Rosemary's Baby

"Rosemaryʼs Baby" — 1968-yilda Roman Polanski özining şaxsiy ssenariysi asosida suratga olgan amerikalik psixologik qörqinçli film. Boş rollarni Mia Farrow, John Cassavetes, Ruth Gordon, Sidney Blackmer, Ralph Bellamy va Maurice Evans ijro etgan, film Charles Grodin uçun debyut ish bölgan. Film Ira Levinning 1967-yildagi şu nomli romaniga asoslangan. Kartina homilador yoş ayol Rosemary Woodhouse haqida hikoya qiladi, u eri Guy bilan Manhettendagi köp qavatli uyda yaşaydi. Rosemary qöşnilari, keksa juftlik Castevetlar şaytonparast kultning aʼzolari ekanligiga va ular uning farzandidan öz marosimlari uçun foydalanmoqçi ekanligiga şubha qila boşlaydi.

Film voqealari Nyu-Yorkda bölib ötsa-da, asosiy suratga oliş işlari 1967-yil oxirida Los-Anjelesda ötkazilgan. Film 1968-yil iyun oyida Paramount Pictures kompaniyasi tomonidan çiqarilgan va prokatda muvaffaqiyat qozongan, AQŞda 30 million dollardan ortiq daromad keltirgan. Kartina kino tanqidçilarining deyarli umumiy eʼtirofiga sazovor bölgan hamda köplab mukofotlarga, jumladan, bir neça "Golden Globe" nominatsiyalari va ikkita "Oscar" nominatsiyasiga ega bölgan. Ruth Gordon ikkinçi darajali ayollar roli uçun ham "Oscar", ham "Golden Globe" mukofotini olgan. "Rosemaryʼs Baby" rejissyorning Gollivudda suratga olingan birinçi filmi va adabiy asarni ekranlaştirişdagi birinçi urinişi bölgan. 8 yildan söng Polanskining monteri Sam ÖSteen tomonidan suratga olingan davomi ekranga çiqqan, ammo u kartinaning muvaffaqiyatini takrorlay olmagan.

Film Polanskining "kvartira trilogiyasi" deb ataluvçi asarlari qatoriga kiradi, unga "Repulsion" (1965) va "The Tenant" (1976) filmlari ham kiradi. "Rosemaryʼs Baby" paranoya, xristianlik va okkultizm kabi mavzularni yoritadi. Hozirda "Rosemaryʼs Baby" kult maqomiga ega bölib, barça davrlarning eng buyuk qörqinçli filmlaridan biri hisoblanadi. 2014-yilda AQŞ Kongress kutubxonasi kartinani "madaniy, tarixiy yoki estetik jihatdan ahamiyatli" deb topib, Milliy film reyestriga kiritdi. Amerika kino instituti maʼlumotlariga köra, bu asar "100 yil davomida eng sarguzaştli 100 ta amerikalik film" röyxatida 9-örinni egallaydi.

1960-yillarning boşida jamoatçilik, tanqidçilar va kinematografistlarning özlari kino biznesi inqirozga uçragan deb hisoblaşgan. 1959-yilda Jon Cassavetes "Gollivudda nima notöğri?" nomli maqola yozgan, uning boşlanişi "Gollivud qulamayapti. U qulab böldi" degan sözlar edi. Öşa paytda Gollivudda tsenzura kelişuvi buzilgan edi, yangi filmlar eski taqiqlarni buzib, sökinişga, seksni va zöravonlikni tobora oçiqroq tasvirlaşga ruxsat berib, hikoya bayoni izçilligining anʼanaviy qoidalaridan voz keçişga tayyor edi. Polanski bir intervyusida bu "Xiçkok tomoşabinining" ölimi bölganini aytgan. Şu bilan birga, köpçilik kinodagi ommaviy zöravonlikni qoralay boşlagan. 1967-yilda Prezident Lyndon Johnson standartlarning susayişini tekşiriş uçun Milliy buzuqlik va pornografiya komissiyasini tuzişni buyurgan. Zöravonlik sahnalari sonini kamaytiriş maqsadida ssenariylarni tsenzuradan ötkazuvçi guruhlar taşkil etilgan. Biroq tsenzurani kuçaytiriş tarafdorlarining bosimiga qarşi, Gollivudni Yevropa kinosining yetukligi va dolzarbligini qabul qilişga çaqiruvçi ovozlar yangrardi, aynan şu kinodan Gollivudga Roman Polanski kelgan edi. 1968-yil oxirida Amerika kinokompaniyalari assotsiatsiyasi töğridan-töğri tsenzurani çetlab ötiş va filmlar mazmuniga oid xavotirlarni yumşatiş uçun reyting tizimini joriy etgan.

