Reds

Film amerikalik jurnalist, nasrnavis va sotsialist Jon Ridning hayoti va faoliyatiga, şuningdek, 1915–1920-yillardagi bölajak rafiqasi, jurnalist Luiza Brayant bilan munosabatlariga bağişlangan. Filmda qahramonlarning zamondoşlari va döstlari, şuningdek, tarixiy şaxslar bilan suhbatlar mavjud. Ular orasida tinçlik harakati faoli, 98 yoşli radikal Scott Nearing ham bor. Boşqa guvohlar — amerikalik jurnalist Dorothy Fraser, taʼsirli jurnalist George Seldes va yozuvçi Henry Miller.

Portlend, Oregon ştati, 1915-yil. Yuqori jamiyat xonimi Luiza Brayant (Diane Keaton) özining yalanğoç suratlari körgazmasida qatnaşadi. Bu uning eri, stomatolog Pol Trallinger (Nicholas Coster)ga yoqmaydi. Bir yil oldin boşlangan uruş muhokama qilinadigan liberallar klubida u radikal jurnalist va bekor yurgan Jon Rid (Warren Beatty) bilan birinçi marta uçraşadi. Luiza uni öz xonadonida xalqaro siyosat haqida tun böyi davom etadigan intervyuga taklif qiladi. Qiz reporterning idealizmidan qiziqib qoladi, yigit-qiz bir-biriga qiziqib, yana uçraşişga kelişadi. Bu Ridning onasining ziyofatida röy beradi. U Brayantni özi bilan Nyu-Yorkka borişga taklif qiladi, lekin Luiza u yerga kim sifatida borişini öylaydi. Luiza yozuvçilik yuqori jamiyatdagi zerikarli hayotdan yagona qutuliş yöli ekanini tuşunadi. Zerikarli eri bilan ajraşgaç, u Ridning taklifini qabul qiladi va «Amoral jamiyati. Kiring» yozuvi bölgan Nyu-York ştatidagi Greenwiç Villageʼdagi xonadonga köçib ötadi.

Luiza mahalliy kommunist faollar va ijodkorlar jamoasi bilan tanişadi. Ular orasida jurnalist Max Eastman (Edward Herrmann), anarxist Emma Goldman (Maureen Stapleton) va dramaturg Eugene ÖNeill (Jack Niçolson) bor.

Rid qurolli antikommunistlar politsiya boşçiligida tarqatib yuboradigan işçilar kommunistik yiğilişida qatnaşadi. Jonning maslahatiga quloq solib, Luiza maqoladagi takrorlarni tuzatadi va uni «Metropolitan» muharriri Horace Wighamʼga körsatadi. U Jonni orqasidan mağlub deb hisoblaydi va Luizaga öç oliş uçun flirt qilişga harakat qiladi. Luiza Jonga ğazablanib hujum qiladi, lekin ular tez orada yaraşadi.

Rid, Brayant, Eugene ÖNeill va Max Eastman Massaçusets ştatidagi Provincetownʼga köçib ötişadi. U yerda ular ijodga eʼtibor qaratib, mahalliy yangi tölqin teatri hayotida qatnaşadilar.

1916-yil. Dunyoni özgartiriş istagi bilan yonayotgan Jon Chicago va Sent-Luisga jönaydi. U yerda «qizil» işçilar ish taşlaşlarida iştirok etadi, Demokratik partiya s‘ezdini yoritadi va Luizaga xat yozadi. Uning yöqligida Eugene Luizaga öz qiziqişini körsatadi. Luiza erkin munosabatlar tarafdori bölgani uçun ular qisqa muddatli romanga kirişadi.

Qaytib kelgan Jon sevişganlarni öpişayotganini köradi, lekin hamon Luizani sevişini tuşunib, unga qöl va yurak taklif qiladi. Ular yaşirin nikohdan keyin Ridlar bilan birga Nyu-York şimolidagi Croton-on-Hudsonʼga köçib ötadilar. Nikohdan xabar topgan Eugene Luizaning Ridga turmuşga çiqiş uçun uni işlatganini tuşunadi va Jon Vaşingtonda bölgan paytda uni tark etadi.

