Ösmir Jim Stark yangi şaharga köçib keladi va bu yerda hayotni tozadan boşlaşni xohlaydi, lekin yangi odam böliş oson emas. Barqarorlik topişga uringan Jim tartibsiz sinfdoşi Platon bilan yaqinlaşadi va mahalliy qiz Judiga oşiq böladi. Biroq Judi mahalladagi zöravon Baz bilan uçraşadi. Baz Jimga hujum qilib, uni poyga musobaqasiga çaqirgaç, yangi ösmirning haqiqiy muammolari boşlanadi.
Filmni Nikolas Rey suratga olgan, boş rollarda Jeyms Din, Natali Vud va Sal Minio ijro etgan. Bu Warner Bros. studiyasining 1955-yildagi ösmirlar dramasi. Kartina Dinning eng maşhur işiga aylandi, Natali Vud esa 17 yoşida «Golden Globe» mukofotini oldi. Film uçta «Oscar» nominatsiyasiga sazovor böldi va 1990-yilda AQŞ Milliy film reestriga kiritilgan.
1Treylerlar
▶2Rollarda
James Dean, Natalie Wood, Sal Mineo
Nicholas Rayrejissyor
James Deanaktyor
Natalie Woodaktyor
Sal MineoaktyorADAnn DoranaktyorWHWilliam HopperaktyorRHRochelle HudsonaktyorCACorey Allenaktyor
Dennis HopperaktyorSSStewart Sternssenariy muallifiLRLeonard Rosenmankompozitor·Ensiklopediyadan
«Rebel Without a Cause» (ingl. Rebel Without a Cause) — Nikolas Rey rejissyorligida suratga olingan amerikaça badiiy film, janri böyiça ösmirlar dramasi. Boş rolni Jeyms Din ijro etgan, u 1950-yillarda Amerika yoşlarining pop-ikonasi edi. Bu filmdagi ish uning qisqa karerasidagi eng maşhur asar böldi. Film 17 yoşli Natali Vudga «Golden Globe» mukofotini olib keldi, uçta «Oscar» nominatsiyasiga va ikkita BAFTA nominatsiyasiga, şu jumladan Jeyms Din uçun «Eng yaxşi xorijiy aktyor» toifasiga sazovor böldi.
Rejissyor filmni ham ijtimoiy şarh, ham şahar tubanliklarida jinoyatçilarni tasvirlagan oldingi filmlarga muqobil sifatida taqdim etdi. Kartina Amerika yoşlarining axloqiy tanazzulini tasvirlaşga qilingan yangiça uriniş edi: u ota-onalarning tarbiya uslublarini tanqid qilib, avlodlar örtasidagi farqlar va ziddiyatlarni örgandi. Nom psixiatr Robert M. Lindnerning 1944-yildagi «Rebel Without a Cause: The Hypnoanalysis of a Criminal Psychopath» kitobidan olingan, biroq film unga heç qanday havola qilmaydi. Kartina Dinning avtohalokatda vafotidan (1955-yil 30-sentyabr) deyarli bir oy ötib, 1955-yil 27-oktabrda ekranga çiqdi. Bu film Dinning hayoti davomida yuqori baho olgan yagona aktyorlik ishi böldi va yillar ötişi bilan uning madaniy ikonasi uçun belgilovçi maqomga ega böldi.
1990-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reestriga kiritildi.
Amerika kino instituti maʼlumotiga köra, kartina 1998-yilgi «100 film» röyxatida 59-örinni egallagan (2007-yilda röyxatdan çiqarilgan), Jeyms Din esa «kinoning 100 ta eng buyuk yulduzi» röyxatida 18-örinda turadi.
3Syujet
Kaliforniya ştati, Los-Anjeles. Ösmir Jim Stark içkilikbozlik uçun hibsga olinib, voyaga yetmaganlar bölimiga…
Kaliforniya ştati, Los-Anjeles. Ösmir Jim Stark içkilikbozlik uçun hibsga olinib, voyaga yetmaganlar bölimiga politsiya bölimiga olib kelinadi. Bu yerda u Jon «Platon» Krouford bilan uçraşadi, uni tuğilgan kunida it bolalarini miltiqdan otib öldirgani uçun olib kelişgan, va komendantlik soati buzgani uçun keltirilgan Judit bilan ham tanişadi. Uçalasi ham ofitserlarga özlarining eng yaşirin umidsizliklarini alohida-alohida oçib beradi; uçalasi ham uyda muammolardan aziyat çekadi.
