Red Dawn

Kevin Reynolds yozgan dastlabki ssenariy «Ten Soldiers» (Ön askar) deb nomlangan bölib, zöravonlik tabiati haqidagi klassik roman «Lord of the Flies» (Çumolilar hukmdori) bilan syujet öxşaşligiga ega edi. Rus va kubaliklarning bosqini faqat örmonda yaşirinib yurgan ikki öspirin guruhi örtasidagi ziddiyat uçun fon bölib xizmat qilardi. MGM studiyasi rahbariyati birinçi «Rambo»ning tijoriy muvaffaqiyatidan söng ssenariyga qiziqib qoldi, lekin uni qayta işlaşni talab qildi — birinçi öringa bosqinning klassik syujeti çiqişi kerak edi. Rejissyor va ssenariy hammuallifi sifatida özining öngçi qaraşlari bilan tanilgan Jon Miliyus taklif etildi, maslahatçi sifatida esa uzoq harbiy karerasidan söng 1982-yilda MGM-UA kompaniyasi direktorlar kengaşiga kirgan Aleksandr Heyg jalb qilindi.

Filmni suratga oliş köplab texnik qiyinçiliklar bilan keçdi, jumladan, AQŞ Mudofaa vazirligining qöllab-quvvatlamasligi tufayli. Işlab çiqariş byudjeti dastlabki ön million dollardan deyarli ikki barobar oşib — ön yetti million dollarga yetdi.

Sovuq uruşning Amerika jamoatçilik ongiga taʼsiri 1940-yillarning oxiridan boşlab kinematografda aks etdi. Dolzarb va jamiyatni hayajonlantiradigan mavzuda pul topiş tabiiy istagidan taşqari, kinematograf arboblariga bevosita ğoyaviy bosim ham bölgan. 1947-yilda AQŞ Kongressi qoşidagi antiamerika faoliyatini tekşiriş komissiyasi kino sanoati vakillari ustida ötkazgan tergov natijasi «Gollivudning qora röyxati» böldi, unga kiritiliş madaniyat va sanʼat arboblari uçun kasbiy taqiqqa teng edi.

Sovuq uruşning dastlabki bosqiçidagi antikommunistik filmlarning katta qismi josuslik trillerlari edi. Yadro uruşi tahdidi paydo bölişi bilan yadro qurolidan bevosita foydalaniş va yadro uruşidan keyingi dunyo mavzusidagi köplab kitoblar va filmlar paydo böldi, lekin quruqlikdagi armiya bosqini syujeti ança kam uçraydigan hodisa edi. 1962-yildagi Karib inqirozi yadro uruşi tahdidini keskin kuçaytirdi, bu esa «xalqaro keskinlikni yumşatiş» zaruratini körsatdi.

Sovuq uruşning yangi bosqiçi 1979-yilda boşlandi va SSSR hamda AQŞ harakatlari bilan xarakterlanib, qarama-qarşilikni kuçaytirdi: sovet qöşinlarining Afğonistonga kiritilişi, «NATOning ikki qarorli qarori» va undan keyingi raketa inqirozi, 1983-yilda urib tuşirilgan Janubiy Koreya «Boeing»i, AQŞning Grenadaga bostirib kirişi. 1981-yilda AQŞ prezidentlik saylovlarida Ronald Reygan ğalaba qozondi, u taşqi siyosat masalalarida juda konservativ pozitsiyasi va dindorligi bilan tanilgan edi. 1980-yilda u televizion intervyuda şunday degan edi: «Biz Armageddonni köradigan avlod bölişimiz mumkin». Reygan davrida harbiy byudjet sezilarli darajada oşdi. 1983-yilda Reygan «SDI» dasturi boşlanişini eʼlon qildi va bir nutqida SSSRni «yovuzlik imperiyasi» deb atadi.

