Shadows of Forgotten Ancestors

Va tuyuqsiz bu kiçik mahalliy jurnalçada, Fransiyadan taşqariga deyarli çiqmaydigan (Tout-Rouen, 29 octobre — 11 novembre 1966, p. 50.), «ajoyib sovet filmi „Olovli otlar“»ga qaratilgan ajoyib maqtov. Bu qanday olovli otlar haqidagi film ekanini eslaşga behuda urinamiz. Nihoyat, uning haqiqiy nomini topamiz, lotin transkripsiyasida u şunday yangraydi: «Tent zabipih predkov». Faqat «Kotsyubinskiy romani asosida» degan izoh bizga bu sovet filmi «Soyalar» ekanini tuşuntiradi. Kamtarin ukrainalik rejissyorlar Ruanda filmlari qanday maqtovga sazovor bölganini, uning «Is Paris Burning?» bilan bir vaqtda tomoşa qilinganiga qaramay, balanddan örin egallaganini bilişmaydi. «Olovli otlar» haqidagi şarhning ustida uç yulduzça va katta A harfi (filmning eng yuqori bahosi) turibdi, şarhda film «öxşaşi yöq, boşqalarga öxşamaydigan, — uning hammasi yoruğlik, hayot, böyoq — sovet kinematografiyasining klassik belgilari, — köz va yurak uçun bayram» deb baholangan. Keyinroq Ruanda kinoteatr kassasi oldida film uçun navbatni kördim. Ruanliklar, çet eldagi köpgina oddiy odamlar kabi, sovet optimizmiga (asrning tongi) yurak bilan javob berişadi; bu optimizm mualliflar irodasidan qatʼi nazar, nafaqat baxtli, balki ğamgin filmlarimizni ham qamrab oladi; çet elda esa optimizm kam uçraydigan narsa.

2010-yil 5-martda Yerevandagi matbuot konferensiyasida jahonga maşhur serb kinorejissyori Emir Kusturitsa Sergey Parajanovni daho rejissyor deb atadi, uning «Soyalar» filmini hozirgaça suratga olingan eng yaxşi kartina deb hisobladi. Kusturitsaning «Andergraund» filmi oxiri Parajanov filmining final sahnasiga (quduqda ölim) işora qiladi. Kusturitsaning «Siğonlar davri» filmidagi animatsion oq quşça «Soyalar»dagi animatsion qizil otlarga işora qiladi.

Adabiyotşunos Mixail Nazarenko qayd etganidek, ham Parajanov, ham Kotsyubinskiy gutsul qişloğining ruhiy olamini tiklagan, ammo Parajanov öz filmida faqat etnografik jihatni çeklagan, Kotsyubinskiy esa yaxlit xalq olamini afsonasiz tuşunib bölmasligini anglagan. Parajanov dunyoning sezilarli afsonaviyligini saqlab qolgan, lekin fantastikadan voz keçgan (bitta epizod bundan mustasno: molfar bulutni haydaydi). Bu asarning ham konsepsiyasi, ham syujetining tubdan özgarişiga olib kelgan. «Soyalar» qissasi va «Soyalar» filmi ukrain fentezi va ukrain kimyoviy nasri anʼanalari örtasidagi farqning yorqin misollaridir.

Parajanovning zamondoşlari xotirasiga köra, talabalik yillarida u oilaviy fojiani boşidan keçirgan — ota-onasining roziligisiz unga tekkan xotini fojiali halok bölgan. Ançadan keyin u kiyevlik ayolga uylandi, ammo nikoh 1962-yilda, yaʼni film suratga olinişidan oldin buzilgan.

Ivan Mikolayçuk — Ivan Paliçuk

Larisa Kadoçnikova — Mariçka Gutenyuk

Tatyana Bestayeva — Palagna

Spartak Bagaşvili — Yura, molfar

Nikolay Grinko — Vatag

Leonid Engibarov — Miko

Nina Alisova — Ganna Paliçuk, Ivanning onasi (ovozini Natalya Kandiba bergan)

Aleksandr Gay — Petro Paliçuk, Ivanning otasi

Neonila Gnepovskaya — Paraska Gutenyuk, Mariçkaning onasi

Aleksandr Raydanov — Onufriy Gutenyuk, Mariçkaning otasi

Igor Dzyura — bolaligidagi Ivan Paliçuk

Valentina Glyanko — bolaligidagi Mariçka Gutenyuk

Xalq sahnalarida — Verxovinaning gutsullari

Ovozli matn — Aleksey Borzunov, Yelena Borzunova

Ssenariy mualliflari:

Ivan Çendey

Sergey Parajanov

Rejissyor: Sergey Parajanov

Operator: Yuriy Ilenko

Rassomlar:

Mixail Rakovskiy

Georgiy Yakutoviç

Kompozitor: Miroslav Skorik

Ukraina SSRning xizmat körsatgan davlat simfonik orkestri

Dirijyor: Stefan Turçak

Montaj: M. Ponomarenko

Kartina direktori: N. Yurieva

Mar-del-Platadagi XKF da hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti va tanqidçilar mukofoti (1965);

Salonikidagi XKF maxsus mukofoti (1965);

Rimdagi «Festivallar festivali»da kubok (1965);

Kiyevdagi Butunittifoq kinofestivalida hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti (1966);

T. G. Şevçenko nomidagi USSR davlat mukofoti (1991 — vafotidan keyin) — S. Parajanovga (vafotidan keyin), operator Yu. Ilenkoga, aktrisa L. Kadoçnikovaga, rassom G. Yakutoviçga.

Köpinça film 1966-yilda Britaniya kinoakademiyasi mukofotini olgani aytiladi. Biroq Britaniya kinoakademiyasi filmning ssenariyçisi «Parajanov: Oxirgi bahor» filmi muallifi Martiros Vartanovga yozgan rasmiy xatida «Soyalar» filmi bu mukofotga nomzod qilinmaganini va şu sababli uni olmaganini xabar qildi.

Film öziga xos etnik guruh — gutsullarning hayoti va turmuş tarzini tasvirlaydi. Gutsulşina asrlar davomida bir-birini almaştirib kelgan begona davlatlar hukmronligi ostida bölgan. Ammo gutsullar öz öziga xosligini, tilini, marosim va urf-odatlarini saqlab qola olişgan.

Film suratga oliş Ivano-Frankivsk viloyati Verxovina tumanidagi Krivorivnya qişloğining haqiqiy gutsul kulbalarida va atrofida ötkazilgan. Aynan şu yerda Mixail Kotsyubinskiy öz qissasini yozgan.

Kartinaning poetik refreni — syujetning buriliş nuqtalarida paydo böladigan uç çöpon. Ularning yiğlovçi trembita ovozlari voqealarga zarur hissiy böyoq beradi, afsona koloritini taʼkidlaydi.