Platoon

«Platoon» (ingl. Platoon) — 1986-yilda Oliver Stoun rejissyorligida suratga olingan amerikalik uruş filmi. Boş rollarda Tom Berenger, Willem Dafoe va Charlie Şeen ijro etgan. Ikkinçi darajali rollarni Keith David, Kevin Dillon, John C. McGinley, Forest Whitaker, Moses, Mark va Johnny Depp ijro etgan. Bu Stounning Vyetnam uruşi haqidagi uç qismli trilogiyasining birinçi filmi bölib, undan keyin «Born on the Fourth of July» (1989) va «Heaven & Earth» (1993) filmlari keladi. Stounning harbiy tajribasiga asoslangan film Amerika Qöşma Ştatlari armiyasining yangi köngilli askari (Şeen) haqida hikoya qiladi. U Vyetnamda xizmat qilayotganda, uning vzvod serjanti va otryad komandiri (Berenger va Dafoe) vzvoddagi axloq va uruşning özi haqida bahslaşadi.

Stoun ssenariyni Vyetnamda amerikalik piyoda askar sifatida öz xizmati tajribasiga asoslanib yozgan. Maqsadi John Wayneʼning «The Green Berets» filmida tasvirlangan uruş qaraşiga qarşi çiqiş edi. U «Midnight Express» va «Scarface» kabi filmlar uçun ssenariylar yozgan bölsa-da, loyihani amalga oşiriş uçun uzoq vaqt kuraşgan. Hemdale Film Corporation loyihani «Salvador» bilan birga sotib olgandan keyingina ish oldinga siljidi. Suratga oliş 1986-yil fevralda Filippinda boşlanib, 54 kun davom etdi. «Platoon» Vyetnam uruşi iştirokçisi bölgan ssenariy muallifi va rejissyor tomonidan yaratilgan birinçi Gollivud filmi böldi.

Çiqqandan keyin «Platoon» tanqidçilar tomonidan Stounning rejissyorligi va ssenariysi, operatorlik ishi, jang sahnalarining haqqoniyligi hamda Şeen, Dafoe va Berengerning öyini uçun eʼtirof etildi. Film prokatda muvaffaqiyatli bölib, 6 million dollarlik byudjetiga qarşi 138,5 million dollar yiğdi va 1986-yilning uçinçi eng katta kassali amerikalik filmiga aylandi. Film 59-chi «Oskar» mukofoti marosimida sakkiz nominatsiyada nomzod böldi va Eng yaxşi film, Eng yaxşi rejissyorlik, Eng yaxşi ovoz va Eng yaxşi montaj nominatsiyalari böyiça törtta mukofotni qölga kiritdi.

1998-yilda Amerika kino instituti (AFI) ötkazgan «100 Years… 100 Movies» sörovida «Platoon» 83-öringa qöyildi. 2019-yilda film Kongress kutubxonasi tomonidan «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Amerika Qöşma Ştatlarining Milliy kino reestriga kiritiş uçun tanlandi.

Stoun bir neça alternativ yakunlarni suratga oldi, ammo ular prokat variantiga kirmadi. Xususan, «Barnes lives» («Barnes tirik qoladi») deb nomlangan sahna kesib taşlandi. Unda Taylor Barnesni otmaydi, balki tibbiyot xodimini çaqirişni söraşiga qaramay, uni örmonda yolğiz qoldiradi. Keyinçalik Stoun bu ikkiyuzlamaçi sahnani Barnesni Taylor tomonidan öldiriş sahnasi örniga işlatmaganidan afsuslandi. Bundan taşqari, bu sahna Barnesning keyingi taqdirini tomoşabinlar uçun nomaʼlum qoldirardi, Stoun buni Melvilning «Moby Dick» asariga işora deb hisoblardi. U asarda yakuniy jangdan keyin kit çeksiz çuqurlikka ğoyib böladi, Barnes esa Vyetnam örmonlarida ğoyib böladi. «Moby Dick»ga yana bir işora şundaki, dengizçi Ismoilni «Rachel» (Rahil) kemasi qutqaradi, uçib ketayotgan Taylor esa öz hamkasbi, «Rhah» (Ra) laqabli askarga harbiy salom beradi. Barnesni otiş sahnasi ssenariyga töğridan-töğri zid edi. Bundan taşqari, u Ramuccining «Barnesni faqat Barnes öldirişi mumkin» degan gapini maʼnosiz qilib qöyardi.

