Sasha Enters Life

1956-yilda «Noviy mir» jurnalida (№ 2, 3) Vladimir Tendryakovning qişloq hayoti muammolariga bağişlangan «Sasha yölga otlanadi» qissasi çop etildi. Xöjaliklarda eski tartiblarning buzilişi va hamma yerda paydo böladigan «tugoy uzellar» mavzusi öşa davr uçun dolzarb edi, şuning uçun Mihail Şveytser asarda hikoya qilingan voqeani ekranga köçirişga xuşnudlik bilan rozi böldi.

Rejissyorning xotirlaşiça, suratga oliş (film Kostroma viloyatidagi Krasnoye qişloğida suratga olingan) ança oson keçgan, kinoguruh jadvaldan oldinda işlagan, studiya filmni deyarli izohsiz qabul qilgan. Muammolar tayyor lentani «Boş kinematografiya boşqarmasi»ga tasdiqlaş uçun yuborilgandan keyin boşlandi.

Şveytserning keyinçalik yozişiça, kartinaning işçi varianti namoyiş paytida KPSS MK ayrim kotiblarini xavotirga solgan. Ularning munosabati «Tugoy uzel» masalasini 1957-yil 4-yanvarda «Mosfilm» partkomining yiğilişi kun tartibiga kiritiş uçun sabab böldi. Film «ğoyaviy buzuq» deb topildi. Ikki oy ötib, mart oyi boşida studiyada badiiy kengaşning kengaytirilgan majlisi bölib ötdi, unda faqat kinematografçilar emas, balki adiblar ham qatnaşdi — Konstantin Paustovskiy, Emmanuil Kazakeviç, Margarita Aligyer. Filmni himoya qilganlar orasida Aleksandr Tvardovskiy ham bor edi, u çiqişida «film mamlakat böylab zafarli yurişini boşlaydi, uni ham quyida, ham yuqorida tuşunişadi, u katta ish qiladi» deb taʼkidladi.

Yozuvçilarning qöllab-quvvatlaşi yordam bermadi: «Mosfilm» badiiy kengaşi özining «Tugoy uzel»ni qabul qiliş haqidagi qaroridan voz keçdi; «ğoyaviy xatolar»ni bartaraf etiş uçun kartina «tubdan qayta işlaşga» yuborildi. SSSR Madaniyat vaziri Nikolay Mixaylov MK KPSS uçun tayyorlagan hisobotda «kengaş aʼzolarining barçasi filmni ekranga çiqarişga qatʼiy qarşi çiqqani» aytilgan. Adiblarning çiqişlari alohida qayd etildi: 1957-yil 31-mayda Markaziy qömitaga yuborilgan xatda badiiy kengaşda iştirok etgan «boşqa sanʼat turlariga taʼsir ötkazişga urinayotgan Moskva adiblarining fraksioner guruhi» haqida eslatilgan.

Partiya taqrizçilari kartina yaratuvçilariga bir neça maşinkada yozilgan sahifadan iborat eʼtirozlar röyxatini topşirdilar, unda, xususan, partiya arboblari obrazlarining talqinini özgartiriş, tumanlar bilan viloyat örtasidagi munosabatlar tizimini salbiy tavsiflovçi replikalarni olib taşlaş, xöjalik raislaridan birining özini öldiriş tarixini qayta yoziş, musiqiy fonni «yorqin va optimistik» qilib qayta yoziş, ayrim aktyorlarni almaştiriş talab qilindi (xususan, Vladimir Emelyanov örniga viloyat kotibi rolига Ivan Pereverzevni taklif qiliş). Qayta işlangan film «Sasha hayotga qadam qöyadi» nomi bilan çiqarildi.

1986-yilda SSSR Kinematografçilar ittifoqi qoşida Andrey Plaxov boşçiligida ziddiyatli komissiya tuzildi, u «tokçadagi filmlar» deb atalmiş asarlarni ekranga qaytariş bilan şuğullangan. Komissiya turli yillarda namoyiş etilişi taqiqlangan kartinalar tarixini örganib, ularni şartli toifalarga ajratgan. Birinçi, ğoyaviy bölimga «Iliç postasi» (rejissyor Marlen Xutsiyev), «Asya Klyaçinaning hikoyasi, u sevdi, lekin turmuşga çiqmadi» (rejissyor Andrey Konçalovskiy), «Komissar» (rejissyor Aleksandr Askoldov) va 1988-yilda tiklanib, prokatga çiqqan «Tugoy uzel» kiritildi.