Rid harbiylaştirilgan yiğilişda uruşga qarşi çaqiriq qilgani uçun qamoqqa tuşadi. Şifokor Garri döstini ogohlantiradi: agar u şu tarzda davom etsa, buyrak kasalligi uni halok qiladi. Rid esa jinsiy tizimi buzilmaganini bilib, bolalar körişni rejalaştirayotganini aytadi. Amerika Sotsialistik partiyasining yiğilişida delegat bölmagan Rid harbiy xizmatga çaqiruvlarni piketlaş kerakmi, degan savolga javob olmaydi. Bostonlik delegat Louis Fraina uni partiyaga aʼzo bölişga taklif qiladi. Jon Luizaga ketişdan oldin sovğa qilingan ÖNeill sheʼrini topadi. Luiza erining ham bir neça bor unga xiyonat qilganini tuşunib, ketadi.

Parij, 1917-yil. Luiza Wigham uçun harbiy muxbir sifatida faol işlaydi va Jonga xat yozadi. Uning kasalligi kuçayadi, buyragini olib taşlaşadi. Ridning dösti Pit Van Wherry, bolşeviklar hokimiyatga kelsa, Şarqiy front töxtaydi va uruş tugaydi, deb hisoblaydi. Prezident Vilsonni tanqid qilgan Ridning maqolalari endi bosilmaydi. Pitdan Jon Wigham Luizani bir neça oy oldin işdan böşatganini bilib oladi. Sobiq er-xotin, Ridga uzoq safar va stress zarar qilişiga qaramay, yana birlaşadi. Jon işonç bilan aytadiki, tez orada inqilob Rossiyadan boşqa mamlakatlarga ötadi va butun dunyoni qamrab oladi. U Petrogradga jönaydi. Poyezdda u Çicagodagi s‘ezdda körgan delegat Joe Lauski bilan uçraşadi. U rus tilini bilişini namoyiş etadi. Ularning yoniga fikridan qaytgan Luiza ötiradi. Yölda Jon tilni örganadi, Joe esa latifalar aytib Luizani kuldiradi. Çegarada ular birinçi marta yaralangan askarlarni köradilar. Ulardan biri, közoynakli 14 yoşli bola, frontda uç oy bölgandan keyin bolşevik bölib qolganini va endi qon tökişni istamasligini aytadi. Joe buni Luizaga tarjima qiladi. Vokzalda jurnalistlarni Ridning dösti Aleks Gomberg (Stephen Greif) kutib oladi va ularni böş xonadonga joylaştiradi.

Jon gazetada Kerenskiy hukumatiga qarşi qözğolon haqida öqiydi. Reporterlar yozadi: «Kerenskiy odamlarga na tinçlik, na non berdi. Hamma biladi — nimadir bölişi kerak, lekin heç kim nima bölişini bilmaydi. Petrograd köz yummaydi, tun ommaviy mitinglar vaqti. Kerenskiy heç kimga yoqmaydi — öngçilar kuçli qöl orzu qiladi, çapçilar tinçlik istaydi, hamma bolşeviklarning çiqişini kutadi. Bolşeviklar yetakçisi Lenin bir neça söz bilan tasvirlab bölmaydigan darajada köp qirrali şaxs».

Juftlik tunda köçada Vladimir Lenin (Roger Sloman) bilan uçraşadi. Luiza Grigoriy Zinovyev (Jerzy Kosinski) bilan qisqa suhbat qurişga muvaffaq böladi. U aytadi: «Baʼzan ön yil bir kundan kam maʼnoga ega böladi». «Men Smolniyda Zinovyev bilan intervyu olişga muvaffaq böldim. Biz Smolniyda Trotskiy (Stewart Riçman) nutqini eşitdik. Agar Lenin ğoya bölsa, Trotskiy — harakat, u tuğma tarğibotçi. Smolniydagi zal tölib-toşgan edi. Kimdir çekişni töxtatişni söradi va hamma bu şiorni qöllab-quvvatladi, papirosni oğzidan tuşirmasdan. Trotskiy aytdi: „Biz qözğolon istamaymiz, lekin agar Kerenskiy bizga qarşi çiqsa, zarbaga zarba bilan javob beramiz“. Lenin esa olomon ustidan aql kuçi bilan hukmronlik qiluvçi yetakçi. U Trotskiydek olovli notiq emas, lekin aynan Lenin bolşeviklarning strategiyasi va taktikasini belgilaydi».

