Red River

Hikoya kitobdan olingan parçalar bilan almaşinib boradi.

«Buyuk Texas ştati tarixida Çişolm yoli böylab birinçi mol haydaş haqida hikoya saqlanib qolgan. Bu dunyodagi eng katta podalardan biri haqida, şuningdek, Tomas Danson va Metyu Gart ismli kişi va bola haqida, hamda Red River D tamğasi haqida hikoya.

"Texasning dastlabki tarixi". 1851-yilda Tomas Danson dösti Nadin Grut bilan birga Sent-Luisdan çiqib, Kaliforniyaga ketayotgan karvonga qöşildi. Uç hafta ötgaç, karvon Texasning şimoliy çegarasiga yetib keldi.»

Tomas Danson (John Wayne) komançilar yerlari haqida ogohlantirişga qaramay, karvondan ajralişga qaror qiladi. U vaqtinça sevgilisi Fen (Coleen Gray) ni qoldiradi va xayrlaşayotib unga onasining bilaguzugini sovğa qiladi. Dösti Nadin Grut (Walter Brennan) bilan Red River orqali Texasga rançо oçiş uçun yölga çiqadi. Ular karvon tomonda hindu tutuniga eʼtibor berib, daryo böyida töxtamaslikka qaror qilişadi. Keçasi qizil terililar lagerga hujum qiladi. Grut ovozlardan uçta kişi borligini aniqlab ulgurgan edi. Yonuvçi öq aravaga tegadi, Tomas ikkitasini öldiradi, ammo uçinçisi uni daryoga itarib yuboradi. Yana ikki kişini öldirgaç, Grut döstiga piçoq otadi va u jangda ğolib çiqadi. Komançilar ikki sigirni öldiradi. Jasadlardan birida Danson Fen sovğa qilgan bilaguzukni topadi. Nadin tirik qolgan oxirgi hind bilan huştak çalib gaplaşadi.

Ertalab ularning oldiga sigirni yetaklab kelgan bola Metyu Gart (Montgomery Clift) keladi va hindular karvonni qirib taşlaganini aytadi. U sigirning ortidan quvgani uçun yagona tirik qolgan edi. Danson bolani öğillikka olişga qaror qiladi.

«Sigirli bola bikli erkak bilan uçraşdi va şunday qilib katta pod paydo böldi. Yer izlab ular Janubiy Texas böylab yurişdi, yaxşi yer böylab, ammo tört haftadan söng Rio-Grande yonida…»

Ikki ming milya yöl bosib ötib, Danson joylaşiş uçun mos joy topadi va mollar uçun tamğa öylab topadi: daryo özanining egri çiziği, «Red River D». U ögay öğliga, munosib bölganda, harfga «M» qöşişni vaʼda qiladi. Biroq guruh bu yerlar 400 milya janubda yaşovçi meksikalik don Diegoga tegişli ekanini bilmaydi. Don Diego bu yerni qirolning hadyasi sifatida Rio-Grandening ikki tomonida olgan edi, buni uning ikki odami aytadi. Tom ulardan birini otib taşlaydi, u birinçi bölib revolverga qöl uzatgan edi, va öşa yaylovlarga öz huquqini eʼlon qiladi. Ular ölikni dafn etişadi.

Deyarli 15 yil ötadi. Dansonning ambitsiyali rejalari amalga oşadi: uning rançosi Texasdagi eng yirik rançoga aylanadi, garçi buning uçun u sevgilisini ataylab qurbon qilgan bölsa, erga daʼvogar bölgan yetti kişi halok böladi. Biroq uruşdan keyin göşt narxi tuşib ketadi va Tom 10 000 boşlik ulkan podani şimolga, Missuri ştatidagi Sedaliya temir yöl stansiyasiga, ming milya narida, sotiş uçun haydaşga qaror qiladi. Mett, ögay otasi yölda uçragan barça mollarga tamğa bosayotganidan norozi, janob Mikkerga boş boşiga ikki dollar tölaydi va otişmaçi Çerri Valansni (John Ireland) yollaydi. Çerri Mettning nişonga olişidagi mahoratiga işonç hosil qiladi. Grut şakar yoqtiradigan Bank Kennelli bilan birga oziq-ovqat xarid qiladi.

