Primary Russia

Asarda öylab topilgan slavyan qabilasi harakat qiladi. Qabila özini «rossiçi» deb ataydi, çunki u «Rosʼ daryosi yaqinida» yaşaydi. Bunday nomdagi slavyan qabilasi birorta tarixiy manbada eslatilmaydi va u muallif tomonidan öylab topilgan, çunki «Русь изначальная» 1950-yillarda antinormanizm pozitsiyalaridan yozilgan. Antinormanizm öşa davr davlat mafkurasining bir qismi edi, roman esa «kosmopolitizmga qarşi kuraş» ruhida yozilgan.

Asar rus millatçilari, jumladan slavyan neopaganizmi vakillari orasida maşhur bölgan xazar mifi bilan boğliq. Bu mifda xazarlar yahudiylar bilan teng qöyiladi va slavyanlar hamda «xazarlar» örtasidagi abadiy qarama-qarşilik, Rus ustidan asrlar davomidagi «xazar böyinturuği» ğoyasi ilgari suriladi. Şuningdek, «Русь изначальная» aniq ifodalangan antixristian motivlarga ega.

Ivanov asarlarini ekranga moslaştiriş urinişlari hali 1950-yillarda qilingan. Georgiy Tuşkan sarguzaşt va fantastik janrning kinodagi imkoniyatlari haqidagi şarhida Ivanovni (Viktor Saparin, Georgiy Bryantsev va boşqalar bilan birga) ilmiy-fantastik kino uçun potensial ssenariy muallifi deb atagan. Yozuvçi arxivida 1958-yil aprelidagi yozişmalar saqlangan. Bu yozişmalar «Ўзбекфильм» studiyasining ssenariy muallifi bilan bölgan, u «Ibadulla qaytişi» romani asosida ssenariy yozişga urinib körgan, hatto u bilan rasmiy şartnoma ham tuzilgan. Biroq bu loyihaning davomi bölmadi. 1960-yillardagi öquvçilar bilan yozişmalarda «Русь изначальная» va «Русь Великая» ni ekranlaştiriş mavzusi tez-tez kötarilgan. Ivanov bu borada umidsiz edi. 1962-yil 25-mayda yozgan xatida u şunday «jinni» rejissyor yoki studiya direktori topilmasligini aytgan, ammo agar uning jiddiy asari asosida «şunday tijorat filmi» yaratilsa, birinçi bölib qarşi çiqişini taʼkidlagan. Gollivudning qimmat turdagi işlab çiqarişlarini u «psevdo» atamasi bilan belgilagan. Yozuvçi hayotining oxirida, 1973-yilda, Roman Davidov Ivanovni «Ратиборнинг болалиги» rasmli multfilmi uçun ssenariy muallifi sifatida jalb qilgan. Film qadimgi rossiçilarning qahramonligini kuylagan, asl nusxaga töliq mos keladigan va keng kontekstga kiritilgan edi. 1965-yildan 1986-yilgaça SSSR kinematografistlari qadimgi Rus va şartli slavyan dunyosining öylab topilgan uluğ ötmişini aks ettiruvçi önta animatsion film yaratdilar. «Русь изначальная» filmi 1985-yilda suratga olingan va asosan yoş tomoşabinlar uçun möljallangan edi.

Film Viborg va Qrimda suratga olingan.

E. M. Lindinaning sözlariga köra, filmning yaratuvçisi Gennadiy Vasilyev birinçi navbatda tomoşabinlarga tarixiy xotirani qaytarişni, «avlodlar örtasidagi abadiy boğliqlikni anglaşga» yordam berişni maqsad qilgan. Filmga batafsil şarh ssenariy muallifi va kinotanqidçi Leonid Nexoroşev tomonidan berilgan. U maqolasini ritorik savol bilan boşlagan: «Haqida heç narsa yoki deyarli heç narsa maʼlum bölmagan uzoq ötmiş haqida film yaratiş mumkinmi?» Nexoroşevning fikriça, tarixiy maʼlumotlarning kamligi özi asl tarixiylikka ega asar yaratişga tösiq böla olmaydi. Buning namunasi Sergey Eyzenşteynning «Aleksandr Nevskiy» filmidir. Ammo Ivanovning adabiy matni rejissyor uçun qöllanma böla olmagan, çunki «Русь изначальная» romanining Rus haqidagi qismlari butunlay muallif xayollariga asoslangan. Kitobning yarmidan köpi Vizantiya va vizantiyaliklarga bağişlangan va bu boblar, muallif slavyanlarning pokligi va olijanobligini Ikkinçi Rim aholisining makrlariga qarşi qöyişga intilmasa ham, ança yorqin va işonarli.