Luiza Jonga şaharga olib kelgani uçun minnatdorçilik bildiradi. Navbatdagi ish taşlaşda ingliz tilini yaxşi biladigan, Nyu-Yorkda tört yil yaşagan işçi (Denis Pekarev) notiqlarning nutqlarini Jonga tarjima qiladi. Har kim söz olişi mumkinligini bilib, Rid qoğozni nayça qilib öragan gazetasini silkitib, olomonga dunyo inqilobi haqida qisqa, ammo olovli nutq sözlaydi va böron kabi qarsaklarga sazovor böladi. Bolşeviklar «Internatsional»ni kuylaydilar. Luiza va Jonning ehtirosi yangi kuç bilan alangalanadi. Ular mitinglar va yiğilişlarga faol qatnaşadilar, Oktabr inqilobida passiv iştirokçi bölib, Qişki saroyga hujum şohidi böladilar. Lenin nutqida Rid Lauskiga vaʼda qilingan kepkani beradi, u esa qopqoqni çandelierga aniq uloqtiradi. Juftlik Yangi yilni nişonlaydi.

Nyu-York, 1918-yil. Vokzalda tayyorlanayotgan kitob qölyozmalari Boş prokuror buyruği bilan musodara qilinadi va Vaşingtonga jönatiladi. Max Eastman juftlikni kutib oladi. Inqilob ğoyasidan ilhomlangan Rid kommunizm ruhini öz vataniga olib kirişga harakat qiladi. Luiza antikommunistik kayfiyatdagi AQŞ Senati qömitasi oldida guvohlik beradi. Rid qamoqda Emma Goldmanga taşrif buyuradi, u ozod bölgaç Rossiyaga ketişga qaror qiladi. Rid Amerika Sotsialistik partiyasiga aʼzo böladi. Radikal Jon va mötadil Louis Fraina örtasida bahs boşlanadi, partiya parçalaniş arafasida turadi.

Chicago, 1919-yil. Ridning boşçiligidagi ijroiya qömita aʼzolarini mandat yöqligi uçun zalga kiritmaydilar. Tribunaga yetib kelgan Ridni çaqirilgan politsiya haydab çiqaradi. «Internatsional»ni kuylagan delegatlarning bir qismi u bilan birga çiqib ketadi. Yangi taşkil etilgan partiya bir ovozdan «Amerika Kommunistik işçilar partiyasi» deb nomlanadi. Louis esa SPA mitingiga qöşilişni behuda taklif qiladi. Ridni Kominternga aloqa örnatiş uçun Moskvaga yuborişga qaror qilinadi. Radikal kayfiyatdagi eri sözlarini eşitgan Luiza yiğilişdan çiqib ketadi. U Jonni safardan qaytarişga urinadi va agar u yozuvçilik örniga siyosatni tanlasa, ketib qolişni vaʼda qiladi, lekin Jon qatʼiy turadi.

Jon Jeyms Gormli nomidagi hujjatlarni oladi va yaşirinça kemaga çiqadi. Uzoq ajralişdan keyin Luiza Eugene ÖNeillga taşrif buyuradi. Tajribali sinik uning hayotga qaraşlarining özgarganidan kulib qöyadi. Dilidan ötgan Luiza uyiga qaytadi va itining Jessi yöqolganini aniqlaydi. Uyga tösatdan Ridni hibsga oliş uçun kelgan ikki FQB agenti kirib keladi.

Rid Grigoriy Zinovyev bilan uçraşadi, lekin Karl Radek (Jan Tršiska) iştirok etadigan Kominternning ijroiya qömitasi AQŞdagi ikkita alohida kommunistik partiyani qöllab-quvvatlaşdan boş tortadi va ular birlaşgandan keyin buni qilişga tayyor ekanini aytadi. Zinovyev qömita Ridni iyulgaça Tarğibot byurosida işlaş uçun Rossiyada qoldirişga qaror qilganini xabar qiladi va inqilobning oiladan muhimroq ekanini taʼkidlaydi, lekin Jon rad etadi.

