Sholay

«Qasos va qonun» (hind. शोले, Şolay, tarjimasi: «Tlanayotgan kömirlar») — Rameş Sippy rejissyorligida suratga olingan, hind tilidagi film. U 1975-yil 15-avgustda ekranga çiqqan.

Film Bollivud tarixidagi eng yirik hitlardan biri hisoblanadi. 1999-yilda Hindistonning BBC kanali uni «Ming yillik filmi» deb eʼlon qildi. 2005-yilda Filmfare Awards mukofotini taşkil etuvçi qömita (Bollivudning asosiy kino mukofoti, davlat miqyosidagi Milliy kino mukofoti bundan mustasno) uni mukofot mavjud bölgan 50 yil içida eng yaxşi film deb topdi. Film Bombeydagi «Minerva» kinoteatrida 286 haftadan ortiq (5 yildan köproq) uzluksiz namoyiş etildi. Kassa tuşumi 300 mln hind rupiyasini taşkil etdi, bu bizning [qaysi?] kunlardagi hisobda 16,3 mlrd ga teng böladi.

Sanjiv Kumar — inspektor Thakur Baldev Singh

Amitabh Bachchan — Jay

Dharmendra — Viru

Hema Malini — Basanti

Jaya Bhaduri — Radha, Thakurning kelini

Amjad Khan — Gabbar Singh

Satyen Kappu — Ramlal, Thakurning xizmatkori

Maşhur ssenariyçilar tandemi Salim Khan va Javed Akhtar filmning ğoyasini 1973-yilda kinematografçilarga aytib bera boşlagan edi. Ammo hammasi rad javobini berdi, jumladan rejissyorlar Manmohan Desai va Prakaş Mehra ham. Yarim yildan söng «Keçikkan qasos» filmi çiqqandan keyin ssenariyçilar G. P. Sippy va uning öğli Rameş bilan hamkorlikni davom ettirişga qaror qilib, ğoyani tört jumlada aytib berdilar. Rameşga bölajak film konsepsiyasi yoqdi. Dastlab syujet armiya ofitseri haqida bölib, u öz oilasini öldirgan odamdan qasos oliş uçun ikki sobiq askarni yollaşga qaror qiladi. Oxir-oqibat syujet özgartirildi va harbiy örniga politsiyaçi kiritildi. Salim va Javed bir oy davomida ssenariy yozib, personajlarning ismlarini tuzatib çiqdilar. Filmning ssenariysi hindustoniy tilida, yaʼni hind va urdu aralaşmasida yozilgan, ammo dialoglarning köpçiligi urduda yozilgan.

Gabbar Singh nomli personaj 1950-yillarda Gvalior atrofidagi barça qişloqlar uçun xavf tuğdirgan, şu nom bilan atalgan haqiqiy jinoyatçiga asoslangan edi. Politsiya uni qölga olganda, u politsiyaçining quloq va burnining bir qismini kesib olgan, şu sababli boşqa politsiyaçilar uçun xavfli deb hisoblangan. Personajning yana bir prototipi — aktyor Dilip Kumar ijro etgan «Ganga Jamna» filmi qahramoni bölib, u xari-boli va avadhi aralaşmasida gaplaşardi. Şuningdek, personajning prototipi «Bir neça dollarga köproq» filmidagi hind ham bölgan.

Dastlab Gabbar Singh rolига Denny Denzongpa tasdiqlangan edi, ammo u bir vaqtning özida suratga olinayotgan «Dharmatma» filmi tufayli rad etdi. Uning örniga Amjad Khan rozi böldi (bu rol uning kattalar karerasidagi ikkinçi tölaqonli roli böldi). U rolni tayyorlaş uçun «Abhişapta Çambal» kitobini öqidi, unda Çambal jinoyatçilari haqida hikoya qilinadi. Kitob muallifi Tarun Kumar Bhaduri Jaya Bhadurining otasi edi.

Jaya va Amitabh Bachchan bu filmda sevişgan juftlikni öynagan, ular birga bölişi nasib etmaydi. Haqiqiy hayotda esa film çiqqan paytga kelib aktyorlar ikki yildan beri er-xotin edi. Jayaning birinçi homiladorligi tufayli suratga oliş hatto keçiktirildi, filmning çiqiş paytida esa u ikkinçi farzandini kutayotgan edi. Boşqa boş qahramonlar Dharmendra va Hema Malini aynan şu rejissyorning «Sita va Gita» filmi suratga olinayotganda uçraşa boşlagan va film çiqqanidan beş yil ötib haqiqiy hayotda ham turmuş qurganlar.

Köplab sahnalar Bangalor yaqinidagi kiçik şahar Ramanagara atrofidagi toşloq joylarda suratga olingan. Film ijodkorlariga suratga oliş maydonçalariga qulay kiriş uçun Bangalor şossesidan Ramanagaraga yöl qurişga töğri keldi. Badiiy rassom Ram Yedekar şu joyda butun şaharçani qurdi, qamoqxona dekoratsiyalari esa Bombeydagi Rajkamal Studio yonida tiklandi. Ramanagaraning bir qismi bir muddat rejissyor şarafiga «Sippy Nagar» deb ataldi. 2010-yilda Ramanagara orqali sayohat qiluvçi turistlarga hali ham film suratga olingan «Şolay toşlari» (ingl. Şolay rocks) ni ziyorat qiliş taklif etilardi.