«Red Dawn» tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli bölib, prokatda deyarli 40 million dollar, ön yetti million dollar atrofidagi byudjetga qarşi yiğdi. 1980-yillarning boşida AQŞning jamoat taşkilotlari öspirinlar auditoriyasiga möljallangan filmlardagi zöravonlik sahnalari sonining ortib borayotganidan xavotirda edi. Jamoatçilik bosimi ostida Amerika kinokompaniyalari assotsiatsiyasi öz tizimiga qöşimça PG-13 reytingini joriy etişga majbur böldi. Bunday bosimning sabablaridan biri «Red Dawn» filmi böldi, unda mutaxassislar öşa vaqt uçun rekord darajadagi zöravonlikni — soatiga 134 zöravonlik harakatini aniqlaşdi.

Tomoşabinlarning munosabati ziddiyatli edi. Filmning asosiy maqsadli auditoriyasi 20 yoşgaça bölgan yoşlar edi va «Red Dawn» özining tomoşabopligi tufayli maşhur böldi. Respublikaçilar partiyasi tarafdorlari Sovuq uruşning navbatdagi bosqiçi fonida filmning antikommunistik yönalişini ijobiy qabul qildi. Qurol egalari uyuşmasi «Gun Owners of America» Jon Miliyusni «bugungi kunda Ikkinçi tuzatişning ahamiyati haqida yorqin misol» uçun maqtadi. GFRning ayrim kinoteatrlarida çap faollar ekranlarga çirigan tuxum va böyoq otişgan.

Iqtisodçi va libertarianizm nazariyotçisi Murray Rothbard 1984-yilda filmni konʼyunkturaligi, syujetining notöğriligi va personajlarning yomon işlanganligi uçun tanqid qildi. Film unga Reygan hokimiyatga kelişi va Sovuq uruşning yangi bosqiçi bilan boğliq holda ommaviy madaniyatda ösib borayotgan militarist antisovet ritorikasini aks ettiriş namunasi sifatida qiziq edi. Lekin Rothbard antikommunistik tarğibot örniga unga yaqin bölgan anarxizm motivlarini kördi — kiçik jamoaning katta davlat maşinasining zöravonligiga qarşi kuraşi.

Vaqt ötişi bilan filmga bölgan qaraş özgardi. 2016-yil holatiga köra, «Red Dawn» Rotten Tomatoes saytida 53 % reytingga ega edi. Filmni ijobiy baholaydigan zamonaviy tomoşabinlar uning pirotexnik effektlarining tomoşabopligiga va 1980-yillar ommaviy madaniyati namunasi sifatida, Sovuq uruş davri jamiyati holatini aks ettirişdagi qiymatiga eʼtibor qaratadi.

Tanqidçi Alan Zilberman 2012-yilda yozgan ediki, film sifatli boyevik sifatidagi ahamiyatini yöqotgan. Uning 2012-yildagi remeyki kabi, «Red Dawn» köplab bir xil «bosqin filmlari» orasida yöqolib ketadi — yillar ötib aniq bölgan karikatura notöğriligidan taşqari, bosqinçilar obrazi yetarliça işlanmagan, şu sababli «bosqin armiyasi»ni osongina özga sayyoraliklar yoki şimoliy koreyaliklar bilan almaştiriş mumkin.

Bunday filmning paydo bölişi sovet matbuotida keskin munosabatga sabab bölmasligi mumkin emas edi. Ayrim maqolalarda «Red Dawn» Lotin Amerikasi mamlakatlariga bosqinga tayyorgarlik doirasida faqat antisovet tarğibot maqsadida yaratilgan film sifatida körib çiqildi.

