida bu ayolda «qoniqmagan lesbiyanlik moyilliklari» yaşiringan; Berardinelli uni «jinsiy jihatdan ikkiyuzlama xonim» deb ataydi. Çuqur şaxsiy xarakterdagi yaşirin ehtiyojlar uning qizlar va öqituvçilar orasida qattiq intizom örnatişga urinişlarini belgilaydi, deb hisoblanadi.

Missis Epplyard atrofdagilarga viktoriya xulqining qatʼiy tamoyillarini yuklaydi, ayniqsa jinslar munosabatlariga oid hamma narsada. Şogirdlarning bosimini öşa davr kiyimi ifodalaydi: u soxta andişani köplab noqulayliklar bilan birlaştiradi, ayniqsa «viktoriya tor-qamoqligining ramzi» bölgan korset. Tibbiyot xodimlari aniqlaşiça, qattiq korsetlar XIX asrda qizlarning jinsiy voyaga yetişini sunʼiy ravişda keçiktirgan. Şogirdlarning bir-birlariga korset boğlab qöyiş sahnasi maşhur bölgan: u ertalabki tumanda suratga olingan va erotik öyinqaroqlik bilan nur soçadi. Qizlarga nafaqat toşga çiqiş («hatto pastki poğonalarga ham», missis Epplyard aytganidek), balki oq qölqoplarni yeçiş ham man etilgan. Qizlarga örnak bölişi kerak bölgan öqituvçilar esa imkoniyatlari böyiça yanada çeklangan. Miss Makgro piknikda qölqopini yeçmasdan banan yeydi; uning hamkasbining pudra işlatişi missis Epplyardni hayratga soladi. Şu şaroitda şogirdlarning toşga sayohati va u yerda yeçinişi jamoat muhitiga oçiq eʼtiroz kabi körinadi.

Kollej yaşovçilarining içki dunyosi ham eng izolyatsiyalangan qitʼaning yarvahşi haqiqatlaridan juda uzoqda. Ularning xonalarini lord Bayronning portreti va prerafaelitlar rasmlarining reproduksiyalari bezaydi. Piknik vaqtida fransuzça iboralar yangraydi, qizlar Şekspir sonetlarini deklamatsiya qiladilar, mademuazel Puatye Botticelli reproduksiyalari bilan kitobni varaqlaydi. Missis Epplyard şogirdlarining qalbidagi ijodiy uruğni muntazam ravişda öçirib taşlaydi. Qizlar piknikda bölmagan vaqtda u Saraning öz sheʼrlarini mensimay gapiradi va uni maşhur britaniyalik şoira Felisiya Xemansning «Kasabyanka» sheʼrini yodlaşga majbur qiladi. Boşqa bir epizodda Longfellouning çözilgan dostoni eslatiladi, unda «burç hammadan ustun» degan majburiy axloq aytiladi.

Toşdagi sirli ğoyib böliş Uells va Kafkaning tuşunarsiz voqealari kabi bunday ijtimoiy-axloqiy tuzumning xunukligini oçib beradi. Maʼlum bölişiça, bu miniatyura jamiyat individlarning libidosini bostirişga asoslangan. Blissning sözlariga köra, Sara kabi uyatçan va kam gapiruvçi qizlar ustidan töliq hukmronlikni örnata olmaslik maktab mudirasini zulmga, sadistik darajadagi şafqatsizlikka va oxir-oqibat qotillikka undaydi. Toş (yoki u timsol qilgan kuçlar) unga qattiq jazo tayyorlaydi. Epplyardning tartibli dunyosi parçalana boşlaydi, şogirdlar va öqituvçilar uning zulmiga qarşi isyon kötaradilar, Puatye kosmetika işlata boşlaydi («menimça, bu menga yaraşadi»), boşqalar turmuşga çiqib, işdan ketişadi.

Filmning badiiy koordinatalarida Epplyard maktabiga Hanging Rock toşi qarşi turadi. Hanging Rock — Viktoriya ştatidagi haqiqiy mamelon; u mahalliy aborigenlar orasida muqaddas hisoblanadi. U «çöl, ibtidoiy joy, noaniq taşviş uyğotadigan» deb taʼriflanadi, bu yerda «qadimiy ruhlar» mavjudligiga işoniş qiyin emas. Avstraliya butalari landşaftida hukmronlik qiluvçi vulqon balandligi anʼanaviy-yevropaça uslubdagi mağrur binoning özi kabi ğayrioddiy. Kamera ikkala monolitni pastdan yuqoriga qarab suratga oladi, bu ularning atrofdagi manzaradagi ustun mavqeini taʼkidlaydi.