16 yoşli Judi öz örnini hayotda topa olmaydi va otasi uni eʼtiborsiz qoldiradi deb işonadi, çunki u endi kiçik qiz emas. Şu sababli u eʼtiborini tortiş uçun yorqin kiyinadi, bu esa otasining uni «iflos fohişa» deb ataşiga olib keladi.
Platonning otasi u juda kiçik bölganida oilani taşlab ketgan, onasi esa köpinça Çikagodagi opasinikida uzoq vaqt uyda bölmaydi va Platonni qora tanli uy bekasining qaramoğiga qoldiradi.
Jim qafasda yaşaganday yaşaydi: uning içida tinçlik yöq, ota-onasi bilan umumiy til topa olmaydi, garçi tinç yigit va yaxşi oiladan çiqqan yigit qiyofasiga kirişga harakat qilsa ham. Doimo janjallaşib turadigan otasi Frenk va onasi Kerol tufayli u özini xiyonat qilingandek his qiladi, lekin undan ham köproq otasining qörqoqligi va xotini hamda onasiga qarşi tura olmasligi sababli. Muammolar Frenkning onasi bölgan buvisining aralaşuvi tufayli yanada çigallaşadi. Uning umidsizligi yigitni söroq qilayotgan ofitser Rey Fremikka aniq bölib qoladi; u Jimga öz ğazabini stol ustida çiqarişni buyuradi, Jim esa köz yoşlari bilan buni xohiş bilan bajaradi. Boşqalar kabi uni ham qöyib yuborişadi.
Dosonning birinçi maktab kuniga ketayotib, Jim yana Judi bilan uçraşadi va uni maşinasida olib ketişni taklif qiladi. Yigit uni olib ketişni taklif qiladi, lekin qiz rad etadi, Jimni «qörqoq» deb ataydi va uning örniga «döstlari» — Baz Gandersonning boşçiligidagi «grizerlar» tödasi uni olib ketadi. Qolgan öquvçilar Jimdan uzoqlaşadi; u bilan faqat Platon döst böladi va Jim unga beixtiyor ota rolini öynaydi. Samimiy, lekin zaif nevrotik bölgan Platon xohlasa ham Jimga heç narsa yordam bera olmaydi; aksinça, özi uning homiyligiga muhtoj.
Griffit rasadxonasiga ekskursiyadan söng Baz Jimni çaqiradi: uning maşinasining old ğildiragini piçoq bilan teşadi va yigitni piçoqlaşuvga çorlaydi. Burçakka qisilgan Jim piçoqlaşuvda Bazni yengadi, şuning uçun töda rahbarligi maqomini saqlab qoliş uçun bezori töda maşinalarini öğirlab, soat 20:00 da dengiz qoyasida «tovuq poygalari» ötkazişni taklif qiladi. Öyinning mohiyati şundaki, haydovçilar bir-biriga qarab haydaydi va birinçi bölib yon tomonga burilgan kişi yutqazadi («tovuq» deb eʼlon qilinadi). Janjalni rasadxona gidi köradi, lekin bolalar uni jiddiy qabul qilmaydi va uning ustidan kulişadi.
Uyda Jim peşband kiygan otasini onasi deb öylaydi. Frenk yomon his qilayotgan xotiniga tuşlik tayyorlagan va sinovçini tuşirib yuborgan; Jim yomon ahvolda öz oldida emaklab yurgan otasini körib, ğazablanadi. Judi esa unga eʼtibor bermaydigan otasidan xafa bölib, uydan çiqib ketadi. Jim Frenkdan xavfli vaziyatda öz şaʼnini qanday himoya qiliş kerakligi haqida ikkimaʼnoli maslahat söraydi, lekin u qanday bölmasin töqnaşuvdan qoçişni maslahat beradi. Buni eşitgan yigit qoçib ketadi.
