River of No Return

1953-yilda Otto Preminger özining «Blue Moon» filmi premyerasiga tayyorlanayotgan edi, şu paytda 20th Century Fox studiyasining ijroiya direktori Darryl Zanuck studiya bilan şartnomasi doirasida unga uşbu filmni rejissyorlik qilişni topşirdi. Prodyuser Stanley Rubin, ilgari ğarbiy filmlar bilan işlagan tajribasi bor edi, u William Wellman, Raoul Walsh yoki Henry King filmni boşqarişini istagan edi va Preminger, uning fikriça, noir melodrama yoki ekssentrik komediyaga yaxşiroq mos keladi, şu vazifani uddalay olmasligidan xavotirda edi. Preminger özi ham loyihaga qiziqmagan edi, to ssenariyni öqib, bu hikoyada salohiyat körmagunça. U şuningdek, asosiy rollarga allaqaçon tanlangan Robert Mitçum va Marilyn Monroe nomzodlarini maʼqulladi.

Zanuck filmni öşa paytdagi eng yangi keng ekranli CinemaScope formatida suratga oliş kerak deb hisobladi va şunga mos ravişda byudjetni oşirdi. Suratga oliş Kanadada ötkazişga qaror qilindi. Natura sahnalari uçun Banff şahri, Jasper milliy boği, Alberta ştatidagi Louise köli va syujetga köra voqea bölib ötadigan Idaho ştatidagi Salmon daryosi tanlandi. Rejissyor Preminger va prodyuser Rubin bu joylarni körib çiqiş uçun uçib borişdi. U yerda bölgan vaqt davomida Rubin rejissyor bilan yaxşi til topişdi va Premingerning filmga şartnoma majburiyati sifatida emas, balki haqiqatan ham uni amalga oşirişga qiziqqanini sezdi.

Suratga tayyorgarlik köriş 12 hafta davom etdi, şu vaqt içida Monroe musiqiy raqamlarni maşq qildi va yozib oldi, natura sahnalari uçun esa qirq beş kun ajratildi.

Monroe uçun kostyumlarni uning doimiy dizayneri Travilla işlab çiqdi, xoreografiyani Jack Cole qöydi, filmga qöşiqlar muallifi sifatida Ken Darby va Lionel Newman çiqdi.

Aktyorlar va suratga oliş guruhi 1953-yilning iyun oxirida Calgaryʼga jönadi. U yerdan ular maxsus poyezdda Kanadada suratga oliş davomida bazasi bölgan Banff Springs mehmonxonasiga yöl olişdi.

Monroeni aktyorlik ustozi Natasha Lytess kuzatib borardi. Preminger u bilan boşidanoq ziddiyatga kirdi, çunki u aktrisaga Preminger körsatmalariga zid maslahatlar berar, sözlarning har bir böğinini börttirilgan urğu bilan aytişga majbur qilardi. Çidamay, Preminger Rubinga Los-Anjelesga qönğiroq qilib, Lytessni suratga oliş maydoniga yöl qöymaslikni talab qildi. Ammo prodyuser uning talabini bajargaç, Monroe töğridan-töğri Zanuckka qönğiroq qilib, ustozi qaytarilmasa, suratga qatnaşa olmasligini eʼlon qildi. Zanuck Premingerga hamdardlik bildirdi, lekin aktrisa studiyaga katta daromad keltirgani uçun uning iltimosini bajardi. Bu qarordan ğazablangan rejissyor suratga oliş oxirigaça ğazabini Monroega qaratdi.

Marilyn Monroe va Robert Mitçum filmdagi köpçilik tryuklarni özlari bajarişdi. Suratga oliş paytida tez-tez yomğir yoğar edi, Mitçum doim mast holatda yurardi, Marilyn Monroe esa töpiğini çözib olib, deyarli suvga çökib ketay dedi. Şu jarohat tufayli aktrisa bir hafta suratga tuşolmadi va oyoğiga gips qöyişdi. Aktyor Tommy Rettig rejissyor uçun yagona taskin bölib tuyuldi: u Rettigning professionalligini hurmat qilar va Monroe bilan örtasidagi özaro tuşunişni qadrlardi, bu köpinça unga xotirjamlikni saqlaşga yordam berardi. Lytess Rettigning öyini böyiça izohlar bergan paytda uning öziga bölgan işonçini susaytirdi. Preminger bu haqda aktyorlar va suratga oliş guruhiga aytdi va ular nihoyat uni suratga oliş maydonidan çetlaştiriş harakatlarida qöllab-quvvatlay boşlaganidan xursand böldi.