Suratga oliş 1973-yil 3-oktabrda Bachchan va Bhaduri qahramonlarini körsatuvçi sahna bilan boşlandi. Işlab çiqariş öz davri uçun haddan taşqari isrofgarçilik bilan amalga oşirildi (aktyorlar uçun tez-tez ziyofatlar va keçalar uyuştirilgan) va ikki yarim yil davom etib, byudjetdan oşib ketdi. Filmning qimmatga tuşişining sabablaridan biri şu ediki, Sippy kerakli effektga erişiş uçun sahnalarni köp marta qayta suratga olgan: «Yeh Dosti» qöşiği videosiga 21 kun ketgan, Radhaning çiroqlar yoqayotgan ikki qisqa sahnasini yoritiş bilan boğliq muammolar tufayli 20 kun suratga olingan, Gabbar Singhning imom öğlini öldiradigan sahnasi esa 19 kun davom etgan. Mumbay–Pune yönalişida poyezdni talaş sahnasini suratga oliş 7 haftadan köproq vaqt oldi.

Thakur va Gabbar örtasidagi olişuvning ikki xil yakuni mavjud: birinçisi — Thakurning tepişidan Gabbar orqasi bilan qoziqdagi mixga yiqiladi va halok böladi; qoziqqa Thakur qöllari kesilgan paytda boğlangan edi. Ikkinçi variant (senzura joriy etilgandan keyin suratga olingan) — Thakur Gabbarni oyoqdan yiqitadi va oyoğini uning böyniga qöyib, böynini sindirişga urinadi, ammo uni yetib kelgan politsiya guruhi töxtatadi, yaʼni Gabbar yana adolat qöliga tuşadi. Filmning keyingi qismi (ikkala variantda ham bir xil): Viru Thakur bilan xayrlaşadi, poyezdga çiqadi va vagonda Basantini köradi.

Bu birinçi hind filmi bölib, 70 mm plyonkaga stereo ovozda suratga olingan edi.

«Mehbooba Mehbooba» qöşiği Demis Roussos ning «Say You Love Me» qöşiği ohangidan foydalangan, uni bastakorning özi ham ijro etgan, şu tufayli u eng yaxşi erkak ovozli fon qöşiği uçun Filmfare Award nominatsiyasiga sazovor bölgan. Bu qöşiq köp marta qayta işlangan va kaver-versiyalari yaratilgan. Masalan, bastakorning rafiqasi Asha Bhosle uni «Youʼve Stolen My Heart» albomi uçun qayta ijro etgan, 2007-yilda esa u Hemeş Reşammiya bilan birga «Aap Kaa Surroor» filmi uçun yana ijro etgan. «Yeh Dosti» qöşiği buyuk döstlik norasmiy madhiyasiga aylangan. Uni Şankar Mahadevan va Udit Narayan malayalam tilidagi «Four Friends» filmida ham qayta ijro etişgan.

«Qasos va qonun» köplab filmlar uçun namuna bölib, karri-vestern janrini, yaʼni spagetti-vesternga öxşaş janrni yaratdi va Dacoit Western janrining bir qismi sifatida ilgari «Hind onasi» va «Ganga Jamna» filmlari bilan birga tilga olingan. Şuningdek, bu film öşa paytda yangi bölgan masala (janrlar aralaşmasi) janrining birinçi filmlaridan biri böldi va yulduzlardan iborat aktyorlar tarkibi tendensiyasiga asos soldi. BBC bu filmni «Bollivudning Yulduzli uruşlari» deb taʼriflagan, çunki film «Yangi umid» filmidan ikki yil oldin çiqqan, şuningdek Gabbar Singhni Darth Vader bilan soliştirgan.

Gabbar Singh Bollivud tarixida kultga aylangan personaj böldi va «Şaan» filmidagi Şakal, «Mister Indiya» filmidagi Mogambo va «Uç ğazabli odam» filmidagi Bhujanga personajlarining kontekstini yaratişda muhim rol öynadi. Şuningdek, personaj şarafiga telugu tilidagi «Gabbar Singh» filmi nomlangan bölib, u «Jasur» filmining remeykidir.

Şuningdek, bu film heç qaçon qayta suratga olinmagan kam filmlardan biridir. Aag filmini suratga olgan rejissyor Ram Gopal Varma tomonidan remeyk qilişga uriniş bölgan, unda Amitabh Bachchan yovuz odam rolini ijro etgan, ammo film Bollivudning eng yomon filmlaridan biriga aylangan.

2014-yilda filmning 3D versiyasi çiqdi, unga ayrim sahnalar qöşildi.

2019-yilda «The Şolay Girl» filmi çiqdi, u mamlakatdagi birinçi ayol kaskadyor Reşma Pathan haqida hikoya qiladi, u Hema Maliniga dublyor bölgan.