Keçqurun qoyada Jim va Baz nihoyat tanişadilar. Platon Judiga özining samimiy Jimini, bir kunda uning eng yaxşi döstiga aylangan yigitni yaqinroq bilib olişni taklif qiladi va umid qiladi, u bir kun unga ov qilişni örgatadi. Jim va Baz qöllariga bir çimdim tuproq surtadilar va Judining işorasi bilan start oladilar. Gandersonning yenga tugmasidagi kamari maşina eşigi tutqiçiga ilinib qoladi va u vaqtida sakrab çiqa olmagani uçun halok böladi. Politsiya yaqinlaşganda töda Judini taşlab qoçadi, qiz esa Jim va Platon bilan ketadi.
Jim ota-onasiga avariyada aybdor ekanini tan oladi va özini politsiyaga topşirişni öylaydi. Kerol ularning yana köçib ketişini aytganda, Jim eʼtiroz bildiradi va otasidan özini himoya qilişni söraydi; lekin otasi rad etganda, Jim umidsizlikka tuşib unga hujum qiladi, söng politsiya bölimiga ketadi, u yerda kirişda Bazning tödasining uç aʼzosi — Kranç, Mus va Gun bilan uçraşadi. Navbatçi serjant ofitser Fremikning joyda yöqligini aytadi. Jim Judiga qönğiroq qiladi, lekin uning otasi deyarli darhol telefonni qöyib yuboradi. Yigit uyga boradi va uni kutib turgan qizni xalat kiyib ötirgan holda topadi. Radioda Jimga Baz tomonidan buyurilgan qöşiq eşittiriladi. Qiz tengdoşlarining bosimi tufayli oldin unga yomon munosabatda bölgani uçun uzr söraydi va ular bir-biriga oşiq bölib qolişadi. Ular öz uylariga boşqa heç qaçon qaytmasliklariga kelişib, Jim unga Platon aytib bergan eski taşlandiq haşamatli uyni körişni taklif qiladi.
Şu orada Platonning uyi yonida Kranç, Mus va Gun uni uşlab olişadi, çunki ular Jim ularni politsiyaga sotgan deb işonişadi. Ular yigitning qaydnomasini öğirlaydi va Jim ortidan ketişadi; Platon onasi yozgan bank çekini buradi, yostiq ostidan onasining miltiğini oladi va uy bekasining iltimoslariga qaramay, döstini ogohlantiriş uçun çiqib ketadi. Mister Stark kiriş joyida oyoğidan osilgan oq tovuqni topadi va xuliganlarning öğlingiz qayerda, degan savoliga javoban xotini bilan birga uyni böş behuda qidiradi. Ulardan söng turmuş örtoqlarning oldiga Platon keladi; u Jim qayerda bölişi mumkinligini taxmin qiladi, lekin buni aytmaydi. Uçala ösmir qayta birlaşib, xayol suradi: Jim va Judi özlarini yangi turmuş qurganlar deb tasavvur qilişadi, Platon esa uy sotuvçi agenti bölib qoladi. Söng Platon uxlab qoladi, Jim va Judi esa uyni tekşirişga boradilar, u yerda bir-birlariga sevgilarini tan olib, öpişadi. Baz tödasi Platonni topib uyğotadi, qörqqan yigit avval hovuzdagi şlang bilan ularni haydaydi, söng otib, Krançni yaralaydi. Otişmani ilgari Jimning maşinasini topgan patrul ofitserlari eşitadi. Jim qaytib kelganda, u özini deyarli otib yuborgan Platonni uşlab qolişga harakat qiladi, lekin huşidan ketgan Platon uni taşlab qoçib ketadi va döstini taşlab ketganlikda ayblaydi.