Grut çeroki Kvo (boşliq Yowlaçie) bilan öynagan kartada sunʼiy jağining bir qismini yutqazadi, hind esa öziga «Kvo Ikki Jağ» laqabini oladi. Danson uzoq va maşaqqatli yöl haqida ogohlantirib, yangi otişmaçilarni yollaydi. Birinçi bölib Grut yoziladi, unga Bank Kennelli, Buster McGee (Noah Beery Jr.), Bill Kelsey, Dan Latimer (Harry Carey Jr.), Laredo, Sims Reeves, Tiler Yasi, Volt Jergensen va Kvo qöşiladi. Harakat şimolga boşlanadi. Birinçi tunda ovqatlanayotganda Grut Kvoga, jağining yarmi uçun, yöl oxirida ikki dollar tölaşni vaʼda qiladi, toki ovqatdan keyin uni doimo olib qöymasin, ammo hind rozi bölmaydi.

«Danson uçun bu şunçaki oğir mehnat edi. Ular şimolga yöl olişdi — ön ming boşlik pod issiq, quruq yer ustida sekin siljirdi. 2 haftada ular 150 milyadan ortiq yöl bosib ötişdi va har bir milya ularga qimmatga tuşdi.»

Dansonning aytişiça, öt va suvgaça tört milya qolgan. Sims norozilik bildira boşlaydi, çunki boşliq kuniga uç-törtta otni çarçatib qöyadi. Dansonni Grutning jağ muammosi qiziqtirmaydi, u esa Kennellini şakarga tegmaslikka çaqiradi.

«Kunlar uzaylib bordi, uyqu kamaydi, oğir mehnat yanada oğirlaşdi, Danson esa zolimga aylandi. 3 haftadan söng ular Sans Sabga yetib kelişdi.»

Valans daryo yonida töxtaşni taklif qiladi, lekin Danson yölda davom etişni buyuradi, çunki töxtaş joyigaça uç milya qolgan.

«30 kundan söng ular Brazosga yetib kelişdi. Tepaliklar va toşlar yöllarini tösdi, har bir milya çeksiz tuyulardi. Odamlar jim va ğamgin bölib qolişdi, mollar bezovtalana boşladi.»

Dan Latimer podani aylanib yurgan Dansonga va Mettga, pulning yuz dollardan ortiğini olgaç, xotini uçun uy va qizil poyabzal sotib olişini aytadi. Ovçilar börilarni otiş bilan podani qörqitişdan tortinadi. Bank Kennelli tasodifan idişlarni şovqinga solib qöyadi, bu esa mollarning talaşib ketişiga olib keladi, va podada Dan bosib öldiriladi. Guruh hayvonlarni tinçlantirişga muvaffaq böladi, söng beçoraning jasadini topadi. Danson Mettga xotiniga pulni, göyo u oxirigaça yetib borgandek, va unga poyabzal sotib olişni buyuradi. Dafndan keyin Danson Kennellini qamçilamoqçi böladi, çunki u nafaqat hamrohining ölimiga, balki 300–400 boş molning yöqolişiga ham aybdor. Kennelli qarşilik körsatadi va Mettning öqidan yelkasidan yaralanadi, Mett esa ögay otasining qölidan ölişdan köra şunisi yaxşi deb öylaydi. Bank Çerrini duo qiladi, Grutdan oziq-ovqat oladi va orqaga qaytadi.

«Ular yana issiq va quruq çöl böylab yurişdi. 40 kundan söng chang yomğirga almaşdi. Ovqat kamaydi, oziq-ovqat bilan yuklangan bir arava yöqoldi, ammo orqaga yöl yöq edi.»

Grut «öttiz haydovçi» uçun ovqat pişirişga vaqt topolmaydi, şuning uçun ular göşt bilan ovqatlanişadi. Tiler Yasi qahva yoqmayotganidan şikoyat qiladi va arava yöqolganda orqaga qaytişmaganidan norozi böladi, ammo içkilikdan keyin Danson aytadiki, mollar sotilgunça bunday ratsion davom etadi, çunki u kambağal.

