Pirates of the 20th Century

Filmning ğoyasi Stanislav Govoruxin va uning dösti Boris Durovda «Izvestiya» gazetasida çop etilgan xabar asosida paydo bölgan. Unda 200 tonna uran rudasini taşiyotgan italiyalik kemaga dengiz banditlari hujum qilgani haqida xabar berilgan edi. Tayyor stsenariy Gorkiy nomidagi kinostudiya direktori Yevgeniy Kotovga taqdim etildi va u tomonidan maʼqullandi.

Öşa paytda Govoruxin beş qismli «Uçraşuv joyini özgartirib bölmaydi» telefilmi ustida işlardi, şu sababli loyihani Durovga topşirdi. Öz xotiralarida u Durovning işini ijobiy baholagan, garçi dastlab stsenariyni buzib qöyişidan qörqqan. Uning sözlariga köra, stsenariyga Daniel Defo, Robert Stivenson, Jek London, Boris Jitkov va Konstantin Stanyukoviç kitoblari taʼsir körsatgan dengizga, dengizçilarga va dengizçilik birodarligi dunyosiga bölgan muhabbati taʼsir qilgan.

Axloqiy-etik imperativdan voz keçib, u [Stanislav Govoruxin] ötmişdagi jinoyatlarning zaharli buğlari bilan töyingan qopqon makonini yaratdi. Bu — aybdorlik va qasos manialarining ziçlaşuvidan tuğilgan, haqiqat bilan dahşat örtasidagi çegara makoni. Qatʼiy janr formulasiga sodiqligini S. G. «Pirates XX asr» stsenariysini yoziş orqali isbotladi — u sovet prokatining kassa çempioni böldi. Ammo öşa «Uçraşuv…» filmida u Jegolov rolига Vladimir Vissotskiyni taklif qilib, milisiya detektivining aniq tuzilişini «notöğri» kasting bilan portlatib yubordi.

Boris Durov aktyorlarni janrdan kelib çiqib tanlagan. Asosiy rollarga Nikolay Yeryomenko va uning dösti hamda VGIKdagi sobiq kursdoşi — karate bilan şuğullangan Talgat Nigmatulin olingan. Yeryomenko ham jangovar sanʼatga qiziqqan, bu esa undan jiddiy jismoniy tayyorgarlikni talab qilgan. Tarixçilar taʼkidlaşiça, SSSRda karate maşhur bölişiga qaramay, bu jangovar sanʼat nafaqat jarohat xavfi tufayli, balki uning falsafasi kommunistik mafkuraga mos kelmagani sababli ham taqiqlangan hisoblangan.

Filmni suratga oliş 1979-yilning mayida Mariupol dengiz savdo portining beşinçi pirsida boşlandi, u yerda filmning boşlanğiç sahnasi olingan. Asosiy suratga oliş işlari Qrimda — Tarxankut yarim orolida va Kapçik burnida (Teşik ğor, Yangi Svet şahar tipidagi posyolkasi) hamda Yalta portida olib borildi. Orolça qabilasining lageri Tinç körfaz hududida qurildi. Suratga oliş davri 1979-yilning iyul oyi örtalarida Sudakda yakunlandi.

Boş rol ijroçisi Nikolay Yeryomenko birinçi marta kaskadyor sifatida özini sinab kördi, dublyorsiz köplab tryuklarni bajardi, bu esa ayrim jarohatlarga olib keldi. Masalan, ayollarni qutqariş sahnasini suratga olişda aktyor tez-tez suvga şönğişga majbur bölgan va har safar burnidan qon ketgan.

Yeryomenko skaladan kemaga sakraydigan sahnani suratga oliş uçun kema skaladan 2,5 metr masofaga keltirilgan. Operator-postanovşik Aleksandr Rybin «Prosystem Guide» jurnalida (№ 13, 2006) uning skaladagi aktyor va kema bortini yaqinlaştiriş uçun uzoqfokusli obyektivdan foydalanganini aytib bergan. Yeryomenko sakragan skala manfiy qiyalikka ega bölgan, aktyor kemaga emas, töğridan-töğri suvga sakragan. Rybinning sözlariga köra, bu sahnani taşkiliy jihatdan suratga oliş juda murakkab bölgan.

«Fateji» quruq yuk kemasi Azov dengiz daryo flotiga qaraşli (Mariupol) «Nejin» rolini öynagan. 1985-yilda u taʼmirlanib, Qora dengiz flotiga (Sevastopol) jönatilgan. «Admiral Lunin» teplohodi pirat «Mercury» körinişida çiqqan va suratga oliş tugagandan söng Gretsiyaga sotilgan, u yerda 1999-yilgaça xizmat qilgan.