Ğoyaviy tokçadagi yana bir davriy asar sifatida Mihail Şveytserning «Tugoy uzel»ini hisoblaş kerak, bu yerda kolxoz tartiblarining tanqidi Xruşçev «iliqlaşuvi»ning boşlanişi uçun aniq juda ötkir edi. Film vahşiylarça qayta montaj qilindi va «Sasha hayotga kiradi» degan ahmoqona nom bilan çiqarildi, bu esa Şveytserni ötkir ijtimoiy kino yaratiş iştiyoqidan butunlay mahrum qildi va u klassika ekranlaştirişga bağişlandi.

1988-yilda tiklangan film varianti dastlabkisidan farq qilar edi — u qora-oq holda va rejissyor öz taşabbusi bilan qilgan kiçik qisqartmalar bilan ekranga çiqdi.

Asl nusxada bu ajoyib kartina. Şveytser haqiqiy ijtimoiy sovet kinosini suratga oldi, bizda uzoq vaqt bunday kino yöq edi. Eʼtibor bering — rangli. Davlat filmni maʼqullamadi va u taqiqlandi. Biz uni özimizga olib ketdik. «Tugoy uzel» köp yillar davomida bizda yotdi va «Kodak» plyonkasiga olingani uçun uzoq vaqt rangsizlanmadi.

Filmning dastlabki varianti birinçi marta «Madaniyat» telekanalida 2019-yil 7-aprelda namoyiş etildi.

Pavel Mansurov rolига Şveytser Viktor Avdyuşkoni taklif qildi. Bu tanlov «Mosfilm» direktori Ivan Pyrevni hayron qoldirdi, u Avdyuşkoni «ijobiy jozibali» aktyor deb hisoblardi, tuman kotibi obrazida esa karyera intilişlariga berilgan maʼmur xususiyatlari ustun bölişi kerak edi. Rejissyor öz qarorini himoya qilib, Pyrevga yozma kafolat berişga majbur böldi: Viktor Antonoviç oliy rahbariyatning mehrini qozoniş uçun keçagi hamfikrlarini yölidan supurib taşlaşga tayyor avantyurist rolini uddalaşini kafolatladi.

MXAT maktab-studiyasi talabasi Oleg Tabakov uçun «Tugoy uzel»da iştirok etiş kinodagi debyut böldi; teatrşunos Mayya Turovskayaning sözlariga köra, u juda muvaffaqiyatli çiqqan. Şunga qaramay, Turovskaya Sasha Komelev rolini boşlaniş emas, balki «eng yaxşi holda kelgusidagi, juda taxminiy va xira eskiz» deb atadi — keyinçalik aktyor Tabakov yaratgan obraz va Tabakov-aktyorni yaratgan obraz uçun. Qahramonining ekranda yetarliça namoyon bölmaganining sababi, ehtimol, rejissyorning eʼtiborini Mansurov xarakterini oçişga qaratgani bölsa kerak, uning soyasida boşqa personajlar majburan qolib ketgan. Film syujetiga köra Sasha Komelevga faol şaxsdan köra köproq kuzatuvçi böliş töğri keladi.

Aktyor yaxşi va işonarli sodda ifoda bilan Saşaning birinçi dahşatli qayğusini va ön yetti yoşining töxtovsiz, bevosita quvonçini, uning bolalarça bölmagan kattalikni, birinçi muvaffaqiyatsiz muhabbatning taʼsirçan hayajonlarini va yölidan qaytmaydigan bolalarça prinsipiallikni namoyon etdi — yetilayotgan, uyatçan va töğri xarakterning barça akvarel va nozik soyalarini. Lekin aktyor özining mavzusini unda hali topmagan edi.