Filmga kirmagan yana bir sahna «Later» («Keyinroq») deb nomlanardi. Unda Kingni vertolyotga kuzatib qöyganidan keyin orqaga qaytayotgan Taylor yuzi yaşil soçiq bilan yopilgan nomaʼlum askarni uçratadi. Yuzni yaşiruvçi römol kabi. Bu notaniş odam Taylordan «olovi bormi» deb söraydi (ssenariyda: «Got a light?», suratga olingan qismda: «Youʼve got a light?» — bu oddiy «Olovingiz yöqmi?» yoki çuqurroq «Sizda nur bormi?» deb tuşunilişi mumkin). Çekkandan keyin u boşini orqaga taşlab, yuzini quyoş nuriga tutadi. Çekayotgan askarning yuzi Barnesniki kabi bir xil çandiqlar bilan qoplangan Eliasning yuzi bölib çiqadi. Keng jilmayib u «Keyinroq…» deydi va ketadi. Tomoşabinlarga bu tirik qolgan Eliasmi, uning reenkarnatsiyasimi yoki Taylorning özining tasavvurimi ekanini özlari hal qiliş taklif etiladi, çunki Taylorning özi bu voqeadan dovdirab qoladi. Ssenariyda Dafoe bu rolni öynaşi kerakligi haqida heç qanday işora yöq, faqat notaniş odamning «çuqur Ğarbiy Virjiniya şevasi» borligi aytilgan. Bu yana bir muqaddaslik, fariştalar va iblislarning uning joni uçun kuraşi haqidagi işora (ingl. virgin — «bokira», «pok», «beğubor»), kesib taşlangan boşqa bir epizodga ham işora qiladi. U epizodda Çrisning Barnes qayerdan kelganini söraşiga Ramucci: «Barnes dözaxdan kelgan!» deb javob beradi.

Oliver Stoun 1967-yil sentabrda ixtiyoriy ravişda Vyetnamga xizmat qiliş uçun jönagan va 25-piyoda diviziyasi tarkibida xizmat ötagan. Uruş davrida u Juan Angel Elaiasni tanigan, keyinçalik u Eliaş Grodin serjantining prototipi bölgan. Xizmat davrida Stoun vzvodlarda askarlarning turli belgilar böyiça norasmiy guruhlarga bölinişi tez-tez uçraşini payqagan: irqçilik, giyohvand moddalar isteʼmol qiliş, fragging (ofitserlarni qasddan öldiriş), şuningdek, qarigan askarlar bilan yangi çaqirilganlar örtasidagi keskinlik. Filmning boş qahramoni kabi, kelajakdagi rejissyor ham dastlab Vyetnamga borganidan puşaymon bölgan. Stoun Vyetnamda 15 oy bölib, ikki marta yaralanib, keyin Amerikaga qaytgan.

«Platoon» ssenariysini Oliver Stoun 1976-yilda yozgan. U avtobiografik xarakterga ega edi, Chris Taylor obrazida rejissyor özini tasvirlagan. «Platoon» Stoun ssenariysi orasida eʼtibor qaratilgan birinçi ish böldi. Nomaʼlum yoş muallifga William Morris agentligi xodimi Ron Mardigian qönğiroq qildi. U Stounga ssenariy Martin Bregmanning eʼtiborini tortganini va muallifga hamkorlik hamda avans taklif qilayotganini aytdi. Bregman taklifi böyiça ish olib boriş uçun Stoun Nyu-Yorkka qaytdi, u yerda boş rol uçun nomzod Al Pacino va rejissyor Sidney Lumet bilan uçraşdi. Biroq loyihani amalga oşiriş muvaffaqiyatsiz böldi. Kinostudiya vakillari uruş şunday tasvirlangan filmning moliyaviy muvaffaqiyatga erişa olmasligini taxmin qilişgan edi.