Tayyor film VLKSM MK da namoyiş etildi va birinçi kotib Boris Pastuxov uni «mafkuraviy zararli» deb atadi. Oradan bir munça vaqt ötib, filmni göyoki Leonid Brejnev körgan va unga juda yoqqan. Natijada filmga ruxsatnoma berildi.

1980-yil 8-aprelda kartina Duşanbedagi Butunittifoq kinofestivalida bolalar va ösmirlar uçun filmlar dasturida taqdim etildi va sarguzaşt janrdagi öziga xos yeçimi uçun hakamlar hayʼatining faxriy diplomiga sazovor böldi. Filmning keng tarqatişga çiqişi 1980-yil 14-iyulda bölib ötdi, u namoyişning birinçi yilida 1244 nusxada 87,6 mln tomoşabinni töpladi. Amerikalik «The Hour» gazetasi maʼlumotlariga köra, 1984-yilda kartina 111 mln tomoşabin rekordini yangilagan.

Sergey Kudryavtsevning taʼkidlaşiça, «Pirates XX asr» «Moskva köz yoşlarga işonmaydi» (1910 nusxa) va «Ekipaj» (1556 nusxa) filmlariga nisbatan nusxalar soni kam bölişiga qaramay, vatan kinematografiyasi tarixidagi eng kassa filmga aylangan. Fyodor Razzakov filmning fransuz tryuk-komediyasi «Yirtqiç» (1977) dan 40 mln dan ortiq tomoşabinga köproq yiğganini qayd etgan.

Stepan Puçinyanning «Madam Vongning sirlari» (1986) filmi «Pirates XX asr»ning davomi bölişi közda tutilgan edi. Biroq aktyorlar Nikolay Yeryomenko va Talgat Nigmatulin stsenariyni zaif deb topib, suratga tuşişdan voz keçgan. Natijada «Pirates…» filmida iştirok etgan barça aktyorlar içidan «Madam Vongning sirlari»da faqat Dilorom Kambarova suratga tuşgan. Sergey Kudryavtsev 1986-yilgi qayta quriş davrini Moskva Olimpiadasi paytidagi «sport-mafkuraviy qarama-qarşilik» yili bilan soliştirib bölmasligini yozgan:

…Govoruxin, ammo rejissyor Stepan Puçinyan bilan ittifoqda, nuqsonsiz nusxa — «Madam Vongning sirlari» ni yaratib, muvaffaqiyatni takrorlaşga behuda urindi, lekin birinçi «qayta quriş» yili 1986 Moskva Olimpiadasidagi «sport-mafkuraviy qarama-qarşilik» yili bilan baribir soliştirib bölmasdi. Holbuki, «Pirates XX asr» Olimpiadadan söng, 1980-yil avgustda ekranga çiqdi va aynan kinoda kemaning palubasi ölçamidagi arenada, tarkibida fармакологik sanoat uçun möljallangan afyun bölgan kemada jangovar duel davom ettirilgandek böldi.

1982-yil 27-avgustda «Ogonyok» jurnalida Nikolay Yeryomenko bilan suhbat çop etildi, unda u «Madam Vongning sirlari» filmida suratga tuşişdan voz keçganidan puşaymon emasligini, kartinani «juda yomon» deb ataşini aytgan. U, şuningdek, «Pirates XXI asr» filmida suratga tuşiş rejalari haqida ham gapirgan.

Sanʼatşunos Feliks Andreyev kartinani sovet sarguzaşt kinosining qahramonlarini xalqaro maydonga çiqarişni nişonlovçi, keskin kontrpropagandistik asarlar qatoriga kiritgan. Jurnalist Valentina Ivanova «Pirates XX asr»ni «sof tryukli film» deb taʼriflagan. Kino nazariyotçisi Nonna Kapelgorodskayaning «Zamonaviy sarguzaşt filmi» (ukr. Suçasniy prigodnitskiy film, 1984) kitobida film «şunçaki navbatdagi „jangovik“» emas, balki «sovet odamlari, ularning eng yaxşi fazilatlari va gumanistik ideallarga sadoqati haqidagi hikoya» ekanligi taʼkidlangan.