Suratga olişda kulgili holatlar ham böldi. Bir kuni suratga olişdan keyin Marilynni trailerida massaj qilişdi, va suratga oliş guruhining bir neça aʼzosi uni hazillaşişga qaror qilişdi. Hazilkaşlardan biri yoş rejissyor yordamçisiga (u öşanda atigi 17 yoşda edi) trailerga kirib, unga xabar yetkazişni topşirdi. «Taqillatma, — deb körsatma berdi hazilkaş yigitga. — Töğri kirib ket. U buni yaxşi köradi». Yigit aytilganidek qildi. U eşikni oçdi va Marilyn Monroe massaj stolida mutlaqo yalanğoç yotar, massajçini kutardi. Kirib kelganni körib, u sovuqqonlik bilan qizarib ketgan yigitdan söradi: «Ular sizga şunday qilişni buyurdimi?» U javob berdi: «Ha, xonim». Şunda u aytdi: «Yaxşi. Kiring, eşikni yoping va u yerda yigirma daqiqa ötirib turing. Ularning ustidan özimiz kulamiz».

Sentyabr oyi boşida suratga oliş içki sahnalar va yaqin planlar uçun Los-Anjelesga köçdi. Daryo sahnalari suv havzasida suratga olindi, Idahodagi umumiy planlarda esa, haqiqiy «qaytmas daryo» — Salmon daryosida dublyorlar işlatildi. Monroe kostilda yurardi va Preminger u bilan eng köp vaqt işlaşga majbur böldi. Rubin bilan tez-tez kelişmovçiliklarga qaramay, Preminger filmni 29-sentyabrda muddatida va byudjet doirasida yakunladi.

Post-prodakşn jarayonida Preminger Yevropaga ketib qoldi, şu sababli baʼzi sahnalarni qayta suratga oliş uçun şoşilinç ravişda Jean Negulesco çaqirildi. Keyinçalik prodyuser Stanley Rubin, Otto Preminger ajoyib rejissyor bölsa-da, bu filmni suratga oliş uçun u mos emasligini aytdi. Uning fikriga OAV ham qöşildi: ular rejissyor ğarbiy muhitni his qila olmaganini, syujetning asosiy elementlarini eʼtiborsiz qoldirganini va harakatlar ketma-ketligini beparvolik bilan qurganini, şu bilan birga sahnalarni sunʼiy va harakatsiz qoldirganini taʼkidlaşdi. Baʼzi hollarda studiya va natura kadrlari mos kelmadi.

Film ustida işlaş tajribasi Preminger va 20th Century Fox studiyasi örtasidagi şartnomaning bekor qilinişi bilan ham yakunlandi. Studiya unga 150 000 dollar jarima töladi. Rejissyor har qanday filmni, uni studiya majburlagan holda, qabul qilişga majbur bölganidan qattiq norozi edi.

Keyingi yillarda Monroe bu filmni öz karyerasidagi eng yomon filmlardan biri deb atadi, Preminger esa köplab intervyularda uni salbiy baholadi. Faqat 1980-yil yanvarida New York Daily News gazetasiga bergan intervyusida u şunday dedi: «Monroening aktyorlik isteʼdodi bölmasa ham, u juda harakat qilardi, odamlar esa juda harakat qilsa, ularga ğazablanib bölmaydi».

Filmning jahon premyerasi 1954-yil 29-aprelda Denverda (Kolorado) bölib ötdi, AQŞ kinoteatrlarida esa film 30-aprelдan boşlab namoyiş etila boşlandi.

2 million dollar byudjetga ega bölgan film prokatda 4 million dollar yiğdi va 20th Century Fox studiyasiga 2 million dollar foyda keltirdi.

Maşhur The New York Times tanqidçisi Bosley Crowther yozgan:

Variety öz şarhida quyidagilarni yozdi:

Fransuz tanqidçisi Andre Brunelin film ekranga çiqqanda şunday yozgan:

Yana bir fransuz tanqidçisi Fransua Truffaut filmga şunday baho bergan:

Film4 zamonaviy tanqidçilari uni «aksariyat hollarda özining ajoyib dekorlari va musiqiy raqamlariga qarzdor bölgan noaniq drama» deb ataşdi. «Syujet zerikarli, ammo Monroe karyerasining çöqqisida közga juda yoqimli. Çiroyli manzaralar va vaqti-vaqti bilan yuzaga çiqadigan keskinlikka qaramay, bu yerda kam narsa sodir böladi. Darhaqiqat, bu sayoz daryo».

TV Guide filmga tört ballik şkala böyiça 3,2 ball qöydi va uni «oddiy, jozibali va çiroyli suratga olingan film, Robert Mitçum va Marilyn Monroeʼning ajoyib ijrosi va aʼlo jamoaviy ishi bilan baxtli» hamda «heç qaçon zerikarli bölmaydigan yoqimli, qiziqarli kiçik ğarbiy film» deb atadi.