«60 kundan söng odamlar va mollar holdan toydi. Ular ustida falokat aylanardi. Odamlar kiçik guruhlarga bölinib, bir-biriga ğamgin qaraşardi. Ovqat tobora kamayardi, Danson esa isyonning birinçi belgilarini kutardi. U özini yolğiz his qilardi va közlari oçiq holda uxlardi.»

Ularga suvsizlikdan holdan toygan Satter yetib keladi, u tört kundan beri ovqat yemagan edi. U qari Karvudning 2000 boşli podasini boşqarib kelayotgan edi, unga hindular hujum qilgan, haydovçilarni osib öldirgan va Karvudni ğildirakka mixlab qöygan. U yagona omon qolgan edi, çunki arqon çirigan ekan. Undan ular Kanzas ştatidagi Abilenedagi temir yöl haqida bilib oladi, u Sedaliyadan yaqinroq, ammo Danson yönalişni özgartirişni xohlamaydi. Boşliqning zulmiga çiday olmagan uçta kişi podani janubga haydaşga qaror qiladi, boşliq Grut taşlab ketgan vintovkadan ularni otib taşlaşga majbur böladi. Keçasi uçta kişi — Tiler Yasi, Laredo va Bill Kelsi — bir xalta un va yuzga yaqin mol öğirlab qoçadi, Valans ularni topa olmaydi. Grut bu haqda uyğongan döstiga xabar beradi. U Çerriga qoçoqlarni olib kelişni buyuradi, Çerri esa özi bilan Grantni oladi.

«Yaşirinça hamma Tiler, Laredo va Kelsi ketişiga umid qilgan edi, ammo Danson emas. U podani oldinga haydaşni buyurdi.»

Guruh Red Riverga yetib keladi, ögay ota va ögay öğil köp yillar oldin bu joyda bik va sigir bilan uçraşganini eslaşadi. Yönalişni belgilab, 4 soat içida 9000 boşni ötkazişadi va 30–40 boş yöqotişadi. Danson tasodifan oyoğini şoxdan yaralaydi. Haydovçilardan biri Mettga bugungi kesib ötiş haqidagi norozilgini bildiradi, uni ertaga ham ötkaziş mumkin edi.

Ertasi kuni Çerri va Grant qaytib keladi, Tiler va Laredoni olib kelişadi, qarşilik körsatgan Kelsini esa öldirişgan. Abilenega yölni qöllab-quvvatlagan Laredo Dansonga yuziga aytadi. Mett ögay otasining öğrilarni osişga bölgan istagiga qarşi çiqadi, ikki haydovçi esa öq otib, ğazablangan Tomga qurolga qöl çözişga imkon bermaydi. Laredoda boşliqni öldirişga jasorat yetmaydi. Mett podani Abilenega burişga qaror qiladi, Çişolm yöli orqali. Qolganlar, şu jumladan Grut ham, unga qöşilişadi. Aççiqlangan Danson keyingi uçraşuvda Mettni öldirişga vaʼda beradi.

«Endi Metyu Gart katta podaga masʼul edi, ular oldinga yurişdi, Dansonning soyasi esa ularning ortidan ergaşardi. U qasos olişga vaʼda bergan edi va Mett bilardiki, uni heç narsa töxtata olmaydi.»

4 kun ötadi. Grut hisoblaydiki, agar Danson odamlarni yiğib podani qaytarib olmoqçi bölsa, unga 18 kun kerak böladi. Mett özini töğri tutganiga işonadi.

Mett hind tumorini topadi, guruh komançilar öldirgan sigirni topadi. Haydovçilar qurollanadi, Çerri va Buster razvedkaga ketişadi. Tilerga Dansonning ularni quvayotgani haqida tuş köradi. Quvnoq Buster qaytib kelib, taxminan 15 milya narida karvon bilan uçraşganini, ayollar uni qahva va içimlik bilan mehmon qilganini va Çerri ular bilan qolganini aytadi. Mett öşa yönalişga harakat qilişga qaror qiladi. Ikki kundan söng guruh aravalar töplanib, örab olgan hindularga qarşi öq otayotganini köradi. Mett boşçiligidagi törtta kişi halqani yorib ötadi va öq otişni boşlaydi. Yigit Tess Mellay (Joanne Dru) bilan suhbatlaşadi, u yelkasidan yaralanadi. Mett öqni çiqarib, zahrni sörib oladi. Keçqurun Grut qizga Dansonga va Gartga oid voqealarni gapirib beradi. Yoşlar bir-biriga oşiq bölib, birga tunni ötkazişadi, qiz esa ögay otasining onasining bilaguzugini sovğa oladi. Haydovçilar erta tongda ketişadi, Mett sevgilisini xuddi Tom 14 yil oldin Fenni qoldirgani kabi qoldiradi.

