Port of Shadows

«Tuman sohili» — Marsel Karne va Jak Prevér ning ikkinçi hamkorlik ishi. Ularning birinçi filmi «Drôle de drame» 1937-yilda Parijdagi «Kolizey» kinoteatrida premyerada muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Şunga qaramay, filmning muxlislari ham topildi: öşa 1937-yilda Jan Gabenning taşabbusi bilan Berlindagi UFA kinostudiyasi prodyuseri Raul Plokken Marsel Karneni Gaben iştirokida film suratga olişga taklif qildi. Karne esa öz navbatida Pyer Mak-Orlanning 1927-yilda çop etilgan «Tuman sohili» romanini ekranlaştirişni taklif qildi.

Uşbu muallifni tanlaş Karne uçun tasodifiy emas edi. 1932-yilda çop etilgan «Baʼzi filmlarning realizmi ijtimoiy fantastikani uyğotadi» maqolasida Mak-Orlan kinematografçilarni «kundalik hayot romantizmi»ni yaratişga çaqirgan edi; uning kuylagan «köçalarning sheʼriyati va siri» aynan keyinçalik «poetik realizm» nomini olgan yönalişda öz ifodasini topdi.

Prevér yozgan ssenariyda romanning syujeti sezilarli özgarişlarga uçradi: Mak-Orlan asarida voqea 10 yil davomida — 1910-yildan 1919-yilgaça — Fransiyada, asosan Parijda, Monmartrda keçadi; Prevér uni avval portli Gamburgga, nemis tomonining loyihada iştirok etişdan voz keçganidan keyin esa Ğavrga köçirdi. «… Biz port tanlaymiz, — deb aytgan edi Prevér, — çunki barça portlar bir-biriga öxşaydi, u yerda hayot ötkinçi, u yerda sarguzaşt sayr qiladi». Romanda harakat markazi — «Çaqqon quyon» kabakçasi, asr boşidagi oddiy monmartrlik kafe. Bu yerda Mak-Orlan qahramonlarining taqdirlari qisqa vaqt tutaşib, yana ajralib ketadi: mustamlaka qöşinlaridan dezertirlik qilgan askar, qassob Zabel, qiz Nelli, bekor yurgan yoş yigit Jan Rab, rassom-nemis — jinoyat sodir etilgan joylarni rasm çiziş orqali topiş qobiliyatiga ega. Romanda Zabel sodir etgan qotillik uçun giyotinda jonini beradi; noyob qobiliyatlari sud organlari tomonidan işlatilgan rassom bu rolga çidolmay osilib öladi; harbiy xizmatga çaqirilgan Jan Rab otişmada halok böladi; askar esa Çet el legioniga yollanadi; Nelli esa haşamatli fohişa bölib, öz taqdiridan zavqlanadi.

Jak Prevér ssenariysida Mak-Orlan romanining bir-biri bilan deyarli boğlanmagan syujet çiziqlarini birlaştirdi; ikki qahramon — Jan Rab va dezertir askar — bitta odamga — Jan ismli askarga qöşildi; şu bilan birga Rabda bölgan barça xunuk jihatlar, xususan, hayotda bir marta toza çoyşablarda uxlaş orzusi, ssenariy muallifi yangi qahramonga — romanda bölmagan — Çetvertinka laqabli mayda öğri va içkilikbozga topşirdi. Zabel qassobdan sudxörga aylandi, u ikki iştiyoq bilan band edi: musiqaga muhabbat va Nellini seviş; Prevér uni Nellining tarbiyalanuvçisi qilib qöydi. Ssenariyda syujetni şakllantiruvçi mavzu umidsiz muhabbat böldi.

Marsel Karne ssenariyning bunday keskin qayta işlanişini film Gaben uçun suratga olinayotganligi bilan izohladi; öşa paytda Gaben kinematografda yirik nomga aylangan edi. «Şuning uçun, — deb aytgan edi rejissyor, — biz syujetni şunday qurdikki, u markaziy figuraga aylansin». Filmni Germaniyada suratga oliş rejalaştirilgan edi, biroq ssenariyni tarğibot vazirligiga taqdim etiş janjal bilan yakunlandi; Gebbels «plutokratik, dekadent, pessimistik ssenariy»ni taqiqladi. Oxir-oqibat Gabenning, Prevoning va Karnening şartnomalarini UFAdan prodyuser Gregor Rabinoviç sotib oldi va filmda voqea fransuzça Ğavrga köçirildi. Rejissyorning sözlariga köra: «Öşa paytda haşamatli köngiloçar filmlar, boy dekoratsiyalar bilan suratga olinardi va prodyuserning obrösini kostyumlar, dekoratsiyalar va ommaviy sahnalarning boyligi bilan baholaşardi. Menda esa ikki qahramon bor edi, ularni Jan Gaben va Mişel Morgan öynardi, voqea tumanda keçardi va prodyuser Rabinoviç muvaffaqiyatga şubha bilan qarardi. U familiyasini titrlardan ön tört marta olib taşlab, yana qaytarib qöygan».

Fransuz senzurasi ham ssenariyga şubha bilan qaradi; oxir-oqibat Karnega filmni suratga olişga şart bilan ruxsat berildi: «dezertir» sözi bir marta ham aytilmasligi va askar kiyimini yeçib, uni stulga ehtiyotkorlik bilan qöyişi, ssenariyda dastlab möljallanganidek xonaga soçib taşlamasligi kerak edi. Nelli uçun kostyumlarni özi Koko Şanel tanlagan.

Mak-Orlan filmni körib, hayratda qiçqirdi: «Ajoyib! Siz hamma narsani özgartirdingiz: davrni, joyni, qahramonlarni… Va ğalati, şunga qaramay, kitobning ruhi aniq uzatilgan».

1939 — National Board of Review mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

1938 — Lui Delyuk mukofoti

Lui Delyuk mukofoti — Marsel Karne

1938 — Venetsiya kinofestivali

Rejissura uçun maxsus eʼtirof — Marsel Karne