Kinodagi bu yangi ruh Amerika kino sanoatida pasayiş davridan keyin paydo bölgan. Çiqarilayotgan filmlar soni 1952-yildagi 332 tadan 1963-yilda atigi 143 taga qisqargan, bu Gollivud kinoişlab çiqarişi uçun eng past körsatkiç bölgan. Kinoteatrlar soni ham qisqargan — Ikkinçi jahon uruşi oxiridagi 18 mingdan 1962-yilda 12 mingga tuşgan, garçi ularning örnini taxminan 5 ming avtokinoteatr egallagan. Gollivud suratga olayotgan filmlar eskirgan körinardi va Amerika yoşlarining qiziqişlariga javob bermasdi. 1950-yillarning oxiridan 1960-yillargaça tomoşabinlarning örtaça yoshi muntazam ravişda oşib borgan. Yoşlar bozori şakllangan, unga asosiy oqim filmlari endi taʼsir qilmasdi. Yangi zöravonlik va yangi jinsiy oçiqlik qisman kassa tuşumlarini oşiriş istagidan kelib çiqqan va bu aynan televideniyede bölmagan narsa edi.

Ira Levin uruşdan keyingi davrning "eng muvaffaqiyatli amerikalik ilmiy-fantastik yozuvçilaridan" biri edi. Uning kitoblari Polanski filmidan oldin ham, keyin ham ekranlaştirilgan. Levin ijodida asosiy motivlardan biri "körinadigan dunyoning demontaji" bölib, uning ostida yaşiringan fitnalarni oçiş edi. Muallifning asosiy kitoblari Kennedining öldirilişi, Uotergeyt janjali va Pentagon hujjatlari hammaning oğzida bölgan davrda çop etilgan. Uning 1967-yilgi romanidagi Rosemary ham fitna qurboni edi. Uning hikoyasi 1960-yillarda amerikalik uy bekasining nikoh va hayoti haqidagi noaniqlik tuyğusiga taʼsir qilgan. Miş-mişlarga köra, "Rosemaryʼs Baby" romani muallif tomonidan dastlab bestseller bölişi uçun möljallangan edi. Kitob 1967-yil 12-martda çop etilgan va 1968-yil iyuniga kelib 2,3 million nusxada sotilgan.

William Castle 1914-yilda tuğilgan, onasi u ön yoşida, otasi esa ön bir yoşida vafot etgan, şundan söng u katta opasining oldiga Nyu-Yorkka ketgan. U yerda Uilyam sahnada işlay boşlagan, Bela Lugosi bilan döst bölgan va "Drakula" gastrol spektaklida sahna menejeri vazifasini bajargan. Yigirma beş yoşida u 10 ming dollar meros olgan va şu paytdan boşlab kino sohasida qörqinçli filmlar rejissyori sifatida karerasini davom ettirgan. U öz filmlari uçun ğayrioddiy reklama kampaniyalari bilan ham maşhur bölgan, hatto kinoteatrda filmni körsatişni ham u şouga aylantirişga harakat qilgan. Masalan, zal ustida skeletlar uçib yurgan, kinoteatr kresolari titragan va ular orqali kuçsiz elektr zaryadlari ötkazilgan, maʼlum bir paytda yiqilib tuşadigan yoki kassada qattiq qiçqirib, qörquvdan seans uçun pulni qaytarişni talab qiladigan maxsus yollangan odamlar bölgan. 1967-yilda u "qörqinçli filmlar öz tubiga yetdi" deb aytgan. Aynan öşa paytda u Levinning "Rosemaryʼs Baby" nomli yangi romanining tipografik korrektura nusxasini olgan. Castle Alfred Hitçcock bu korrekturani birinçi bölib öqiganini, ammo filmdan voz keçganini bilar edi. Fransua Truffaut keyinçalik Xitçkokka rejissyor böliş taklif qilinganini, ammo u rad etganini daʼvo qilgan. Levinning agenti Marvin Birdt ekranlaştiriş huquqlarini 100 ming dollarga, şuningdek, agar kitob bestsellerga aylansa, yana 50 ming dollar va sof foydaning 5 foiziga taklif qilgan. Kelişuv tuzildi. Castle endi pulni qanday yiğiş kerakligi haqida öylardi. Şunda u Paramount Pictures kompaniyasidan Robert Evans haqida bildi.