Sovuq uruşning sönggi bosqiçi tugagaç, «Red Dawn»ga bölgan munosabat özgardi. Kinotanqidçi Aleksey Yerohin 1990-yilda yozdiki, primitiv syujet klişelari va stereotip personajlar filmga karikaturalik beradi va uni jiddiy tarğibot sifatida qabul qilib bölmaydi:

«Filmning soxta antisovetizmi şunçalik sodda, şunçalik plakatbop eʼlon qilingan va mohiyatan şunçalik maʼnosizki, boşqaça aytganda, tan olaman, men uzoq vaqt titrlarda «SSSR Mudofaa vazirligi buyurtmasi bilan» degan yozuvni qidirdim. Qiziq, «Red Dawn» SSSR xazinasiga neça million rubliga tuşdi?»

Ekstremizm

Barça tomoşabinlar filmni zöravonlikka qarşi anarxizm nuqtai nazaridan yoki oddiy tomoşabop boyevik sifatida qabul qilmadi. «Red Dawn» deyarli darhol AQŞdagi militarlaşgan ekstremistlar orasida kultga aylandi. Qurolni erkin olib yuriş tarafdorlari va konspirologik antihukumat nazariyalarining köplab guruhlari, köpinça özlarini milisiyalar (ingl. Militia movement) deb ataydigan guruhlar, 1950-yillarda Sovuq uruşning dastlabki bosqiçida yadro falokati tahdidi davrida şakllana boşladi. FBRning sobiq agenti, AQŞning harbiy radikal guruhlari böyiça mutaxassis Maykl German «Red Dawn»ni terrorçilarning fikrlaş tarzini tasvirlaş uçun misol qilib keltirdi — ular zöravonlikdan, jumladan terror aktlari şaklida foydalanişni qanday qonuniylaştirişadi. German yozişiça, terrorçining konspirologik ongida AQŞ öz hukumati tomonidan bosib olingan holatda böladi, bu esa «Red Dawn»da tasvirlangan sovet qöşinlari bosqiniga öxşaş holda unga istalgan şaklda zöravonlikdan foydalaniş huquqini beradi.

1986-yilda «Arizona patriotlari» (ingl. The Arizona Patriots) omon qoliş guruhi aʼzolari yirik terror aktini rejalaştirgani uçun FBR tomonidan hibsga olindi. Ular öz lagerida tez-tez «Red Dawn»ni tomoşa qilişardi.

Tomotiy Makveygh, AQŞdagi eng yirik (2001-yil 11-sentabr voqealarigaça) terror aktining taşkilotçisi — 1995-yil 19-aprelda Oklahoma-Sitidagi portlaş, u 168 kişining hayotiga zomin böldi, 1997-yilda «Red Dawn» unga «ilhom manbai» bölganini aytgan.

Ukrainadagi uruş

Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan söng, filmdagidek, röparaga kelgan rus zirhli texnikasida «Wolverine» yozuvlari paydo böla boşladi.

Filmga işora qiluvçi «Wolverines» nomi Ukraina özini özi himoya qiliş aʼzolariga harbiy işni örgatayotgan ğarbiy armiyalar veteranlari guruhiga tegişli.

2010-yilda MGM kinokompaniyasi filmning remeykini çiqarişni rejalaştirgan edi, jahon premyerasi 2010-yil 24-noyabrga möljallangan edi, lekin jiddiy moliyaviy qiyinçiliklar va kompaniya bankrotligi tufayli loyiha yakunlanmadi va uning çiqişi şubhali bölib qoldi. 2011-yilda filmni işlab çiqariş tiklandi, 2012-yilda film çiqdi.

Dastlabki ssenariyga köra, agressor Xitoy va Rossiya koalitsiyasi bölişi kerak edi, keyin bu faqat XXR böldi, yakuniy variantda esa agressor Şimoliy Koreya böldi. Filmning prodyuseri Trip Vinsonning sözlariga köra, «“Red Dawn” filmi remeykida duşmanni Xitoy armiyasidan Şimoliy Koreya armiyasiga almaştiriş qarori tasodifiy emas edi. U taxmin qilinayotgan raqibning salohiyatini yaxşi biladigan harbiy tahlilçilar bilan köp maslahatlaşuvlardan söng qabul qilindi».