Planeta Bur

Ssenariy mualliflari: Aleksandr Kazantsev, Pavel Kluşantsev

Boş rejissyor — Pavel Kluşantsev

Rejissyorlar: V. Yemelyanov, L. Presnyakova

Operator — Arkadiy Klimov

Boş rassomlar: Mixail Tsibasov, Vyaçeslav Aleksandrov

Rassomlar: I. Yegorov, V. Malaxiyeva, V. Makarov, A. Nadyoxin

Kombinatsiyalangan syomkalar:

Operator — A. Lavrentyev

Rassom — V. Şçelkov

Bastakorlar: Iogann Admoni, Aleksandr Chernov

Tovuş operatori — R. Levitina

Rejissyor yordamçilari: A. Belyavskaya, I. Yasnopolskaya

Montaj böyiça yordamçi — Z. Misun

Operator yordamçisi — M. Jukov

Ilmiy maslahatçilar:

fizika-matematika fanlari doktori, professor A. V. Markov

biologiya fanlari doktori, professor K. K. Flyorov

texnika fanlari nomzodi V. G. Denisov

muhandis A. M. Kasatkin

Muharrir — V. Suslov

Kartina direktori — Z. Anderson

Film rejissyor Pavel Kluşantsev tomonidan Aleksandr Kazantsevning «Marsning nevaralari» nomi bilan ham tanilgan şu nomli qissasi asosida suratga olingan. Ssenariy umuman olganda qissa syujetiga amal qiladi, lekin farqlari ham bor. Jumladan, unda Veneraga «Bilim» va «Orzu» nomli ikkita sovet kemasi hamda bitta amerikalik «Prosperity» jönab ketadi, filmda esa uçala kema ham sovet, ammo xalqaro ekipaj bilan. Astronavtlarning ismlari özgartirilgan: masalan, qissadagi Meri Maşaga, Oleksa esa Alyoşaga aylangan. Şuningdek, «Marsning nevaralari» qissasida AQŞ va SSSR örtasidagi kosmik tadqiqotlardagi raqobat ham aks ettirilgan. Qissada astronavtlar Yerdagisi bilan bir xil toş taqvimni topadilar, bu esa ötmişda marsliklarning Yer va Veneraga taşrif buyurganidan dalolat beradi. Filmda bu imkoniyat faqat taxmin qilinadi. Adabiy asarning finalidagi venerlik ayol yerliklar şoşilinç tark etgan narsalarni emas, balki ataylab qoldirilgan buyumlarni olib ketadi, şunda uning sivilizatsiyasi qayta tiklanişi mumkin. Kinokartina Aleksandr Kazantsevning yagona ekranlaştirilgan asari böldi.

Film murakkab kombinatsiyalangan suratga oliş texnologiyalari yordamida yaratilgan bölib, bu texnologiyalar öşa davrdagi xorijiy analoglardan ança ilgarilab ketgan edi, jumladan suv ostida suratga oliş ham şular jumlasidan edi. Robot Jonni sport ustasi, kuraşçi va samboçi Boris Prutkovskiy öynagan, çunki robot konstruksiyasini realistik tasvirlovçi oğir metall «zirh»da faqat maşq qilgan atlet harakatlana olgan; sportçi unda uzoq harakatlana olmagan. Suratga oliş 1961-yilda «Lenninfilm» studiyasida bölib ötdi, premyera namoyişi Bryansk viloyatida bölib ötdi.

Suratga oliş vaqtida film uçun yasalgan raketa Sergey Korolev işlab çiqqan raketaga öxşab qolgani, şuning uçun uning taşqi körinişini namoyiş etib bölmasligi maʼlum böldi. Film öşa paviljonda suratga olindiki, keyinçalik u yerda ovqat pişiriş, şörva va vinegret tayyorlaş haqidagi oşpazlik şoulari suratga olingan. Kluşantsev uçun havo yostiğida uçadigan maşinani ZIL muhandislari yasagan; unga keyinçalik Jorj Lukasning 1977-yildagi «Yulduzli uruşlar» filmidagi flipper öxşaş bölgan. Film suratga oliş uçun planetohod 400 000 rublga tuşgan — öşa paytda bu taxminan 60 ta «Volga» maşinasining narxi edi.

Syomka uçun maxsus kosmik kostyumlar işlab çiqilgan, ularning dizaynidan sovet kosmonavtikasi va rejissyor Ridli Skott özining «Prometey» filmida foydalangan, akvarium orqali suratga oliş texnikasidan esa rejissyor Jeyms Kemeron «Titanik» filmini suratga olişda foydalangan. Film sovet prokatida taxminan 6 oy davomida namoyiş etildi va har kuni Nevskiy prospektidagi «Bilim» kinoteatri kassasi oldida navbat tizilardi.