Toşdagi hayot kollej yoki boşqa joylardagidan boşqa ölçamda keçadi. Uning taʼsir kuçini tuşuntirib yoki ölçab bölmaydi. Soatlarning çeksizlikni ölçaşga urinişi muvaffaqiyatsizlikka mahkum. Uning fonida dam oluvçi yevropaliklarning şovqinli taşvişi anomaliyaga öxşab körinadi. Yaqindan körsatilgan, bu joyda töla bölgan çeksiz hayot şakllari. Toşning hissiy havosi erkinlikka, şu jumladan jinsiy erkinlikka çorlaydi. Toşdagi sayohat raqs harakatlari va kiyimlarni asta-sekin yeçiş bilan keçadi, bu qadimiy bakxik marosimni eslatadi. Kamera yalanğoç toş çöqqilarini yaqindan körsatadi, filmni yozgan köplab odamlar ularda falloik ramzni köradi. Mamelonning ğorsimon çuqurliklari, bu yerga nomaʼlum kuçlar qizlarni tortib oladi, aksinça, vaginal ramzga yaqinroq.

Uir eslaydiki, uzoq vaqt davomida u toşni qaysi burçakdan körsatiş yaxşiroq bölişini bilmagan, çunki u unga kerakli dramatik taassurot bermagan. Faqat uning oldidagi tekislikda yengil tumanning paydo bölişi muammoni hal qilgan. Kamera monolitni jonli va ğayritabiiy narsa sifatida tasvirlay olgan. Uning baʼzi qirralarida, diqqat bilan qaralsa, befarq, qörqinçli yuzlar körinadi. Ular begona mehmonlarni diqqat bilan kuzatadilar, xuddi toşning «josuslari» — sumkali, sudralib yuruvçi, patli va haşarot mavjudotlari kabi. Toşning antropomorfligi Berardinellini uni filmning eng sirli personaji deb ataşga undagan. Kamera tomonidan körsatilgan tuşki jaziramaning tölqinlari ham şunçalik aniq, ular baʼzan tasvirni tebratadi.

Toş Miranda ongi bilan sirli boğliq: eng birinçi kadrlarda uning dahşatli qirralari kadrda xotirjam uxlayotgan qizning yuziga örin böşatadi. Etuk qizlarning ötkir sezgirligi, deb taxmin qiladi Ebert, qandaydir tarzda bokira avstraliyalik tabiat dunyosiga qarindoş. Ösmirlar yo toşda abadiy qolişadi, yoki qaytganda öz taassurotlarini qayta aytib berolmaydi. Blissning fikriça, toş har birining nozik ruhiy mexanizmini soat mexanizmlarini töxtatganidek buzadi. Toşdagi uçraşuvdan keyin Irma poklik ramzi bölgan oq libosini qizil-qizğiş, çaqiriqli kostyumga almaştiradi. Maktabga xayrlaşiş taşrifida u yetuk, öziga işongan ayol körinişida paydo böladi. Bu keskin özgariş şogirdlar orasida vahima uyğotadi.

Blissning fikriça, toşning befarqligi va hatto harakatsizligi aldamçi. Qadimiy toşlar ruhiyatga sirli taʼsir qiladi. Toşdagi ösmirlarning harakatlari sekin tezlikda körsatilgan. Voqelikni buzilgan qabul qilişni murakkab kamera burçaklari yetkazadi. Edit dahşat qiçqiriğini çiqarganda kamera tutqanoq bilan silkinadi va uning vahimali qoçişini vertikal burçakdan uşlab oladi. Rejissyor eslaydiki, toşda dahşat hissini yaratiş uçun u turli rangdagi şovqinlardan, zilzilalarning sekin gumburlaşidan, odatda inson quloği yetmaydigan tovuşlardan foydalangan.