Suratga olişni boşlaşga birinçi uriniş 1976-yilda, ikkinçisi 1984-yilda qilingan. Şu yili rejissyor boş rol keyinçalik unga berilgan Charlie Şeen bilan tanişdi. Dastlab loyihaga prodyuser Dino De Laurentiis qiziqdi, ammo keyinçalik undan voz keçdi. Faqat 1986-yilda Stoun filmni moliyalaştiriş uçun ilgari Oliver Stounning boşqa filmi — «Salvador»ni moliyalaştirgan britaniyalik Hemdale Film Corporation bilan kelişib oldi. «Salvador»ning muvaffaqiyati yaratuvçilarga «Platoon» ustida işlaş uçun zarur mablağlarni yiğişga yordam berdi.

Oliver Stoun «Platoon»ni suratga olişga nega qaror qilganini aytib, Vyetnam uruşi haqiqati oldin suratga olingan heç bir filmda körsatilmaganini va uruş qanday keçganini namoyiş etiş burçi uning zimmasida ekanini his qilganini aytgan. Rejissyor Pierre Sçoendoerffer ning «Anderson vzvodi» va «317-chi vzvod» filmlarini eng haqqoniy deb hisoblagan. Öşa paytdagi Vyetnam uruşi haqidagi ilgarigi filmlar orasida «The Green Berets» (1968), «Boys in Company C» (1978) va «Apocalypse Now» (1979) bor edi. Filmni yaratişda u Vyetnam uruşidagi şaxsiy tajribasiga tayangan. Stoun filmning asosiy lahzalari haqiqiy voqealarga asoslanganini, qahramonlarning obrazlari esa u bilan birga uruşgan haqiqiy odamlarning şaxsiyatiga asoslanganini aytgan. Film prodyuseri bölib Alex Kitman Ho iştirok etgan. U, özining sözlariga köra, harbiy filmlarni yoqtirmasa-da, Oliver Stounning iştiyoqiga şunçalik qoyil qolganki, filmni tayyorlaşga qöşilgan. U ssenariyga ayrim tuzatişlar ham kiritgan. Suratga oliş joyini tanlaşda yaratuvçilar Meksika va Filippinga borişgan. Moliyaviy jihatdan foydaliroq bölgani uçun Filippin afzal körilgan. Rejissyorning dastlabki ğoyasiga köra, serjant Eliasning mahalliy hind bölişi kerak edi.

Filmda rol öynagan aktyorlar öşa paytda kam tanilgan edi. Suratga oliş boşlanişi arafasida Stoun Nyu-Yorkdan kelgan beş aktyor bilan uçraşdi, ammo ular filmda rol öynaşdan boş tortdi. Köp ötmay loyihaga Forest Whitaker, Kevin Dillon, John McGinley va boşqalar qöşildi. Chris Taylor roli uçun rejissyor Keanu Reeves, Kyle MacLaçlan va Johnny Depp nomzodlarini körib çiqqan. Reeves rolni özi uçun juda şafqatsiz deb topib, rad etgan. Depp filmda oddiy askar Lerner ning epizodik rolini oldi, çunki rejissyor Deppni öşa paytda boş rolni ijro etişga tayyor emas deb hisoblagan. Charlie Şeen dastlab aktyorlik karyerasini boşlaşga qiziqmagan. Buning sababi şu ediki, uning otasi Martin Şeen «Apocalypse Now» filmini suratga oliş paytida yurak xurujiga uçragan edi. Biroq keyinçalik u fikridan qaytdi. 1984-yilda boş rol Charlie Şeenning akasi Emilio Estevezga taklif qilingan edi, çunki Stoun Şeenni, u öşa paytda 17 yoşda bölganligi uçun, Chris Taylor roli uçun juda yoş deb hisoblagan. Biroq ikki yildan keyin Estevez boşqa loyihalar bilan band bölib qoldi va rejissyor boş rolga voyaga yetgan Şeenni olişga qaror qildi. Serjant Barnes roli uçun Mickey Rourke va Kevin Costner körib çiqildi. Stoun Willem Dafoe ga «To Live and Die in L.A.» filmini körganidan keyin qiziqib qoldi va uni Eliasning roliga taklif qildi. Serjant ÖNeil ni Jon Spenser ijro etişi kerak edi, ammo u boşqa loyihadagi rolni afzal kördi.

