«Satana» — 1990-yilda suratga olingan sovet badiiy filmi, rejissyor Viktor Aristovning atrofdagilarning hayotini siniqça buzuvçi yigit haqidagi psixologik dramasi. Film Berlin festivalining 1991-yildagi «Kumuş ayiq» — hakamlar hayʼatining katta mukofoti bilan taqdirlangan.
1Rollarda
Andrey Smirnov
2Syujet
Voqea kuzda viloyat şaharçasida yuz…
Voqea kuzda viloyat şaharçasida yuz beradi.
Maktab öquvçisi Olya, yirik mansabdor ayol Alyona Pavlovnaning qizi, ertalab taniş yigit Vitaliyga duç keladi. Vitaliy uni velosipedda maktabga olib borişni taklif qiladi. Yölda u qizni temir yöl yonidagi böşliqda öldiradi. Velosipedi va kiyimlarini esa nevarasining rejalaridan xabardor bölgan bobosi kutib turgan daça uyiga olib boradi.
Vitaliy şaharga keladi va öz xonasida, kommunal kvartirada, dösti Ruben qiz bilan turganini köradi. Ularni tark etib, Vitaliy Vera bilan uçraşuvga boradi va unga muhabbatini tan oladi, ammo qiz uning xuşomadlarini rad etadi. Keyinroq Vitaliy va Ruben taklif qilingan tanişlarining nikoh marosimi va töyiga boradi. U yerda ular bir mehmonning millatçilik tostiga Rubenning munosabati tufayli janjallaşib qolişadi. Raqs paytida Vitaliy kelinni zinapoyaga olib çiqib, uni zörlaydi, u buni heç kimga aytmasligini biladi. Şuningdek, Vitaliy va uning bobosi navbatma-navbat Olyaning ota-onasi — Alyona Pavlovna va uning eri, şahar teatri artisti Korşunovga qönğiroq qilib, qizni tirik qaytarişni vaʼda qilib, yuz ming rubl tölovni talab qilişadi. Vitaliy va bobosining suhbatidan maʼlum böladiki, Vitaliy Alyona Pavlovnaning sevgilisi bölgan, ammo keyin u Vitaliyning «obrösini tökkani» uçun uni tark etgan.
Keç kirganda Vitaliy Veraning uyiga keladi, ammo qiz uni eşikdan kiritmaydi. U derazadan kvartiraga kirib, unga turmuş qurişni taklif qiladi, lekin qiz buni eşitişni xohlamaydi. Qayerdan kelganini söraganda, Vitaliy Buzulukdan kelganini aytadi, ammo institutdan çiqarib yuborilganini, keyin esa ijroiya qömitasida kuryer bölib işlagan joyidan ham böşatilganini aytadi. Veraning qarşiliklariga qaramay, Vitaliy unga zörlik işlatadi va şundan keyin ketib qoladi.
Katta miqdordagi tölovni yiğolmasligini tuşungan Korşunov qizining yöqolgani haqida militsiyaga xabar beradi. Ularning kvartirasi yonida militsiya posti örnatiladi. Ertasi kuni Alyona Pavlovna taʼsirli tanişlari bilan uçraşadi, ammo ular Olyani qutqarişda yordam bera olmaydi. Şunda u kvartiradagi yaşirin joylardan barça pulni olib, tölovni beriş uçun tayyorlaydi. Pulni körgan, uning mavjudligidan bexabar bölgan Korşunov xotinini bandit deb ataydi. Vitaliyning bobosi pulni topşiriş uçun bozor yonida uçraşişni taklif qiladi. U yerga, uni qöriqlayotgan militsionerlarni aldab, Korşunov boradi va pulni axlat çelagida, bobo yuborgan soxta şaxsga topşiradi.
Keçqurun Vitaliy bobosi bilan daçada operatsiyaning muvaffaqiyatli yakunlanganini nişonlaydi. Vitaliy pulni olişdan boş tortadi va bobosidan ketib, şaharda boşqa körinmasligini söraydi. Tunda uyga qaytib, Vitaliy uni uzoq vaqtdan beri kutib turgan Alyona Pavlovnani köradi. U qizini hali ham qaytarib berişmaganini va endi yordam sörab boradigan heç kimi qolmaganini aytadi. Tösatdan Vitaliyning yuz ming haqidagi xatosi tufayli Alyona Pavlovna uning qizini öğirlaganini tuşunadi. U qotilligini tan oladi va dovdirab qolgan Alyonani kvartirada qoldirib çiqib ketadi. Filmning sönggi kadrlarida Vitaliy tramvaydan ketayotib, tomoşabinga qöl silkitadi.