Filmni prokat qiliş huquqini 28 ta davlat sotib oldi. AQŞda sotib olingan sovet filmi öz kinomahsuloti uçun «xom aşyo»ga aylandi — uni asosan qörqinçli filmlarga ixtisoslaşgan studiya — Rojer Kormanning «American International» studiyasi qayta montaj qildi: bir qator epizodlar olib taşlandi va yangilari qöşildi, şu şaklda film «Voyage to the Prehistoric Planet» (1965) nomi bilan Amerika prokatiga çiqarildi. Bu film SSSRdan kelganligi haqida heç qanday eslatma berilmadi, kadrda qolgan sovet aktyorlariga titrlarda ingliz tilidagi öylab topilgan ismlar va familiyalar berildi (Georgiy Jjyonov «Kurt Boden» sifatida, Gennadiy Vernov «Robert Chantal» sifatida va hokazo). Yangi epizodlarda ingliz aktyori ser Bezil Ratbone («Luna 7» aloqa stansiyasidagi epizodlar) va amerikalik aktrisa Feyt Domerg (filmda Kyunna Ignatovaning örniga paydo böladigan) iştirok etdi.

1968-yilda AQŞda filmning yana bir qayta montaj qilingan varianti «Voyage to the Planet of Prehistoric Women» (Voyage to the Planet of Prehistoric Women) nomi bilan çiqarildi. «Voyage to the Prehistoric Planet» montajidan oldin qöşimça suratga olingan epizodlar olib taşlandi va syujetga yarim yalanğoç venerlik ibtidoiy amazonkalar qabilasini kiritadigan yangi epizodlar qöşildi. Bu variantning rejissyori Piter Bogdanovich edi («Derek Tomas» taxallusi ostida).

Nemis versiyasi VEB DEFA dublyaj studiyasi, Veymar ateleyesida yaratildi. Nemisça dialoglarni Egon Sartorius yozdi, rejissyori esa Xella Graf böldi. Bu versiya biroz qisqartirilgan; masalan, Maşa vaznsizlik holatidagi yagona kadrlarda yöq va finalda suvda begona ayol qiyofasining aksi yöq.

Sovet ilmiy-fantastik filmlari retrospektivasida britaniyalik rejissyor Aleks Koks «„Planeta böronlari“ning sönggi daqiqalarida ğayrioddiy buriliş yuz beradi. … Sirini oşkor qilmayman, lekin kutişga arziydi», deb taʼkidladi.

Xalqaro kinematografik leksikon uçun «Planeta böronlari» «ajoyib sodda işonçlilik bilan öz hikoyasini aytib beradigan, qiziqarli, talabçan bölmagan ilmiy-fantastik film» böldi.

Oylik film byulleteni şunday xulosaga keldiki, «bu rus kosmik operasi» örtaça amerikalik asarga nisbatan aqlliroq bölib, «odatdagidan köproq haqiqiy» ilmiy fantastikani aks ettirgan.

SSSR Madaniyat vaziri Yekaterina Furtseva filmning juda qiziqarli ekanini taʼkidlab, sovet ayol-kosmonavti kosmosda yiğlaşga haqqi yöqligini, qiyin daqiqada özini qölga ololmasligini aytdi.

Emotsional va, ehtimol, ruhiy jihatdan muvozanatsiz tasvirlangan ayol-kosmonavt Maşa obrazi sovet hukumati va matbuoti tomonidan ayollarga nisbatan nafratni tarğib qiluvçi sifatida tanqid qilindi va rejissyor Kluşantsevning ijodiy faoliyatiga zarar yetkazdi.

Film keyingi ön yilliklarda mahalliy va jahon ilmiy-fantastik kinematografiyasiga sezilarli taʼsir körsatdi hamda jahon fantastik kinematografiyasidagi muhim bosqiçlardan biri sifatida eʼtirof etildi.

«Voyage to the Planet of Prehistoric Women» filmidan parçalar, jumladan asl «Planeta böronlari» filmidan kadrlar, britaniyalik «Flotation Toy Warning» guruhining «Everything That Is Difficult Will Come to an End» klipida işlatilgan (2017-yil).

Film Jorj Lukasning «Yulduzli uruşlar» franşizasiga va Stenli Kubrikning «2001-yil: kosmik odisseya» filmiga taʼsir körsatdi; masalan, «Temir Jon» — «Planeta böronlari» qahramonlaridan biri, lavada qölini yuqoriga çözib çökayotgani «Terminator 2» filmidan ança oldin paydo bölgan; havo yostiğida uçadigan maşina «Planeta böronlari» uçun AvtoVAZ muhandislari tomonidan yaratilgan, «Yulduzli uruşlar»dagi flipper esa nafaqat asl işlaş tamoyilini saqlab qolgan, balki dizayni ham. Kinofilm uçun yaratilgan kosmonavt kostyumlari dizayni sovet kosmonavtikasida işlab çiqişlarda foydalanildi va rejissyor Ridli Skott «Prometey» filmida undan foydalandi, akvarium orqali suratga oliş texnikasidan esa rejissyor Jeyms Kemeron «Titanik» filmini suratga olişda foydalandi. Stiven Spilberg va Jorj Lukas bolaligida tomoşa qilgan «Voyage to the Prehistoric Planet» filmi ularning ijodiga kuçli taʼsir körsatganini tan olişgan.