Filmni suratga oliş Filippinda ötkazilib, 54 kun davom etdi. Suratga oliş guruhi mamlakatga kelganida davlatda harbiy töntariş sodir bölgan edi. Suratga oliş boşlanişidan oldin Stoun tarixiy aniqlikni nazorat qiliş uçun maslahatçi sifatida nafaqadagi dengiz piyodalari kapitani Dale Dye ni taklif qilgan. Ikki hafta davomida u aktyorlarga askarlik hayotining asoslarini örgatgan: ular qurol va jihozlar bilan örmon, botqoq va toşlar orqali harakatlanişni, armiya ovqatini yeyişni, xandaqlarda uxlaşni örganişgan. Dye ularga askarlar jargonini ham örgatgan. Chris Şeen keyinçalik maşğulotlardan söng Vyetnam uruşi faxriylarini yanada köproq hurmat qila boşlaganini aytgan, Tom Berenger esa uruş haqiqatda qançalik oğir bölişi mumkinligini his qilganini aytgan. Maşğulotlarning ahamiyatini Willem Dafoe ham taʼkidlagan. Filmda Dye kapitan Harris rolini ijro etgan. Filmda kameo sifatida Oliver Stounning özi ham paydo böladi: u duşman öz joniga qasd qiluvçi askar tomonidan portlatilgan bunkerdagi ofitser rolini öynagan. Ommaviy sahnalarda haqiqiy Vyetnam qoçqinlari suratga tuşgan. Filippin hukumati suratga oliş guruhiga harbiy texnika va jihozlar berib qöllab-quvvatlagan. Filmning yakuniy jangi ikkita haqiqiy jang — «Gold» va «Burt» öt qöllab-quvvatlaş bazalari uçun janglarga asoslangan. «Platoon»ning AQŞdagi premyerasi 1986-yil dekabrda Nyu-Yorkda va Los-Anjelesda bölib ötdi. Filmni Orion Pictures kompaniyasi tarqatgan. Film şiori sifatida «The first casualty of war is innocence» (rus. «Uruşning birinçi qurboni — beğuborlik») iborasi tanlangan. «Platoon» Stounning «Vyetnam trilogiyasi»ning birinçi filmi böldi, undan keyin «Born on the Fourth of July» va «Heaven & Earth» keldi.

«Platoon» Vyetnam uruşi haqidagi köplab filmlardan şu jihati bilan farq qiladiki, uruş alohida olingan şaxs emas, balki guruh ishi sifatida tasvirlanadi. Boş qahramon uçun uruş öziga xos inisiatsiya marosimi böladi. U Vyetnamga boy va kambağal örtasidagi tengsizlikka qarşi ijtimoiy norozilikni ifodalab borgan. Biroq uning örtoqlari bu haqda bilib, bunday harakatni maʼnosiz deb topişgan. Filmning boşida Chris Taylor özi tuşgan joyni dözax bilan soliştiradi. Syuzan Makki-Kallis yozişiça, voqea joyi vzvod askarlari uçun bir vaqtning özida jannat va dözax hisoblanadi, çunki u ğoyatda gözal, ammo şu bilan birga filmning qahramonlari jonini olişga intiladi. Boş qahramon dastlab öz hamkasblaridan heç kim uning ismini bilişga qiziqmasligidan xafa edi. Professor James Roman bu munosabatni yangi kelganlarning Vyetnamdagi birinçi kunlarida halok böliş ehtimoli yuqoriligi bilan izohlagan. Kasalxonadan qaytgaç, jangovar tajribaga ega bölgan Taylor King bilan birga vzvodda «yer osti dunyosi» deb ataladigan bunkerga boradi va u yerga taşrifidan keyin örtoqlari orasida «öz» bölib qoladi. Şiorda eslatilgan beğuborlikni yöqotiş boş qahramonning haqiqiy uruş voqeligini anglaşidan iborat.