Platon rasadxonaga yaşirinadi va içkaridan qulflab oladi; binoga tobora köproq politsiyaçilar yiğiladi, şu jumladan Jimni Frenk va Kerol bilan birga qidirayotgan Fremik ham. Ofitser Platonga karnay orqali murojaat qiladi va şundan söng Jim va Judiga içkariga kirişga ruxsat beradi. Yigit döstini miltiqni qizil kurtkasiga almaştirişga köndiradi; Jim miltiqni qaytarişdan oldin öqdonni sezdirmay olib qöyadi va keyin Platonni köçaga çiqişga köndiradi. Jim fara öçirişni söraydi, Platon politsiyani körib yana huşidan ketadi va xodimlardan biri miltiqni körib, Judining quçoğidan çiqib ketgan yigitni öldiradi. Frenk halok bölgan öğlini yupatadi va kuçli ota bölişni vaʼda beradi. Uy bekasi tarbiyalanuvçisining jasadi ustida yiğlaydi, Jim kurtkasining zipperini tortadi va şundan söng ota-onasi bilan yaraşib, ularni Judi bilan taniştiradi.
4Yaratiliş tarixi
Filmning nomi doktor Robert M. Lindnerning voyaga yetmagan jinoyatçilarning gipnoanalizi muammolariga…
Filmning nomi doktor Robert M. Lindnerning voyaga yetmagan jinoyatçilarning gipnoanalizi muammolariga bağişlangan ilmiy işidan olingan («Rebel Without A Cause: The Hypnoanalysis of a Criminal Psychopath», 1944). Kinokompaniya bu işni asos sifatida olgan, asosan nomi uçun, garçi studiyada heç kim material bilan nima qilişni bilmasdi. Lindnerga yoş jinoyatçilar tödasi haqida kiçik hikoya yozişga töğri keldi; keyinçalik bu hikoyani ekranlaştiriş huquqi sotib olindi, hikoya kengaytirildi va natijada tölaqonli ssenariy paydo böldi.
Lentani qora-oq qilib suratga olişni rejalaştirişgan va bir neça sahna allaqaçon olingan edi, lekin Warner Bros. nufuz uçun CinemaScope tizimida rangli film qilişga qaror qildi. Studiyani buga Elia Kazanning Jeyms Din iştirokidagi oldingi filmi — «East of Eden» (1955) ning katta kassa daromadi undadi. Rey ayniqsa rangli suratga olişdan xursand edi, çunki uning tayyor bir neça yorqin ramzi bor edi. Deyarli har bir rang (Jimning qizil kurtkasidan tortib kök jinsi şimigaça) öz ramziy maʼnosiga ega edi. Rey kelajak filmi voqealari muhitini his qiliş uçun bir neça keçasini Los-Anjelesning yoşlar tödalari bilan ötkazdi.
Boş rolga Marlon Brandoni taklif qiliş niyati bor edi, lekin bu ğoyadan voz keçişga töğri keldi, çunki «Bunтar»dan ikki yil oldin Brando «The Wild One» (1953) filmida öxşaş rolni ijro etgan edi. Jeyms Din «Rebel Without a Cause» da rol olişi mumkin böldi, çunki «Giant» filmining suratga olinişi Elizabeth Taylorning homiladorligi sababli töxtatilgan edi. Dastlab u Reyning uyida maşq qildi va rejissyor Starklarning uy mehmonxonasi dekorasini Dinga öynaş qulay bölişi uçun özining mehmonxonasiga ataylab öxşatdi. Aynan «Bunтar»ni suratga oliş paytida Din tez haydaşga örgandi: filmning eng maşhur va şafqatsiz sahnalaridan biri jar yoqasidagi poygalarga bağişlangan edi, unda Jim Stark özini tasdiqlaş uçun iştirok etadi. Filmning deyarli butun davomida Din oq futbolka kiygan, u ixtiro qilingan paytdan beri faqat içki kiyim hisoblangan. Dindan oldin ekranda futbolkada Marlon Brando va John Wayne köringan, lekin aynan bu film futbolkani ommaga olib çiqdi va uni tölaqonli ustki kiyimga aylantirdi: film çiqqandan söng futbolkalar sotuvi avval AQŞda, keyin butun dunyoda keskin oşdi.
