Scarecrow

Kristina Orbakayte — Lena Bessoltseva

Yuriy Nikulin — Nikolay Nikolayeviç Bessoltsev, Lenaning bobosi

Dmitriy Yegorov — Dima Somov

Yelena Sanayeva — Margarita Ivanovna Kuzmina, sinf rahbari

Lenaning sinfdoşlari:

Kseniya Filippova — Mironova (Temir Tugma)

Anna Tolmaçova — Şmakova

Marina Martanova — Marina (Motya)

Konstantin Çexovskoy — Valka

Pavel Sanayev — Vasilyev

Maksim Çmel — Popov

Dmitriy Kruzhilin — Lohmatiy

Andrey Lomov — şket

Nikolay Manvelov — közoynakli bola

Sergey Prilepskiy — Xudoy

Yuriy Kostrikin — Qizil

Yelena Loginova

Sofiya Bykova

Svetlana Kryuçkova — Teta Klava, sartaroş, Marinaning onasi

Rolan Bykov — suvorov bilim yurti harbiy orkestrining dirijyori

Oleg Bykov — Petka, Valkaning katta akasi

Mariya Artyomova — Svetka, Dimaning kiçik singlisi

Antonina Volskaya — Aleksandra Vasilyevna, maktab direktori

Oleg Ştefanko — epizod

Ssenariy mualliflari: Vladimir Jeleznikov, Rolan Bykov

Boş rejissyor: Rolan Bykov

Boş operator: Anatoliy Mukasey

Boş rassom: Yevgeniy Markoviç

Kompozitor: Sofiya Gubaydulina

Ovoz operatori: Vladimir Kurganskiy

Dirijyor: Sergey Skripka

Rejissyor: Aleksandr Xayt

Operatorlar: D. Smidoviç, Vladimir Myasnikov

Kostyum rassomi: A. Dokuçayeva

Montajçi: Lyudmila Yelyan

Grim rassom: Ye. Yevseyeva

Kombinatsiyalangan suratga oliş:

operator: Vsevolod Yakuboviç

rassom: Irina Ivanova

Maslahatçi: A. Petrovskiy

Muharrir: Natalya Lozinskaya

Musiqiy muharrir: Raisa Lukina

Kartina direktori: Sergey Vulman

Filmning deyarli butun musiqiy treki öşa paytda sovet kinosida rağbatlantirilmagan kuylardan iborat. Film kompozitori Sofiya Gubaydulina Bykov multfilm «Balagan» uçun yozilgan musiqani eşitgandan keyin uni taklif qilgan. Gubaydulina özining sözlariga köra, film uçun «sof sevgi mavzusi»ni yozgan, öşa paytda u Xrennikov yetti talikiga kirgan edi. Bykov Gubaydulinani «filmga axloqiy jihatdan yaqin inson» deb atagan.

Bundan taşqari, filmda xorijiy pop va rok guruhlarining kompozitsiyalari uç marta eşitiladi, ular Kntopka va uning tödasi iştirok etgan sahnalarda yangraydi, göyo ularning antiqahramonligini taʼkidlaydi:

«yuzma-yuz» sahnasi Artur Aleksandrning «Anna (Go to Him)» qöşiği ostida The Beatles ijrosida ötadi, filmning boşida Kntopka va bolalar Lenaning ortidan borganda fonda gollandiyalik Shocking Blue guruhining «Venus» hiti (Zdravstvuy, pesnya VIA ijrosidagi kaver-versiya, «Biz diskoni sevamiz» albomidan) eşitiladi;

Lena bolalardan köylagini tortib olmoqçi bölgan va Somovga bölgan sevgisi butunlay yöq bölgan sahnada, fonda amerikalik «Sonni va Şer» duetining «A Cowboyʼs Work Is Never Done» qöşiği xuddi öşa albomdan «Zdravstvuy, pesnya» VIA ijrosida yangraydi;

Somovning tuğilgan kunida Lena Çabbi Çekerning «Good Good Lovin’» qöşiği ostida raqs tuşadi.

Şuningdek, filmda Alla Pugaçevaning «Starinnye çasy» qöşiği va Latviya «Zodiak» guruhining «Pasifik» kompozitsiyasi (bolalar Lena çuçelosini yoqiş uçun ötin yiğayotgan sahna) hamda Valeriy Leontyevning «Kuda uyexal sirk» qöşiği yangraydi.