Film Amerika va Vyetnam qurolli kuçlari örtasidagi qarama-qarşilikdan köra, köproq Amerika askarlari vzvodi içidagi içki ziddiyatlarga eʼtibor qaratadi. Serjantlar Eliasning va Barnesning mos ravişda yaxşilik va yomonlikni ifodalaşi. Ikki qahramon hayot va uruş olib boriş usullariga qarama-qarşi qaraşlarga ega. Barnes duşmanni yöq qiliş uçun har qanday narsaga tayyor, öz harakatlarining töğriligiga işonadigan şafqatsiz qotil sifatida tasvirlangan. Elias esa insoniylik, halollik va hamdardlikni saqlab qoladi, u ham öz böysunuvçilariga, ham Vyetnam tinç aholisiga nisbatan şunday. Barnesdan farqli ölaroq, u Amerikaning uruşda yutqazişini taxmin qiladi. Syujet davomida Chris Taylor ikki «otasi»ning fazilatlarini öziga singdiradi va film oxirida qaysi serjant boş qahramonning «jon uçun kuraş»ida ğalaba qozonganini aniq aytiş qiyin bölib qoladi. Oliver Stoun öz filmining ikki qahramoni uruşga butunlay boşqa-boşqa qaraşlarni ifodalaşini va personajlarni Axilles bilan Gektorga öxşatişini aytgan. Rejissyorning ğoyasi «idealizm va realizm» degan falsafiy konsepsiyani tasvirlaş edi. Filmga köp jihatdan ramziylik xos bölib, unda nasroniylikka oid allegoriyalar mavjud: boş qahramonning bunkerga taşrifi va birinçi marta giyohvand modda qabul qilişidan keyingi «qayta tuğilişi», Barnesning Eliasga xiyonati, Eliasning ölimi oldidagi xoçga mixlanişni eslatuvçi harakati. Boş qahramon Chris Taylor rejissyor tomonidan Işmael bilan soliştirilgan — «ikki buyuk kuç orasida qolgan kuzatuvçi». Tadqiqotçilar syujetda «Iliada», «Moby Dick» va «The Sun Also Rises» kabi asarlarga işoralar borligini qayd etişgan. Baʼzi mutaxassislar Taylor Eliasdan uzatilgan miltiq stvoli orqali giyohvand modda çekadigan sahnada gomoseksual aktga işora borligini körişgan.

Filmning asosiy musiqiy mavzusi bölgan asar «Torli orkestr uçun Adagio» deb ataladi, uni Samuel Barber hali 1936-yilda yozgan. Bu musiqa filmning köplab lahzalariga hamroh böladi. Frank Beaver taʼkidlaşiça, videoqator bilan birgalikda bu asar yo harbiy odamlar obraziga fojia qöşişi, yoki tomoşabinni uruş dahşatlarini anglaşdan uzoqlaştirişi mumkin. Musiqa uçun javobgar bölgan Bud Carr 1960-yillar davrining qöşiqlarini саундтрекка kiritişga qaror qilgan, bu davrning atmosferasini yetkaziş maqsadida. Masalan, filmning bir sahnasida çekkan askarlar magnitofondan çalinayotgan «Tracks of My Tears» qöşiğiga, Smokey Robinson & the Miracles guruhi ijrosida, qöşiq aytişadi. Filmda yana Jefferson Airplane guruhining «White Rabbit» kompozitsiyasi va Merle Haggardning ijrosidagi «Okie From Muskogee» qöşiği ham yangraydi.

Filmdagi ayrim dialoglarning audiosemplari Ministry guruhining «The Land of Rape and Honey» (1988) albomidagi «Flashback» qöşiğida işlatilgan.

Köplab tanqidçilar «Platoon» filmining haqqoniyligini taʼkidlaşgan, unda uruş «haqiqatda qanday bölgan bölsa, şunday» körsatilgan. Şarhlovçilar köpinça bunday haqqoniylikka Oliver Stounning şaxsiy harbiy tajribasi tufayli erişilganini aytişgan. Ulardan baʼzilari «Platoon»ni öşa paytgaça Vyetnam uruşi haqida yaratilgan eng yaxşi badiiy asar va eng yaxşi harbiy filmlardan biri deb tan olişgan. Filmga ijobiy baho nafaqat kino tanqidçilari, balki Woody Allen va Brian De Palma kabi rejissyorlar tomonidan ham berilgan. Filmning tarixiy işonçliligi haqida Vyetnam uruşi faxriylari, xususan, 25-piyoda diviziyasining nafaqadagi harbiylari ham gapirişgan. Tanqidçilar qişloq sahnasi Songmi qirğinining taʼsiri ostida yaratilgan deb fikr bildirişgan. Biroq rejissyorning özi sahna özining xizmat paytidagi tajribasiga asoslanganini, xizmat davrida u ikki qizni zörlaşdan saqlab qolganini, şerigi esa ayolni öldirganini aytgan. Stiven Mints va Randy Roberts «Platoon» tufayli Oliver Stoun Amerikaning yetakçi rejissyorlari qatoriga kirganini, filmning kassadagi muvaffaqiyati esa unga yangi imkoniyatlar oçganini taʼkidlaşgan.

