Satan Triumphant

Dunyoviy neʼmatlardan voz keçişga uzluksiz daʼvat qiluvçi qattiqqöl zohid, pastor Talnoks qişloqdagi çerkov aʼzolari orasida katta hurmat va taʼsirga ega edi. Ammo Talnoksning zohidona qatʼiy axloqiy taʼlimoti ulardan faqat ikki kişiga töliq tuşunarli va qabul qilinadigan edi: uning erta vafot etgan xotinining singlisi — Esfirga va uning eri — rassom Pavelga. Bu oxirgisi, başang, tabiatan xafa bölgan, kambağal odam ibodat va sanʼatda hayot bilan kuraşiş uçun kuç topardi, Esfir esa yoş, gözal ayol bölib, özining ehtirosli tabiatining alangali intilişlarini Xudoga bölgan ilhomlangan muhabbat ekstazida yaşirardi. Ammo, nihoyat, şunday soat keldiki, bu ruhan kuçli odamlarning körinib turgan xotirjamligi buzildi. Bir böronli qoronği keçada pastorning uyiga nomaʼlum Musofir — Kimdir kirib keldi: gunohkor şaytoniy ibtidoni timsol qiluvçi sirli mavjudot. Notaniş odamning hayot va tananing qudratli hokimiyati haqidagi ötkir sözlari, uning jozibali musiqasi — unda ham jinlarning qahqahasi, ham şafqatsiz ehtirosning inlaşi, ham muhabbat madhiyalari eşitilardi — bularning hammasi pastor Talnoks uyining tinç aholisi qalbiga gunohkor vasvasa zahrini quydi. Ular şovqinli şaharga intildi va u yerda antikvar Iversenning dökonida tasodifan ularning tasavvurini çuqur larzaga solgan rasmni topdilar — «Satana likuyuşiy». Pastorda bu qimmat rasmni sotib olişga pul yöq edi, ammo uni egallaş istagi aql va axloq dalillaridan ustun keldi; erta tongda u rasmni antikvar dökonidan öğirladi. «Satana likuyuşiy» pastor bilan Esfir örtasida sirli, mistik boğliqlik yaratdi; rasmga ibodat bilan tikilib qaraş olovli muhabbat intilişi bilan yakunlandi va ular bir-birining bağriga otildi. Pastor va Esfirning munosabati davom etdi: ular uzoq vaqt saqlangan iffatlari va zohidona vaʼdalarini unutdilar, burç va majburiyat tuyğusini özlaridan uzoqlaştirdilar va «Satana» rasmiga tikilib, muhabbatga ekstaz va mastlik bilan berildilar. Ammo tez orada ularni Xudoning jazosi topdi. Esfirning eri Pavel çerkov rasmlarini tiklayotganda baland joydan yiqilib, halok böldi… Yiqilişda pastor ham öldirildi. Esfir halok bölgan sevgilisining jasadi ustida uzoq yiğladi, söngra gunoh va aqldan oziş içida tuğilgan yangi hayot özida borligini his qilib, tuğilgan qişloğini abadiy tark etdi.

Film voqealari şovqinli şahar muhitiga köçadi; şu fonda Esfirning va undan pastor Talnoksdan tuğilgan öğli Sandroning keyingi taqdiri oçiladi. Bola onasining musiqaga bölgan isteʼdodini meros qilib oldi va vaqt ötişi bilan maşhur artistga aylandi. Uning qalbi pok, yoruğ, yaxşilik va sanʼatga oçiq edi, ammo tez orada şaytoniy ibtidoning nafasi uning hayotiga ham tegdi. Eski notalar orasidan u bir kuni Şaytonning madhiyasini topdi; uning tovuşlari uning qalbini noaniq va gunohkor narsa bilan töldirdi. Şaytonning özi bilan uçraşuvi esa, bu safar dunyoviy odam qiyofasida, bu taʼsirni yanada çuqurlaştirdi. U içişni boşladi, karta öynay boşladi, xayriyadan voz keça boşladi va onasiga nisbatan qöpol bölib qoldi. Şu bilan birga, millioner Mixaelisning uyida u öşa portretni topdi, u halokatli tarzda uning ota-onasining taqdiri bilan boğliq edi. Mixaelisning qizi, yoş qiz Inga bilan birga u yakkalikda va öz vasvasaçisining portreti oldida tikilib ötirib, butun soatlarni ötkazardi. Ammo uni yoş qizga muhabbat jalb qilmagan edi. U yangi dösti — odam qiyofasidagi Şayton bilan garov tikdi: Ingani öziga boğlab, halok qilişiga. U allaqaçon boşqaning yovuz irodasini bajarişga tayyor edi, ammo Esfirning öğlini gunoh va laʼnatdan asraş istagida mujassamlaşgan yaxşilik tamoyili Sandroni qutqardi. Onasi Mixaelis uyining rasm galereyasiga kirib, rasmni yoqib yubordi va özi ham vafot etdi. Öğli esa laʼnat va yomon sehrdan ozod bölib, Inga bilan birlaşdi. Rasm yoş juftlikning jönab ketiş sahnasi bilan tugaydi.

Ivan Mozjuxin — pastor Talnoks va uning öğli Sandro van-Gogen

Natalya Lisenko — Esfir, Sandroning onasi

Polikarp Pavlov — rassom, Esfirning eri

Aleksandr Çabrov — şayton

Vera Orlova — Inga

Nekrasov — Mixaelis, Inganing otasi, bankir

«Proyektor» jurnalidagi tanqidiy maqola muallifi filmni «yorqin, haddan taşqari dramatik, daʼvogar ramziy» deb ataydi. «Teatralnaya gazeta» filmga bergan şarhida ssenariy muallifi Olga Blajeviçning işini «kinematografiya sanʼatining tabiatini tuşunadigan» ustalik deb baholaydi. Maqola muallifining fikriça, Blajeviç «taşqi, şartli aytganda, ibsenizm muhitida ziddiyatni körsatişga muvaffaq bölgan. Bu xarakterlarni ötkirlaştirişga, ularni aniqroq va sxematikroq qilişga, nihoyat, töqnaşuvning özini keskinlaştirişga yordam bergan.» Rejissyor Yakov Protazanov har bir epizodni keskinlaştirişga, uzunliklar va ortiqça tuşuntirişlardan qoçib, faqat muhimini berişga muvaffaq bölgan, deb yozadi tanqidçi.

«Proyektor» jurnali şarhi muallifining fikriça, aktyorlarning öyini aʼlo darajada, ayniqsa «Esfir rolidagi Lisenko va pastor Talnoks rolidagi Mozjuxin ajoyib». «Proyektor» va «Teatralnaya gazeta»ning umumiy fikriga köra, barça aktyorlar içida eng zaif körinişda Şayton rolidagi Aleksandr Çabrov çiqqan, çunki uning öyini pyesaning «umumiy uslubiga» mos kelmagan.