Maktabdagi final sahnasi davomida bolalar xori ijrosidagi «Belovejskaya puşça» qöşiği eşitiladi.

Gubaydulina Yu. Nikulin, K. Orbakayte va Ye. Sanayeva bilan birga SSSR Davlat mukofotiga nomzod qilib körsatilgan, ammo uni, xuddi qolganlar kabi, röyxatdan çiqarib taşlaşgan.

1970–1980-yillar çegarasida Rolan Bykov rejissyor sifatida Goskino bilan munosabatlari keskinligi tufayli işsiz qolgan edi, çunki uning filmlarida doimiy ravişda turli xil sovetga qarşi işoralar körilardi.

Bykovga yangi film uçun syujetni tanlaşda tasodif yordam berdi. Uning xotini Yelena Sanayeva öğli Pavel öqiyotgan Vladimir Jeleznikovning «Çuçelo» qissasiga eʼtibor qaratdi. Qissa unga juda qiziq tuyuldi va u erining keçasi öqişini taklif qildi. Ertalab Sanayeva Bykov kitobni şiftga otganini körib uyğondi va bundan kelajakdagi ekranlaştiriş uçun qissa unga yoqqanligini xulosa qildi. Maktabdagi bullingg muammosi bilan Bykov yaxşi taniş edi: Pavel kiçik sinflarda çetlatilgan bola edi.

Maktab öquvçilari rollari uçun aktyorlarni tanlaşda Rolan Bykov bolalarning köplab sinovlarini kuniga 12 soat davomida kördi. Lena Bessoltseva rolini izlab, Rolan Bykov butun Ittifoq böylab taxminan 17 ming qizni körib çiqdi. Kristina Orbakayteni sinovlarga uning buvisi olib kelgan. Nomzodlar röyxatida Kristina taxminan tört yuzinçi örinda edi va dastlab hatto fotosinovdan ham ötmadi — Bykovga uning qiyofasi juda yoqimsiz tuyuldi va u: «Bunday köz va lab bilan faqat askarlar rotasini boşqariş mumkin», dedi. Dastlab Bykovning tasavvurida Lena obrazi Orbakayte ijro etgan obrazdan butunlay uzoq edi. Uning tasavvurida Lena begunoh qurbonning oçiq, havodor yuziga ega edi, ammo keyinçalik Bykovga izlayotgan tip «ayyor firibgarga» köproq öxşab tuyuldi va natijada Kristina nihoyat kino sinoviga çaqirildi, u atigi 4 daqiqa davom etdi, şundan söng Bykov yakuniy xulosasini çiqardi.

Rollardan biri uçun Aleksey Fomkin sinovdan ötdi, bu uning kinodagi debyuti bölişi kerak edi. Öşa paytda 5-sinfda öqiyotgan u Moskva şahar miqyosidagi sheʼrxonlar tanlovida qatnaşib, 2-örinni egalladi. Uni Rolan Bykovning yordamçisi payqab, sinovga taklif qildi, ammo Aleksey sinovdan öta olmadi. Biroq sinovlar Gorkiy nomidagi kinostudiyada ötkazilgani uçun aktyorlar bazasida Aleksey suratlari qolgan edi va bir neça oy ötgaç uni «Yeralaş» kinojurnaliga taklif qilişdi.

Somov rolini Rolan Bykov heç qanday topa olmadi. Hatto ögay öğli Pavel Sanayevni Vasilyev rolida tasdiqlagandan söng ham, uni Somov rolida ham sinab körişga urindi, ammo Pavel bu sinovdan öta olmadi. Mitya Yegorovni körgaç, Bykov unga işora qilib dedi: «Menga aynan şu bola kerak! Uning jiddiy yuzi va injiq labi bor!» Mitya onasi Natalya Kustinskaya kinoga aloqasi bölişiga qarşi edi. Ammo uning otasi Amerikada edi, Bykov esa onasiga şunçaki dedi: «Seni heç kim söramayapti!»