Kelajakdagi Paramount Pictures rahbari Robert Evans öz karerasini aktyor sifatida boşlagan. Uning karerasiga Norma Şearer yordam bergan, u Evansni marhum eri Irving Thalbergning jonli timsoli deb hisoblagan va şu sababli Evans 1957-yildagi "Hayotning ming yuzi" biografik filmida unga rol ijro etgan. Keyin u "The Sun Also Rises" (1957) filmida suratga tuşgan, ammo bu dastlabki muvaffaqiyatlardan söng u katta maşhurlikka erişa olmagan va pulsiz holda Nyu-Yorkdagi kiyim tikiş oilaviy biznesiga qaytgan. 1964-yilda biznes 2 million dollarga sotilgan va öz uluşini olgan Evans mustaqil kino prodyuseriga aylangan. Bir kuni unga kutilmaganda Gulf and Western Industries konglomeratining boşliği Charlie Bludhorn qönğiroq qilgan, u birlaşiş bitimi natijasida deyarli bankrot bölgan Paramount Studios ni meros qilib olgan edi. Bludhorn Evans haqidagi gazeta maqolasini öqib, unga studiyaning ijodiy tomonini töliq boşqarişni topşirgan va 1967-yilning kuzida Evans studiya rahbari lavozimini egallagan. Castle Evansga romanni ekranlaştiriş böyiça taklif bilan murojaat qilgan. Evansning biznes şerigi Bernard Donnenfeld Castle bilan Charles Bludhorn örtasida uçraşuv taşkil qilgan. Castle moliyaviy yordam olişni xohlagan, şuningdek, rejissyor bölişni ham rejalaştirgan. Bu Evansga yoqmagan va uning sözlariga köra, u Castleni prodyuser sifatida iştirok etişga köndirgan. Ular Castle bilan bitim haqida kelişib olayotganda, Evansda Roman Polanski allaqaçon nomzod sifatida bor edi.

Evans kotiblariga Amerikalik çanğiçi haqidagi "Downhill Racer" filmi ssenariysi böyiça muzokaralar olib boriş uçun Los-Anjelesga yöl olgan Polanski bilan boğlanişni buyurgan (Polanski özi toğ çanğisi bilan qiziqqan). "Downhill Racer" ssenariysi rejissyorni jalb qiliş uçun şunçaki bahona edi. Evans Polanskini navbatdagi qörqinçli film taklifi bilan jalb qila olmasligini öylagan, çunki Roman öşa paytda har qanday variantga tayyor edi. Polanski "The Fearless Vampire Killers" filmining Amerika bozorida muvaffaqiyatsiz bölganidan keyin yirik studiya bilan işlaş imkoniyati qolmaydi deb qörqardi. Evans bilan suhbati monolog sifatida boşlandi, unda Roman prodyuser Martin Ransohoff va MGM bilan yaqinda bölgan muvaffaqiyatsiz hamkorligi haqida ehtiyotsizlik bilan gapirib bergan. Evans taklifning asosiy sababiga tezda ötişga sabrsizlik bilan harakat qildi. Ularda Ira Levinning "Rosemaryʼs Baby" romanining korrektura nusxalari bor edi va ular uni Polanskiga öqiş uçun berişni xohlaşgan. Agar Polanskiga roman yoqsa, ulardan ssenariy yozib, rejissyor böliş söralişi kerak edi. Birinçi uçraşuvda pul haqida gap bölmadi — avval Evans Polanskining kitobga reaktsiyasini bilişni xohlagan. Uçraşuvdan keyin Polanski "Beverly Hills" mehmonxonasiga borib, qiziqiş bilan kitobni öqiy boşlagan. U romanni tong soat törtgaça öqigan. Ertasi kuni ertalab Roman Evans bilan uçraşib, rozi ekanini aytgan. Roman uslubiga maftun bölib, darhol boşida filmni tasavvur qila boşlagan.