Roger Ebert film syujeti voqealar orqali tomoşabinga yetib borişini qayd etgan. U syujetning özini noaniq deb atagan va tomoşabin ham filmning qahramonlari kabi dezorientatsiyaga uçraşini taʼkidlagan. Filmda «özimiz» va «begonalar»ning aniq bölinişi yöq, Ebert bu rejissyor tomonidan film kulgili bölib qolmasligi uçun qilingan deb hisoblagan. Tanqidçi filmga eng yuqori baho — 4 yulduz qöydi. Dave Kehr «Platoon»ni Francis Ford Coppolaning «Apocalypse Now» filmi bilan soliştirgan, ikkala kartinani ham «gallyutsinogen panorama» deb taʼriflaş mumkinligini, ammo «Platoon»da uruş dunyo oxiri sifatida emas, jiddiy hissiy tajriba sifatida tasvirlanganini taʼkidlagan. Serjantlar Barnes va Eliasni tanqidçi Zulmat va Nur fariştalari bilan soliştirgan, ularning örtasidagi ziddiyat Chris Taylor şaxsiyatiga katta taʼsir körsatadi. «Apocalypse Now» bilan soliştirişni James Welş va Donald Whaley ham ötkazgan, ular «The Oliver Stone Encyclopedia» kitobining mualliflari bölib, ikki filmning tuzilişi öxşaşligiga eʼtibor qaratişgan.

Variety jurnali şarhida Todd McCarthy qişloq sahnasini eng oğriqli sahna deb atagan, çunki unda amerikalik askarlarning asossiz şafqatsizligi körsatilgan va buning natijasida vzvod jangçilari ikki qarama-qarşi guruhga bölinib ketadi. Şu bilan birga u «Platoon»ning şakli jihatidan 1950-yillar harbiy filmlarini eslatişini taʼkidlagan. Vincent Canby «Platoon»ni Vyetnam uruşi haqidagi ehtimol eng yaxşi asar deb atagan. Salbiy fikrlar ham bildirilgan. John Podhoretz The Washington Times naşrida «Platoon»ni eng ğazablantiradigan amerikalik filmlardan biri deb atagan. Uning sözlariga köra, film Vyetnamda xizmat qilgan barça amerikaliklarni «qora böyoq bilan böyaydi va kamsitadi». Jurnalist Tom Tiede filmda askarlarning faqat yomonlikni ifodalovçi «qotillar, zöravonlar va terrorçilar» sifatida tasvirlanişidan ğazablangan. The Washington Post gazetasining Henry Allen filmning haqqoniyligi haqidagi daʼvoga şubha bilan qaragan. U haqiqiy uruşni sanʼat asari orqali haqiqatan ham töğri körsatib bölmasligini taʼkidlagan.

«Platoon» filmi «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi rejissyorlik», «Eng yaxşi ovoz» va «Eng yaxşi montaj» nominatsiyalarida törtta «Oskar» mukofotini, «Oltin globus» va BAFTA mukofotlarini hamda 37-Berlin kinofestivalida eng yaxşi rejissyorlik uçun «Kumuş ayiq» mukofotini va boşqa mukofotlarni qölga kiritdi. 1998-yilda film AFI tomonidan tuzilgan «100 yil içida Amerikaning 100 ta eng yaxşi filmi» röyxatiga ham kiritildi. 2019-yilda u Milliy kino reestriga kiritildi.

1986-yilda Deyl Dai «Platoon» filmi ssenariysining novellaştirilgan variantini yozdi. Şu yili Avalon Hill kompaniyasi film motivlari asosida stol öyinini çiqardi. Şuningdek, bir nomli ikkita kompyuter öyini ham yaratildi. Birinçisi 1987-yilda, ikkinçisi 2002-yilda çiqdi.