Ridni Finlyandiyada sovet josusi sifatida söroq qilişadi. ÖNeill Luizaga Norvegiyaga yetib olişga yordam beradi. Tergovçi Luizaning xatini tallaydi. Qamoqda Ridda ingiçka kasallik — skorbut rivojlanadi. U bolşeviklarga hamdard bölgan şifokordan xotiniga xabar yetkazişni söraydi. Şu paytda Luiza otda va çanğida Finlyandiyaga yetib boradi. Yangiliklar yöq, lekin Jonni ozod qilişadi.

Petrograd, 1920-yil. Askarlar guruhi Jonni vokzalda kutib oladi va Lenin uni 50 professorga almaştirişga rozi bölganini aytadi. Rid Moskvada Luizaga telegraf orqali köp marta xabar yuboradi. Kroton-on-Hudsondan esa javob kelmaydi. Jon çet elga ketgan Goldman bilan uçraşadi, u partiya çiziğini aytadi va Jonga telegramma olayotgani, lekin ataylab jim turgani uçun xotinini unutişni maslahat beradi. Jon xotini bilan birga turgan böş xonadonda «Internatsional»ni eşitadi. Finlyandiya qamoqxonasiga kelgan Luizaga şifokor eri ozod qilinganini aytadi, lekin uning qayerdaligi aytilmaydi.

Kominternning s‘ezdida Ridning sözlari turli mamlakatlar delegatlari tomonidan turliça tarjima qilinadi va çalkaşlik yuzaga keladi. U nemis, fransuz, italyan va ispan tillariga sinxron tarjima taşkil etişni, asosiy til sifatida esa ingliz tilini qilişni taklif qiladi. Louis Fraina Jonning sözlarini ispan delegatsiyasiga tarjima qiladi. Karl Radek Ridning AQŞning antikommunistik hokimiyatlariga qarşi qaror qabul qiliş va siyosiy mahbuslarni ozod qiliş haqidagi istagini qöllab-quvvatlamaydi. Bu masala böyiça oltita delegatsiya maʼruza qilgan edi. Louis Fraina va ingliz delegatsiyasi uni qöllab-quvvatlasa-da, köpçilik munozarani töxtatadi. Rid yakuniy hujjat uçun ovoz berişdan boş tortadi va Kominternning keyingi s‘ezdida iştirok etişni rad etadi.

Emma bolşeviklar öz vaʼdalarini bajarmayotganini aytadi, xususan «Fabrikalar — işçilarga, yer — dehqonlarga» şiorini, fikrlaşi boşqaça bölganlarni taʼqib qilişayotganini va senzura joriy etilayotganini. Jon uning nazariyalari voqelikka mos kelmasligini va jarayon allaqaçon boşlanganini javob beradi. Rid isteʼfoga çiqiş arizasini Zinovyev oldida yirtadi. U delegatsiya tarkibida poyezd bilan Boku tomon yuboriladi. Şarq xalqlari kommunistlarni quvonç bilan kutib oladi va Ğarbdan kelgan kofirlarga qarşi muqaddas uruş eʼlon qiladi. Vokzalda jönab ketişga tayyorlanayotgan Goldman Luizani uçratadi. Rid Zinovyevning uning nutqining rus tilidagi tarjimasiga öz xohişiça özgartiriş kiritganidan norozi böladi («sinfiy kuraş» örniga «muqaddas uruş») va inqilobçini şaxsni bostirişda ayblaydi. Tösatdan poyezdga oq gvardiyaçilar hujum qiladi, vahima paytida Jon zarba olgan otliqlar ortidan yuguradi.

Moskva vokzalida boşiga römol öragan Luiza eri Zinovyevning delegatsiyasi orasida uni körmaydi, lekin tasodifan Jonni yaqin joyda topadi. Er-xotin mehr bilan quçoqlaşadi. Holsizlangan jurnalist sepkil tifiga yöliqadi. Isitma içida Jon derazalar ortidagi tomçilarni eşitadi. U Luizadan Nyu-Yorkka qaysi sifatda qaytmoqçi ekanini söraydi. Suv uçun kosa qidirayotgan Luiza uni kiçkina bolaning qölidan oladi va şu orada marhumlar uçun «Ota bizning» duosini eşitadi. Qaytayotganda u şifokorlarni palata oldida töplanganini köradi. Uni marhum eri bilan yolğiz qoldirişadi, u erining kökragiga yuzini qöyib, ovozsiz yiğlaydi.