«Öşa keçasi ular ketişdi. Daryo kötarilayotgan edi va ular uni imkon qadar tezroq kesib ötişlari kerak edi. Şu vaqt içida Danson odamlar va öq-dorilarni yiğib, quvğinni boşladi. U Mettga yetişni va podani olib qöyganligi uçun qasos olişni juda istardi.»

Dansonning guruhi karvonga podadan 8 kun keyin yetib keladi. Tess mehmon bilan şuğullanişga qaror qiladi va guruh uning göştini yeyayotganini aytadi, mehmon qizning qölidagi bilaguzukni payqaydi va qiz uning öğirlanganini aytadi. Taşlab ketilgan qizning his-tuyğularini tuşungan Tom, özini xiyonat qilgan öğliga rançoni topşiriş orzusining amalga oşmaganini aytadi. U qizga podaning yarmi evaziga turmuş qurişni taklif qiladi. Qiz javob beradi, agar u quvğinni töxtatsa, unga öğil tuğib beradi va özi guruhga qöşilişni söraydi.

«100 kundan söng Metyu Gartning qalbiga qörquv kirdi: temir yöl umuman yöq bölişi mumkinmi? Ehtimol, ular adaşgandir? Ular hatto Abilen degan şaharni topa olmadilar.»

Guruh nihoyat poyezdni köradi. Maşinist aytadiki, göştga muhtoj şaharda haydovçilarni quvonç bilan kutib olişadi va u qisqa yöl bilan, taxminan 12 milya, borişni maslahat beradi. Abilenning quvnoq aholisi podani kutib oliş uçun yugurib çiqadi, haydovçilarni janob Melvill (Harry Carey) va yordamçisi Pit kutib oladi.

1865-yil 14-avgustda tarixga yangi sahifa yozildi — birinçi marta Çişolm yöli böylab mol haydaş amalga oşdi.

Mett va Buster McGee «Greenwood Trading Company» kompaniyasining Illinoys ştatida joylaşgan xodimi Melvillning idoralariga boradi. Melvill 600–700 boş yetişmayotgan butun podani boş boşiga 20 dollardan sotib olişni taklif qiladi, haydovçilar darhol bu saxiy bitimga rozi bölişadi. Oxirgi mollar şaharga faqat keçqurun yetib keladi. Melvill Tomas Dansonga 50 000 dollarlik şartnoma tuzadi va aytadi: «Erkak umrida uç marta Oyga uvlaşi mumkin: uylanganda, farzandi tuğilganda va özi aqldan ozib orzu qilgan işini tugatganda.» Gart, yirik çek heç narsani özgartirmasligiga qaramay, ögay otasini kutişga qaror qiladi. Xonada Mett Tessni uçratadi, u Dansonning şahardan uç milya narida töxtab, vaʼda qilganini bajariş uçun tong otgunça yetib kelişini aytadi. Qiz qoçişning maʼnosiz ekanini ham tuşunadi.

McGee Mettga guruhning kelganini xabar qiladi. Çerri Dansonni töxtatişga urinadi, lekin oyoğidan yaralanadi va u ham uning yonini yaralaydi. Ögay ota ögay öğlini qurol kötarişga majburlaş uçun uning yonida öq otadi, söng zarbalar bilan yerga yiqitadi. Tösatdan Mett ğazabga tölib, janjalga kirişadi. Gart 14 yil kutgan narsasidan quvonadi. Janjalni öq otayotgan Tess töxtatadi, u köz yoşlari bilan ketadi. Tinçlangan Tomas Metyuga aytadi, u Tessga uylanişi kerak, Mett esa rozi böladi. Danson tabassum bilan qumda yangi tamğani çizadi va öng çetiga «M» harfini qöşadi — bu tamğani şunga loyiq bölgan Gartga hurmat belgisi sifatida.