Bir payt Rolan Bykov yordamçilariga yoş aktyorlarni artistlarning bolalari orasidan tanlaşni buyurdi. Şu tariqa filmga Filipp Yankovskiy (uni Somov rolida sinab körişgan, ammo ota-onasi uni suratga olişga qöyib yubormagan, şu sababli Bykov uning otasi Oleg bilan boykot eʼlon qilgan) va Mariya Mironova sinovga taklif qilindi. Bykov, şuningdek, «Buratinoning sarguzaştlari» filmida Malvinani öynagan Tanya Protsenko va «Qizil Şapaloq haqida» filmidagi Yana Poplavskayani ham taklif qildi. Tanyaga Bykov temir tugma rolini taklif qildi, ammo u öşa vaqtga kelib voyaga yetgan bölib, salbiy qahramonni öynaşdan boş tortdi. Poplavskaya sinovga keldi, ammo uning 15 yoşda ekani va 6-sinf öquvçisini öynaş uçun juda katta ekani maʼlum böldi.

Marina Martanova ham Temir Tugma rolini sinab körgan, ammo sinovdan öta olmagan. Biroq Bykov uning kinoda suratga tuşiş qattiq istagini körib, ssenariyni qayta yozdi. Qizil Tolik örniga ssenariyda Marina ismli qiz paydo böldi, u amalda uning muqobiliga aylandi. Qizil Tolikning deyarli butun syujet çiziği va replikalari şu yangi qahramonga ötdi.

Bu filmda Bykov öz oilasining deyarli barçasini suratga oldi. Xotini Yelena öqituvçi Margarita Ivanovnani öynadi, katta ögay öğli Oleg Valkaning katta akasi Petkani, kiçik ögay öğli Pavel esa Vasilyevni ijro etdi. Bykov, şuningdek, qaynotasi Vsevolod Sanayevni filmga «tiqiştirib», u bilan munosabatlarni biroz yaxşilamoqçi böldi. Uning rejasiga köra, u Nikolay Nikolayeviçni öynaşi kerak edi, ammo Vsevolod Vasilyeviç sinovdan söng darhol kasal bölib qoldi. Yelena Sanayevaning versiyasiga köra, Vsevolod Sanayevni yurak xuruji bilan xotini Lidiya olib ketgan, u film «oilaviy aktyorlar» bilan tölib ketişini istamagan, boşqa versiyaga köra esa ularning munosabatlari yana buzilgan. Bykovning özi esa boşlanğiç titrlar paytida körsatiladigan orkestr dirijyori rolida, keyin esa filmning davomida yana bir neça marta suratga tuşdi.

Taşqi suratga oliş 1982-yil 1-oktabrda boşlandi. Film ijtimoiy-psixologik drama bölişiga qaramay, bolalar aktyorlar tarkibi suratga olişni butunlay öyin-kulgi sifatida eslaydi. Xususan, Kseniya Filippova Temir Tugma Şmakovaga toş bilan qöl kötargan sahnada aslida kulgisini zörğa tiyib turganini aytadi. Kristina Orbakayte esa hayotda Lena Bessoltsevadan xarakteri bilan şunçalik farq qilar ediki, Bykov uni boşqa aktyorlardan, Nikulindan taşqari, köpinça ajratib qöyişga majbur bölardi, toki u rolga yaxşiroq kirişsin.

Kalinin şahridagi suratga olişning beşinçi kunida Orbakayte kadrdan çiqayotganda zinada yiqilib, çap qölini sindirib oldi. Bu Dima va Lena çamadonlarni qölga olib, sinfdan qoçayotgan sahnaning kadri edi. Kalinin viloyat bolalar kasalxonasida unga gips qöyildi, uni körsatiş mumkin emas edi, şu sababli keyingi sahnada, yaʼni bolalar Somovni qamab qöygan qadimiy uy xarobalariga Lena qölidagi yaşil şarf bilan yugurib keladi, keyinçalik unga közini şu şarf bilan boğlaşadi.

Taşqi suratga oliş noyabr oxirigaça davom etdi, şundan söng «Mosfilm» pavilonlariga ötildi, u yerda Bessoltsevlar uyining içki xonalari, sinf xonasi va Somovlar uyidagi ikki xona dekoratsiyalari qurildi. Suratga oliş 1983-yil bahorida tugadi.

Eng qiyini ob-havoni kuzatib boriş edi. Suratga oliş boşlanganidan bir neça kun ötib, tösatdan qor yoğdi, natijada har bir sahnadan oldin yonğin öçiriş maşinalari çaqirilib, şlanglar yordamida muzni eritişgan. Qöşimça ravişda kadrda haqiqiy kuz bölişi uçun köplab butafor barglar tayyorlaşga töğri keldi. Şu bilan birga, sönggi sahnada qor yonğin köpikidan yasalgan edi.