Poznan tibbiyot universitetining falsafa doktori, professori Marsin Tsibulskiy sovet trillerlariga bağişlangan 2018-yildagi ilmiy maqolasida «Pirates XX asr»ni «buyuk va juda „zamonaviy“ film, tölaqonli jangovik filmning barça talablariga javob beradigan» deb taʼriflagan. Tsibulskiyning fikriça, kartina janri triller emas, balki sarguzaşt jangovigi janriga yaqinroq. U Danya rejissyori Tobias Lindxolmning «Garovga olinganlar» (2012) filmi bilan lentani soliştirgan, bu film «Pirates…» dan farqli ölaroq psixologik triller hisoblanadi. Sanʼatşunos Aleksandr Fyodorov «Eng kassa sovet filmi bölgan ming bir kun» (2023) kitobida «Pirates XX asr»ni ğarbiy sinalgan retseptlar asosida suratga olingan birinçi vatanIy jangovik filmlardan biri deb atagan.

Sanʼatşunoslar Tatyana Xloplyankina va Aleksandr Lipkov taʼkidlaşiça, film Robert Lyuis Stivensonning «Xazina oroli» romani kabi xorijiy asarlardan taniş bölgan qaroqçilarning klassik obrazini qayta talqin qiladi. Agar anʼanaviy qaroqçilar rang-barang latta kiyib, xazina sandiqlarini ovlagan, rom içgan va qöpol qöşiqlar kuylagan bölsa, Boris Durov kartinasida ular giyohvand moddalar uçun ov qiladigan, öğirlangan qurbonlarni garovga oladigan kontrabandaçilar sifatida körsatilgan. Bayreut universiteti professori Ivo Ritser «Pirates XX asr» piratlikni «eng qöpol şaklda ifodalangan zamonaviy kapitalizm» sifatida körsatadi deb hisoblaydi. Uning fikriça, kartina sovet kinosi tarixida ikkinçi marta sotsialistik yönalişdagi köngiloçar mahsulot yaratişga urinayotgan tarixiy davrni aks ettiradi.

Tatyana Xloplyankina Pyotr Velyaminov qahramoni jasur va irodali kapitanni, Nikolay Yeryomenko qahramoni esa tezkor mexanik-stармехни ifodalaşini, u örtoqlarini qutqariş uçun xavf-xatarga bemalol tayyor ekanini taʼkidlagan. Uning fikriça, bu obrazlar tomoşabinga ularning daxlsizligi va jasoratiga işoniş imkonini beradi. Lyudmila Pustinskaya Pyotr Velyaminov haqidagi maqolasida uning kapitanida «olijanoblik, içki maʼnaviy kuç va bardoşlilik» sezilişini taʼkidlagan; Aleksandr Şpagin esa bu rol neojanr uslubida ijro etilganini qayd etgan.

Inna Tkaçenko va Galina Şalaevaning taʼkidlaşiça, Nikolay Yeryomenko stармех rolini qisman öziga yopişib qolgan «sevgan qahramon» obrazini tubdan «buziş» maqsadida öynagan. Bu obraz 1976-yildagi «Qizil va qora» telefilmidan (rej. Sergey Gerasimov) keyin şakllangan, unda u Julien Sorel rolini ijro etgan. Jurnalist N. Kolesnikova suziş, akrobatika, öq otiş va kuraşdagi mahoratni qayd etgan. Kolesnikovaning fikriça, yengil-elpi bezovtalikning qöşilişi, maxsus jozibaga ega köriniş bergan bölsa-da, köp kuraşçi sportçi obraziga mos kelmagan bölişi mumkin.

Yozuvçi Mariya Kelareva «Nikolay Yeryomenkoning Qizil va qorasi» (2002) kitobida Yeryomenkoning kartinada gözal yigit sifatida emas, balki oddiy yigit sifatida tasvirlanganini va oldingi filmlardagi ajoyib fazilatlaridan foydalanmaganini taʼkidlagan. Kino tanqidçisi Vsevolod Reviç stармех Sergeyni amerikalik harbiy yollanma Jon Rembo bilan soliştirgan.

Biz harakat filmini rejalaştirdik, unda faol, kuraşuvçi qahramon kerak edi. Qörquvsiz, ayblanmaydigan qahramon. Jasur va mard. Irodali va kuçli. Biz uni şunday körişni xohlardik. [...] U [Nikolay Yeryomenko] yoş tomoşabin uçun qiziqarli bölib çiqdi.

«Rossiya kinosining supermenlari» (2008) kitobi mualliflari Irina Agapova va Margarita Davydova Nikolay Yeryomenko obrazi xorijiy aktyorlar, masalan, Bryus Li, Çak Norris va Arnold Şvartsenegger ilhomlantirgan vatanIy kino qahramonlari «vakansiyasini» töldirganini taʼkidlaşgan. Ularning fikriça, «agar uning [Nikolayning] örniga xavfli va jasoratli tryuklarni boşqa biror kişi bajargan bölsa, unda mexanik rolini öynaşga kirişişning maʼnosi bölmasdi».