Toşning taʼsir kuçi xristian dinining odatiy haqiqatlariga siğmaydi. Qizlar ğoyib bölganidan keyin ularning sinfdoşlari çerkovda The Rock of Ages («Asrlar toşi») deb nomlangan madhiya kuylaşadi. Madhiya matniga köra toş xudoni timsol qiladi, uning himoyasini çerkov ahli izlaydi: «meni özingda pana qil». Bu kutilmagan va mutlaqo noörin tasodifiy öyin-söz qizlarda hayratlanarli taassurot qoldiradi. Fitsgubertlar boğida ham toşni ongli ravişda eslatuvçi narsa bor. Bu dekorativ toş uyumlari, Hanging Rockka uslubiy öxşagan rokariy. Irma va Maykl suhbatlaşayotganda kamera ularni rokariy orqasidan suratga oladi, xuddi qizlarning ğoyib bölişdan oldingi harakatlari kabi; şu bilan birga toşning musiqiy mavzusi yangraydi. Rayner fikriça, bu usullar toşning Irma va Fitsgubert dunyosiga kirib kelganini, ular örtasida sevgi tuyğusi paydo bölişini körsatadi.

«Picnic at Hanging Rock» filmi koinotning boşqa ölçamlari va ongning hamda tabiatning yaşirin imkoniyatlari haqidagi savollarga töğridan-töğri javob bermaydi, lekin ularning mavjudligiga ança oçiq işora qiladi. Uning içki syujetiga yoritiş berib, syujetga töğridan-töğri aloqasi bölmagan issiqxona sahnasi xizmat qiladi. Ajralişlarning sabablari haqida «albatta, qandaydir tuşuntiriş bölişi kerak» degan mulohazalardan söng qari boğbon Uaytxed yoş hamkasbi Tomga ösimliklarning tigmotropizm hodisasini namoyiş etadi: «Bilasanmi, baʼzi ösimliklar harakat qila oladi?» U bir ösimlikning barglariga tegadi (ehtimol bu uyatçan mimoza), u javoban keskin yon tomonga egiladi, «botayotgan quyoş nurlari bilan tegilgandek» (ssenariydan izoh). Ösimlikning reaksiyasi tezligi aql egasining harakatini eslatadi. «Baʼzi savollarda javoblar nazarda tutiladi, baʼzilarida esa yöq», — deydi qari boğbon, dahşatli kulgiga berilib.

Ssenariyga köra, keksa odam bergan dars Tomni karaxt qilib qöyadi, garçi u sabablarini tuşunmasa ham. «Tabiat haqidagi fikrini bildirgaç, Uaytxed lablarida yengil tabassum bilan çiqib ketadi», va keyingi kadrda kamera past burçakdan «keskin buralgan Hanging Rock çöqqilarini» suratga oladi, şu bilan issiqxonaning mikrodunyosi va vulqon hosilasining makrodunyosi örtasida aloqa örnatadi. Tabiatning ikkala darajasi bir vaqtning özida gözalligi bilan maftun etadi va qonunlarining nomaʼlumligi bilan çuqur taşvişga soladi. Bliss bu sahnani odamlar tabiatdan özlari şakllantirgan voqelik tasviriga hurmat kutganda adaşişlarini körsatuvçi tasvir sifatida talqin qiladi.

Baʼzi sahnalarda rejissyor tomoşabinni harakat qiluvçi personajlar yonida körinmas va nomaʼlum kuçlar borligi haqidagi fikrga sekin yönaltiradi. Qizlar toşning içkarisiga kirganda, kamera ularning harakatini yon tomondagi qoronği burçakdan kuzatadi, göyo u yerda kimdir yaşiringandek. Bir maşhur kadr, tort qoldiqlari ustida sudralayotgan çumolilar, xuddi şu fikrni yetkazadi va qizlarning «biz bu dunyoda yolğizmiz» degan safsatasini aniq rad etadi. Yaşirin aloqa va qobiliyatlar belgilari nafaqat tabiat dunyosida, balki odamlar dunyosida ham topiladi. Berti Sara bilan xayrlaşiş haqidagi tuşi telepatik muloqot imkoniyatiga işora qiladi. Miranda ğoyib bölganidan keyin u oqquş şaklida yaqinlariga körinadi, şuning uçun ular özlari sezmagan holda u bilan muloqotda davom etişadi.