Suratga oliş guruhi aʼzolarining xotiralariga köra, Orbakayte Bykov bilan heç qaçon bahslaşmagan va u söraganidek ish qilgan. U faqat bir marta isyon kötardi: Lena syujetga köra soçlarini kesib taşlaydigan sahnada. Avvaliga u öz haqiqiy soçlarini kesişga rozi böldi, ammo oxirgi daqiqada fikrini özgartirdi. Asosiy dalil: «Onam ruxsat bermadi!» edi. Bu borada ikki xil versiya mavjud. Birinçisiga köra, Pugaçova haqiqatan ham qizini kaltalaşga ruxsat bermadi, çunki öşa paytda u Orbakayteni jamoatçilik oldiga çiqarişga tayyorlayotgan edi («Kök çiroq» dasturida, 1983-yil 8-martga bağişlangan, ular ikkalasi «Bilasizmi, hali hammasi böladi» qöşiğini birga ijro etişgan). Ikkinçi versiyaga köra, Pugaçova bundan bexabar edi va Orbakayte bu dalilni, onasining buyruğiga heç kim qarşi çiqmasligini bilgan holda işlatgan. Bu Bykovni oğir ahvolga soldi, çunki u «Mosfilm»ga murojaat qilib, u yerda soçlarni yalanğoç qilib kaltalaşni taqlid qiladigan parik yasaş mumkinmi, deb söraganida, dastlab rad javobi olgan, çunki sovet kinematografida öşa vaqtda bolalar uçun bunday parik umuman yasalmagan edi. Natijada Bykov va Orbakayte murosaga kelişdi: qiz soçlarini qisqa qilib kesişga rozi böldi (Lena kosalarini qirqadigan sahna uçun), keyin esa unga har bir suratga oliş kuni oldidan uç soat davomida taqiladigan maxsus parik kiydirildi.

Film suratga olinayotgan davrda Bykov jurnalistlarni suratga oliş maydonçasidan ehtiyotkorlik bilan çiqarib yuborardi, çunki Goskino bunday filmning işini töxtatiş uçun har qanday bahona izlardi. Şu sababli suratga oliş haqida heç qanday maʼlumot OAVga tuşmasligi kerak edi. Şunga qaramay, 1982-yil dekabrda «Kinopanorama» dasturining bir sonida Bykovning suratga oliş maydonçasidan töğridan-töğri bergan intervyusi çiqdi. Bir kuni suratga oliş paytida «Sovetskiy ekran» jurnalining muxbiri Bykovga yaqinlaşib oldi. Yonida turgan operator Anatoliy Mukasey janjal boşlanişi mumkinligiga tayyor edi. Lekin bunday bölmadi, çunki muxbir odatdagi savollar örniga dedi: «Bizning sinfimizda ham xuddi şunday qiz bor edi. Uni hamma haqiqatni gapirişdan qörqmagani uçun urişardi».

Film Tverda (öşa paytda — Kalinin) suratga olingan, alohida sahnalar Tver viloyatining Torjok şahrida olingan. Xonalardagi sahnalar «Mosfilm»dagi dekoratsiyalarda suratga olingan. Tver daryo vokzali filmda bir neça rolni birdan öynadi: sartaroşxona, unda Marinaning onasi işlaydi (taşqi körinişi), boşida va oxirida sahna (bolalar Lenani haydab keladigan zinali arka va finalda Lena bobosi bilan şu zinadan daryo böyiga tuşadigan joy) va galereya, unda Lena birinçi marta tomoşabin oldida paydo böladi, keyin bolalar uni şu yerda quvib yurişadi.

Bessoltsevlar uyining taşqi körinişi Staritsada (Tver viloyati) suratga olingan, öşa yerda boğdagi eski çerkov xarobalari ham bor (sobiq Voznesenskiy monastiri Voznesenie çerkovi), uning dahlizida çuçelo yoqilgan.

Psixolog Vladimir Sobkinning fikriça, film maktabdagi bullingg muammosini öşa davrdagi psixologik tadqiqotlarga qaraganda ança çuqurroq yoritadi.

SSSR Davlat mukofoti

Lan (Fransiya) şahridagi XKF da Grand-pri.