Judi rolini Jayne Mansfield ham sinab körgan edi. Rey bu rolni Natali Vudga berişni unçalik xohlamasdi, çunki uni juda sodda va tajribasiz deb hisoblardi. Vud qisqa muddatda çekişni örgandi va hayotga qaraşlarini özgartirdi, özining yetuk va katta bölişga qodir ekanini isbotladi.
Filmning birinçi variantida boşida bandit öğirlagan öyinçoğini yerga tuşirgan otasini kaltaklaydi. Prodyuserlar sahnani juda şafqatsiz deb topib, uni kesib taşlaşdi, lekin öyinçoq yöqolmadi — Jim uni filmning eng birinçi sahnasida öynaydi. Şuningdek, senzura Din va Mineo iştirokidagi bir neça sahnani kesib taşladi, ularda qahramonlarning yaqin munosabatlariga oşkora işoralar bor edi. Muqobil yakunda Platon planetariy minorasidan yiqiladi.
Filmdagi Jim, Judi va Platon öynaydigan uy hovuzi ilgari «Sunset Boulevard» (1950) noir dramasida asosiy suratga oliş joyi sifatida işlatilgan edi — syujetga köra, aynan şu yerda unutilgan kino yulduzi boş qahramonni öldiradi.
Filmning byudjeti 1,5 mln dollarni taşkil etdi. Suratga oliş 1955-yil 28-martdan 25-maygaça davom etdi. Premyera 1955-yil 27-oktabrda bölib ötdi. Buyuk Britaniyada film 1968-yilgaça namoyiş etişga taqiqlangan edi. Britaniyaning UCI Cinemas multipleks tarmoği ötkazgan sörov natijalariga köra, film kino tarixidagi eng uslubli film deb tan olingan.
Filmning fojiasi ekrandan taşqarida ham davom etdi, çunki uçala boş aktyor ham tabiiy ölimga köra vafot etmadi. Mineo 1976-yil 12-fevralda Ğarbiy Gollivudda 37 yoşida öldirilgan. Vud 1981-yil 29-noyabrda eri Robert Vagner va Kristofer Uoken bilan yaxtada sayr qilayotganda sirli holatlarda çökib ketgan, u 43 yoşda edi. Din 1955-yil 30-sentyabrda 24 yoşida Kaliforniya şossesida poyga avtomobilida halokatga uçragan, bunda yana ikki kişi oğir yaralangan; Din halok bölişidan ikki soat oldin 40 milya çegarali yölda soatiga 75 milya tezlikda haydagani uçun jarimaga tortilgan edi. Nik Adams ham fojiali tarzda hayotini tugatdi — u 1968-yil 7-fevralda 36 yoşida giyohvand moddalar dozasidan oşib ketib vafot etgan, garçi köpçilik bu ataylab qilingan qotillik deb hisoblaydi.
5Saundtrek
Filmning saundtreki bir neça formatda çiqdi. Asosan, Jeyms Dinning filmlaridan olingan musiqa töplamlari…
Filmning saundtreki bir neça formatda çiqdi. Asosan, Jeyms Dinning filmlaridan olingan musiqa töplamlari sifatida. 1993-yilda Germaniyada çiqarilgan «Rebel. Music from the films of James Dean» ikki diskli saundtrek naşrining ikkinçi diskida (kassetada) Leonard Rozenman kompozitsiyalaridan iborat eng töliq saundtrek taqdim etilgan.
6Mukofotlar va nominatsiyalar
1956 — «Oscar» mukofotiga 3 ta nominatsiya: eng yaxşi ikkinçi rejadagi erkak roli (Sal Mineo), eng yaxşi…
1956 — «Oscar» mukofotiga 3 ta nominatsiya: eng yaxşi ikkinçi rejadagi erkak roli (Sal Mineo), eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli (Natali Vud), eng yaxşi adabiy manba (Nikolas Rey).
1957 — «Golden Globe» mukofoti eng yaxşi aktrisa debyuti uçun (Natali Vud (Kerrol Beyker («Kukolka») va Jeyn Mansfild («Bu qiz boşqaça bölolmaydi») bilan birga)).
1957 — BAFTA mukofotiga 2 ta nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi xorijiy aktyor (Jeyms Din, vafotidan keyin).
7Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Бунтарь без причины» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.