Talgat Nigmatulin yaratgan Salex obrazi gonkonglik aktyor va jangovar sanʼat ustasi Bryus Li qahramonlaridan, xususan, «Ajdaho çiqişi» (1973, rej. Robert Klauz) filmidagi qahramondan ilhomlangan: u ayyor va kinoyali jinoyatçi, kontrabandaçi, sadist va pirat kapitanining öng qöli bölib, «Li Guan» va «Nguyen Çon» laqablari bilan tanilgan hamda Interpol tomonidan qidiruvga olingan. Film boşida Salex sovet dengizçilarining işonçini qozonadi, ular «Samuel de Carlston» kemasidagi yonğin haqida işonarli hikoya qiladi, bu hikoya ekipajda vahima uyğotgan.

Jurnalist Boris Pinskiyning taʼkidlaşiça, bu obraz Nigmatulinning keng ijro diapazonini namoyon etgan. «Pirates XX asr» çiqqandan keyin aktyorga tez-tez salbiy qahramonlar rolini taklif qilişgan.

Şafqatsiz, dahşatli odam. Şunday böliş qörqinçli. Lekin şunga qaramay, özimni uning örnida tasavvur qilişga harakat qilaman. Va şu bilan birga, bularning hammasidan qançalik himoyalanganimdan xursandman. Salex menga jirkanç. Aktyorlik pozitsiyasi mana şunday paydo böladi.

Publitsist Fyodor Razzakov «Otib taşlanган yulduzlar. Ular şuhrat çöqqisida öçirildi» (2012) kitobida sovet ösmirlarining köpçiligi karateçi bölişni orzu qilib, Talgat Nigmatulinga taqlid qilganini qayd etgan. U buni aktyorning şarqona taşqi körinişi karateçi obraziga mos kelişi bilan izohlagan.

«Veçernyaya Moskva» gazetasining kino şarhlovçisi N. Kolesnikova syujetni rejissyor öz mahorati va xayoloti darajasida bezab boradigan kanva deb taʼriflagan. Uning fikriça, «Pirates XX asr»da vaziyatlarni tabiiy qiladigan va maʼlum şartlilik uluşini kiritadigan yengillik va hazil ozroq yetişmaydi. Kolesnikova, şuningdek, filmning ayol qahramonlari erkak qahramonlarga nisbatan kamroq ifodali çiqqanini ham taʼkidlagan.

Retsenzent Feliks Andreyev («Sovetskiy ekran»; № 16, 1980) mualliflarning jamoaviy portret yaratişga, barqarorlik va yuksak axloqiy fazilatlarni namoyon etadigan vatandoşlarni tasvirlaşga urinişlarini qayd etgan. U Talgat Nigmatulin va Reyno Arenning aktyorlik işlari Nikolay Yeryomenkoga xos bölgan kenglik va xilma-xillikka ega emasligini hisoblagan. Andreyev buning sababini aktyorlar ixtiyoriga berilgan dramaturgik stsenariyning noaniqligida va salbiy qahramonlar xarakterining «bir böyoqda» çizilib, yetarli darajada işlanmaganida körgan.

Tanqidçi Aleksandr Lipkov «Faqat sarguzaştlar emas…» («Adabiy gazeta», 1980-yil 8-oktabr) retsenziyasida filmning işonarli boşlanğiç kadrlarini ijobiy qayd etib, ziddiyatni hal qilişning haddan taşqari soddaligini, kapitan Ivan Iliçning işonuvçanligi va uzoqni köra olmasligini tanqid qilgan, şuningdek, mualliflarning «eng haqiqiy, deyarli hujjatli» haqiqatga katta urğu berganini, bu esa ekrandagi voqealarni işonarsiz qilib qöyganini aytgan.

Film haqidagi naşrlar orasida Vladimir Işimovning «Muvaffaqiyatdan keyin» nomli yirik tahliliy maqolasi ajralib turdi, u «Kino sanʼati» jurnalida (№ 7, 1981) çop etilgan. Unda tanqidçi sarguzaşt kinosi nuqtai nazaridan «Pirates XX asr»ning professional tarzda qurilgan, jasur syujetga, keskin vaziyatlar va voqealar burilişlariga boy lenta bölib çiqqanini yozgan:

Unda dzyudo, sambo, karate usullarining katta töplami bilan öylab qöyilgan töqnaşuvlar köp. Har lahza avtomat öqlari qisqa va uzun qilib otiladi, piçoq kimningdir orqasiga qarsillab kirib boradi, abordaj qilayotgan piratlarning pölat «muşugi» halol dengizçini bort oldida qadab qöyadi, qamçi boğlangan ayolni qamçilaydi, öliklar birin-ketin yiqiladi, qon tomadi, oqadi, saçraydi. […] Va sadist Salex, «ustoz» piratlarning öng qöli, gözal kutubxonaçi Aynani juda ham hayvonsifat maniak Xaadiyga topşirganda: «Sen yaxşi qiz bölgandingmi? Hozir buni tekşirib köramiz», — deganida zal jim bölib qoldi: nahotki körsatişadi?!