3Filmning yaratilişi
Dastlab filmning asosini Arkadiy Vayner ssenariysi «Nelyud» taşkil etişi kerak edi. Ammo Aristov va Vayner…
Dastlab filmning asosini Arkadiy Vayner ssenariysi «Nelyud» taşkil etişi kerak edi. Ammo Aristov va Vayner umumiy til topa olmadi va film Aristovning ssenariysi böyiça suratga olindi, unda Vaynerning yirik amaldor ayolning qizini öğirlaş syujeti işlatilgan. Ssenariyning dastlabki variantiga köra öşa yili Yuriy Ivançuk «Nelyud» filmini suratga oldi.
Almatiy studiyasi «Iks-B»ning prodyuseri S. Rusakovning sözlariga köra, filmni işlab çiqarişda iştirok etgan Krasnodar hokimiyati avval suratga oliş guruhiga yordam berişdan boş tortgan, keyin esa uni şahardan haydab çiqargan. Bu paytda madaniyat vaziri N. Gubenko va Davlat kino qömitasi raisi A. Kamşalovning qöllab-quvvatlaşi ham yordam bermagan. Filmga oid suratga oliş guruhi köçib ötgan Rostovda hokimiyat IIB binolari, obkom va restoranda suratga olişga ruxsat bermagan, natijada suratga olişni pavilonda ötkazişga töğri kelgan.
4Mukofotlar
1991 — 41-Berlin xalqaro…
1991 — 41-Berlin xalqaro kinofestivali
Viktor Aristov — «Kumuş ayiq» — hakamlar hayʼatining katta mukofoti
1991 — «Kinotavr»
Svetlana Bragarnik — eng yaxşi ayol roli
5Tanqid
Tanqidçi Natalya Sirivlya filmni «yovuzlikning çeksiz özini-özi tasdiqlaşi va yovuzlikning çeksiz özini-özi…
Tanqidçi Natalya Sirivlya filmni «yovuzlikning çeksiz özini-özi tasdiqlaşi va yovuzlikning çeksiz özini-özi tasdiqlaşi haqidagi dahşatli surat» deb taʼriflagan. Film ijtimoiy qörquvlarni — «yot», «boşqa» kişilarga nisbatan qörquvni aks ettiradi va boş qahramon bejiz antisemitik, faşistik qaraşlarni ifodalamaydi. Filmda ijobiy qutb yöq: tomoşabin hatto qizini yöqotgan onaga ham hamdard böla olmaydi, çunki u «ijroiya qömitasining razil va poraxör ayoli».
Veronika Xlebnikovaning fikriça, boş qahramonning xulq-atvori mohiyatan «sirkona» edi: «Dahşatli, şaytoniy masxara Aristov bu yerda eng yirik planda körsatgan. Sirk meʼyor ustidan ğalaba, fizik qonunlar va tana proportsiyalarining inkori sifatida „Satana“da Xudo qonunlarining buzilişi bilan boğliq edi va Aristov bu buzilişni filmning nomida qayd etgan».
Öz navbatida, Oleg Kovalov qotil Vitaliyni öz davrining mahsuli deb hisoblaydi: film «nafratlangan mafkurani yöq qiliş istagi tobora köproq ongni egallayotgan bir paytda» çiqadi va aynan şu sababli «unda mafkura, uning baʼzi-bir, ammo axloqiy tormozlari va boğlovçi tamoyillari umuman yöq». U Vitaliy bilan yetti yildan keyin çiqqan Aleksey Balabanovning «Birodar» filmining boş qahramoni örtasida parallel ötkazadi: axloqiy fazilatlari böyiça — aniqroği, ularning yöqligi böyiça — «Birodar»ning qahramoni «Satana»dagi Viktordan «uzoq ketmaydi, faqat Balabanovda u „mafkuraviy mazmuni“, ibtidoiy va sentimental lumpenning vatanparvarlik va ijtimoiy adolat haqidagi sayoz qaraşlari tufayli çeksiz romantiklaştiriladi».
Matn: maqola tarjimasi «Сатана (фильм, 1990)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.