Oldindan işlarni yaxşi biladigan Charlie Bludhorn Evansning "Rosemaryʼs Baby"ni Paramountning kelgusi mavsumdagi filmlaridan biri sifatida reklama qilayotganidan hayron qolgan va 2 million dollarlik byudjetni "ingliz tili hali mukammal bölmagan" hamda tijorat jihatidan muvaffaqiyatli natija körsatmagan rejissyor qöliga topşiriş töğriligini şubha ostiga olgan. Bludhorn Castleni çaqirib, unga kitob huquqlari va filmning prodyuseri bölgani uçun 250 ming dollar, şuningdek, yalpi foydadan uluş taklif qilgan. Ehtimol, taklif qabul qilinmagan, ammo Castle özi Polanski bilan uçraşişni xohlagan. Ularning uçraşuvi yaxşi boşlanmagan. Polanski devorga osilgan katta oynada doim öziga qarab turgan. U tez gapirgan, nafasini zörğa rostlab, tajribali prodyuser Castle uçun mutlaqo begona tilda gapirgan. Polanski ingliz tilini yaxşi bilardi, ammo sözlar kontekstdan uzilib qolganday tuyulardi, Castleni esa uning "uzuq-yuluq uslubi va sarosimali fikrlaşi" tuşkunlikka solardi: Polanski sözlarning oxirini noaniq talaffuz qilar va gaplardagi kalit sözlarni yutib yuborardi. Şunga qaramay, Castle "maftun böldi". Muzokaralardan söng filmga 1,9 million dollar ajratildi, ulardan 150 ming dollari ssenariy yoziş va rejissura uçun Polanskiga berilişi kerak edi. "Rosemaryʼs Baby" Polanski uçun Gollivudda özini körsatiş imkoniyati bölgan — u özi aytganidek, "mening haqiqatimdan köra orzularimga köproq tegişli joy". Hayotida birinçi marta unga agent kerak böldi va Paramount şartnomaçilarining barçasi uçun qoida bölgan şartnomalarni yuristlar bilan tekşirişga töğri keldi.

Polanski Londonga qaytib ketdi va bölajak xotini Sharon Tate ni Los-Anjelesda qoldirib, uning qaytişidan keyin ijaraga oliş mumkin bölgan uyni topişni söradi. U tinçlik va yolğizlikni xohlab, uyining yuqori qavatidagi kiçik kabinetda ssenariy yozgan, unga vintli zina orqali kiriş mumkin edi. U "kitobni qayta öqidi — sehr hali ham saqlanib qolgan edi —, qalam bilan mavzuga aloqasi bölmagan parçalarni çizib taşladi va loyihaning dastlabki konseptini bizning Cadre Films kompaniyamiz kotibiga aytib yozdirdi". Birinçi variant 260—270 sahifa hajmda edi. Qisqartirişlar qilindi. Ish tez ketdi va William Castle Enterprises uçun tayyor variant 1967-yil 24-iyulda sanalgan bölib, 167 sahifadan iborat edi. Bularning hammasi unga taxminan uç hafta vaqt oldi. U ssenariyni asl romanning namunasi asosida sinçkovlik bilan işlab çiqdi va unga romandagi dialoglar va tafsilotlarning katta qismini kiritdi. The Times gazetasidagi şarhda aytilganidek, "Polanski kitobga qator-qator, qadam-baqadam ergaşişga qaror qildi. Har bir ibora, yuz ifodasi yoki imo-işora tasviri aniq aks ettirilgan". Polanski filmni storyboard körinişida çizmadi, ammo kadrlarni yozma tavsif şaklida tayyorladi. Film yaratişda u romanga amal qildi, ammo Levin bilan unçalik hamkorlik qilmadi; ular telefon orqali gaplaşişdi, keyinroq uçraşişdi. Levin buni şunday esladi: "U menga bir neça marta qönğiroq qildi, bu Gollivud uçun juda ğayrioddiy edi. Uning savollari heç qaçon umumiy bölmasdi, faqat aniq bölardi — masalan, Roman Guy köylak reklamasini körganida qaysi sonli The New Yorker jurnalini öqiganini bilmoqçi edi. Men javobini bilmasdim". Ssenariyni tugatgaç, u prodyuser Victor Lownes ziyofatiga bordi, u yerda tunni ötkazdi va ertalab ssenariyni topşiriş uçun birinçi klassda Los-Anjelesga uçib ketdi. Robert Evans ssenariyni kutayotgan edi va uni darhol öqidi. Uning sözlariga köra, u juda uzun edi, ammo Roman ajoyib yozuvçilik işini qilganini his qildi va ular darhol kastingni boşlaşlari mumkin edi. Polanski şunday degan edi: "Rosemaryda meni jalb qilgan narsa — bu saspens", yaʼni Rosemary homilador bölgaç, körinmas soatlar hisoblaşni boşlaydi. Bu soatlarning mavjudligi "bosimli, sehrlangan sukunat yaratadi, bola esa portlaşga tayyor töqqiz oylik taymer bombasiga aylanadi", deb yozgan Michael Newton, film yaratilişi haqidagi kitob muallifi.