Şu bilan birga Işimov filmni eskirgan syujet tuzilişi uçun tanqid qilgan va unda körsatilgan hamma narsa «erkin ijodiy uydirma»ning emas, balki maşhur namunalarni diqqat bilan örganiş natijasi ekanini taʼkidlagan. Maqola yakunida tanqidçi hatto eng ijobiy qahramon ham qotillikka borsa-da, bu zöravonlik «buyurilmasligi» kerakligi va qotillikning özidan zavqlaniş «uzoqni köra bilmaslik» ekanligi haqidagi fikrni bildirgan.

Stanislav Govoruxinning xotiralariga köra, filmga qarşi haqoratli retsenziyalar u va Boris Durov «axloqqa qarşi yuriş» olib borganlari taassurotini uyğotgan. Stsenarist şuningdek, natijada kinematografçilarda «Pirates…»ga öxşaş filmlarni suratga oliş istagi yöqolganini aytgan. Rejissyor Boris Durov «Sovetskiy ekran» jurnalida (№ 20, 1983) filmda ataylab şafqatsizlik körsatilgani haqidagi ayblovlarga qöşilmagan. U köplab yoş yigitlar kamroq umidsiz vaziyatda bölganda noloyiq harakat qilişi, kuçli jins vakili sifatida himoya qiliş, ğamxörlik qiliş va himoya qiliş majburiyatlarini unutişini taʼkidlagan.

Kino nazariyotçisi Nonna Kapelgorodskaya «Zamonaviy sarguzaşt filmi» (ukr. Suçasniy prigodnitskiy film, 1984) kitobida filmni umuman yaxşi deb baholagan, Sergeyning karate sohasidagi mahoratini namoyon etişini hamda qahramonning raqiblari ustidan axloqiy ustunligini qayd etgan. Uning fikriça, kadr-stop, assotsiativ montaj va taʼkidlangan dinamizm «tomoşabinlarning ijtimoiy va axloqiy takomillaşuviga yangi turtki bermasa, bir xil darajada ojiz».

Kinoşunos Sergey Kudryavtsev «Öz kinosi. Vatan filmlariga şarh» (1998) kitobida film «janr oçligi» va karate bilan şuğullanişga qisman taqiq qöyilgan şaroitda katta şov-şuv uyğotganini taʼkidlagan. U «Pirates…» muvaffaqiyatining sababini dengiz qaroqçilari haqidagi eski syujetning zamonaviy terrorçilarning savdo kemasini egallaşining dolzarb va mumkin bölgan stsenariysi bilan qöşilişida körgan. Kudryavtsevning fikriça, bunday uyğunlik «Vatandan uzoqdagi sarguzaştlar»ni jangovik filmlar muxlislari uçun alohida qiziqarli qiladi va tomoşabinlarda vatanparvarlik tuyğularini uyğotadi. Şarqşunos Andrey Lankov lentaning syujet çiziğini işonarsiz, aktyorlik öyinini esa primitiv deb atagan, şu bilan birga jangovar sahnalarning köpligi va yarim yalanğoç ayollar mavjudligini qayd etgan.

Nemis madaniyatşunosi Paul G. Ryul «Osteuropa» jurnalida (№ 4, 1986) «Pirates XX asr» xorijiy kinoning tijoriy andozalaridan «tanqidsiz foydalanişning yagona namunasi» bölganini yozgan. Lyubov Arkus va Aleksandr Golutvaning «Vatan kinosining eng yangi tarixi» asariga köra, film yoşlar tomonidan ijobiy qabul qilingan.

Boş rol ijroçisi Nikolay Yeryomenko «SE—80» tanlovi natijalariga köra yilning eng yaxşi aktyori deb tan olingan. Tanlovni 1981-yilda «Sovetskiy ekran» jurnali ötkazgan. U, şuningdek, sovet yoşlari va ösmirlarining seks-ramzi va sanamiga aylangan. Rejissyor Fyodor Bondarçuk Yelena Kutlovskayaga bergan intervyusida («Kino sanʼati»; № 5, 2003) bolaligida «Pirates XX asr»ni tomoşa qilişni yaxşi körganini aytgan.