Nexoroşevning taʼkidlaşiça, filmning birinçi variant ssenariysi zaif va betartib bölgan, slavyan qabilalarini birlaştiriş mavzusi esa sezilarli darajada ifodalanmagan. Yakuniy variantda, unga asoslanib film suratga olingan, kiritilgan tuzatişlar dramaturgik sifatni boşqa darajaga olib çiqmagan. «Dramaturgik asosning nuqsonlari kartinada aynan köz oldida namoyon böladigan xarakterga ega böldi». Birinçi qismda «Vizantiya» çiziğiga çözilgan ekspozitsiya bor edi, ikkinçi qismda esa xazarlar bilan janglarga köp örin ajratilgan, rossiçilar bilan sahnalar esa juda kam edi. Voqealar ketma-ketligi köpinça işonçli asossiz taqdim etiladi va romanni öqimagan tomoşabin kimlar haqida ketayotganini hatto tuşunmaydi. Tanqidçi yozişiça, operator ham, badiiy rassom ham ekranda ruy berayotgan narsalarning eng kam işonçliligi haqida qayğurmagan. Aktyorlik ham «attraksion» deb ataladi: hatto Innokentiy Smoktunovskiy «haddan taşqari masxara qiladi, közlarini ortiqça qörqib aylantiradi. Imperator Yustinianning haqiqiy tarixiy obrazi haqida gapirişning özi qiyin». «Mualliflarning ruhiy harakatlari yetişmasligi» köplab zöravonlik va qatl sahnalari bilan örin egallanadi, ular batafsil va aniq körsatilgan.

Keyinçalik tanqidçilarning fikrlari özgardi. Yozuvçining bevasi V. Putilina filmni «romanning ruhini saqlab qolgan» deb baholagan. Siyosatşunos G. Yu. Filimonov XXI asr Rossiyasida maʼnaviy-axloqiy tarbiya strategiyasi haqida fikr yuritib, Geynnadiy Vasilyev filmi va «Ратиборнинг болалиги» multfilmini xristianlikkaça bölgan Rusdagi qadimgi slavyanlar turmuşi haqida xolis hikoya qiluvçi «deyarli yagona eʼtiborga loyiq rus badiiy filmi» sifatida keltirgan. Roman va film V. A. Şnirelman tomonidan tanqid qilingan va ruhan antixristian deb belgilangan. Bundan taşqari, birinçi marta keng ekranda butparast slavyanlar va ularning marosimlari namoyiş etilgan, bu uslub neopagan doiralarda jonli qabul qilingan. A. A. Beskovning fikriça, Şnirelman, ehtimol, Yu. Vişnevskaya «Sintaksis» parijlik muhojir jurnalidagi maqoladan foydalangan va filmni şaxsan körmagan bölişi mumkin. Rejissyor Gennadiy Vasilyev 1980-yillarga kelib «Финист — ясный сокол» va «Василий Буслаев» filmlarini yaratgan va yoşlar orasida «kelib çiqiş manbalarini oçiş» vazifasini qöygan. Beskovning fikriça, filmdagi antixristian motivlar umuman aniq emas. M. N. Lukaşev VI asr kuraşini romanda va filmda körsatilişining işonçliligini maʼqullagan, unda oyoq bilan çaliş va böğiş taqiqlangan.

Professional rossiyalik boksyor Aleksandr Povetkin özini butparast deb hisoblaydi va bu mavzuga avval «Ратиборнинг болалиги» multfilmini (u «Русь изначальная» kitobi asosida yaratilgan) tomoşa qilgandan keyin qiziqa boşlagan, söngra unga taʼsir körsatgan sovet filmi «Русь изначальная» ni ham körgan.