Siberiade

«Sibiriada» flesh-forvard — burğulaş qurilmasida yonğin va avariya sahnasi bilan boşlanadi. Şu avariyada filmning asosiy qahramonlaridan biri — Aleksey Ustyuzanin halok böladi.

Afanasiy. Asr boşi. Ikki oila örtasidagi kuraş mohiyati «kambağal» va «boy» örtasidagi oddiy bölinişdan ança çuqurroqdir. Taxminan 1907-yil. Birinçi filmda ikkala uruğning ötmişi oçib beriladi. Ustyuzaninlar, kiçkina Kolyaning sözlariga köra, hammasi şunday: «boşiga nima kirsa, uni kol bilan ham çiqarib bölmaydi». Uning otasi Afanasiy, bir vaqtlar eng yaxşi ovçi bölgan, yillar davomida yakka özi «eng yorqin yulduzga ergaşib» tayga heç kimga kerak bölmagan yölni kesmoqda. Çökib ketgan onasining örniga uyda jim xantiy ayol yaşaydi, Kolya esa muntazam ravişda köp oilali Solominlarning omboridan oziq-ovqat öğirlaydi. Solominlar doimo mustahkam va şu bois boy yaşaşga intilganlar. Kolya bu öğrilikda heç qanday yomonlik körmaydi — ayniqsa, uyiga qoçoq inqilobçi terrorist Rodion Klimentovni olib kelganidan keyin, uni ham boqiş kerak. Kolyaning tengdoşi Nastya Solomina — kuçli va jasur qiz, kiçikligidan beri oilaga uy işlarida faol yordam beradi. U Kolyani bir neça marta jinoyat ustida tutadi, uni kaltaklaydi va bir kuni hatto sovuqda yalanğoç holda hovlida yugurişga majbur qiladi, keyin esa pelmen berişga rozi böladi, şu paytda uning kiyimini zanjirband itga beradi. Terrorist Rodion utopik sotsializm ğoyasiga berilgan va doim Tommazo Kampanellaning «Quyoş şahri» kitobini olib yuradi. Rodionning ğoyalari Kolyaga katta taassurot qoldiradi, çunki u Rodionni faqat mehribon, uy şaroitidagi tomoni bilan biladi. Rodionni ikkinçi qoçiş urinişi muvaffaqiyatsiz tugagaç jandarmlar olib ketganda, Kolyada adolatsizlik hissi qoladi. Rodion unga işonişni buyuradi: bir kun kelib, bu uzoq Sibirda ham «Quyoş şahri» quriladi. Xayrlaşganda Rodion Kolyaga qamoq zanjiridan yasalgan tumorini sovğa qiladi, keyinçalik bu tumor Kolyaning öğliga ötadi.

Şuningdek, birinçi filmda sirli örmon yaşovçisi — Abadiy Çolning paydo bölişi ham körsatiladi. Epopeyaning voqealari qariyb oltmiş yilni egallagani holda, Abadiy Çol har bir filmda bir xil yoşda körinadi, mahalliy aholi esa turli avlodlardan bölişidan qatʼi nazar, uni har doim taniydi, hatto umrida uni heç qaçon körmagan bölsalar ham.

Anastasiya. Yigirmançi yillar. Taxminan 1918-yil. Nikolay-Kolşa közga taşlanadigan, jasur yigitga aylangan, ammo hali ham doimiy kasbi yöq, otasiga kiçik yordamdan taşqari heç narsani uddalay olmaydi, otasi esa hanuzgaça tayga orqali yölni kesmoqda. Nikolay va Anastasiya bir-biriga oşiq. Anastasiya Nikolay unga «munosib emas» deb bilsa-da, oilasi bu munosabatni maʼqullamasa-da, baribir u bilan birga bölişni istaydi, yigit esa qizning sevgisidan xursand, ammo uning kelib çiqişini unuta olmaydi. Anastasiya Nikolayning oldiga örmonga kelib, unga özini beriş niyatida bölganida va ayni paytda inqilob haqida xabar kelganini aytganida, yigit darhol unga qiziqişini yöqotadi va hayajonlanib: «Endi biz sizlarni tirnoq ostida ezib taşlaymiz!» deb unga aççiq gap qaytaradi. Anastasiya xafa bölib, öç oliş uçun uzoq qarindoşi Filipp Solominga turmuşga çiqişga qaror qiladi. Filipp jiddiy, mehnatsevar yigit, bu bilan göyo xursand, ammo Anastasiya uni sevmasligini tuşunadi. Oxir-oqibat Nikolay qizning uyi oldida rasmiy pozada tizzalab olib, baqirib tahdid qila boşlaydi, şundan söng Anastasiyaning qarindoşlari uni daryo qirğoğiga sudrab olib borib kaltaklaşadi va Yelandan haydab çiqarişadi, uni qayiqqa taşlab oqimga yuborişadi. Şu kuni, örmonda çumolilar uyasida uxlab qolgan Afanasiy Ustyuzanin vafot etadi. Ertalab Anastasiya Nikolaysiz yaşay olmasligini tuşunib, uyidan çiqadi, qirğoq böylab qayiqqa yetib boradi va u bilan birga suzib ketadi.

Nikolay, Afanasiyning öğli. Öttizinçi yillar. 1932-yil. Anastasiya bilan birga aholi yaşaydigan hududga muvaffaqiyatli yetib kelgan Nikolay bolşeviklar qizil armiyaçisiga aylanadi, oq kazaklarga qarşi uruşadi (bu jarayonda Anastasiya halok böladi), endi esa Sibirning foydali qazilmalarini özlaştiriş uçun markazdan qaytib keladi. Nikolay bilan birga öğli Alyoşa ham bor, u ham «partiyaviy» ruhni özlaştirib olgan. Şu orada maʼlum böladiki, Anastasiya bilan muvaffaqiyatsizlikdan keyin qişloqni tark etgan Filipp Solomin akademiyaga öqişga kirib, uylangan. Nikolay partiyaning obröli vakili sifatida qişloq aholisini yiğilişga çaqiradi va «ixtiyoriy-majburiy» tartibda otasi boşlagan yölni qurişni davom ettirişni taklif qiladi, şu yöl orqali taygaga import burğulaş stanoklarini olib boriş mumkin böladi. Qişloq aholisi dastlab yöl Çyortova Grivaga, «botqoqdagi yomon joyga» olib borgani uçun rad etadi, ammo şu payt Solominlarning eng katta avlodi va bu uruğning boşliği Yerofey kutilmaganda birinçi bölib iştirok etişga rozi böladi. Uning misolini boşqalar ham takrorlaydi. Faqat Anastasiyaning akasi Spiridon Solomin rad etadi, u opasining ölimi uçun Nikolayni keçirmagan va şu sababli sovet hokimiyatiga qarşi. Nikolay uni hibsga oladi va şaharga qayiqda jönatadi. Qişloq aholisi juda oğir şaroitda yöl quradi, botqoq va çöğlardan ötib, har bir qadamda Çyortova Grivadan köproq qörqişadi. Şunda Nikolay öğli bilan ibrat körsatiş uçun öşa yerga boradi. Haddan taşqari çarçaş tufayli Solominlar uruğining boşliği Yerofey örmonni kesişda vafot etadi. Nikolay öğli bilan «botqoqdagi yomon joy»ga boradi va Çyortova Grivada tabiiy gazning yer yuziga töğridan-töğri çiqqanini aniqlaydi, gaz alangalanganda esa deyarli halok bölişadi. Ertasi kuni Spiridon hibsdan qoçib, Nikolayni öldiradi. Endi bu qotillikning guvohi bölib, undan sarosimaga tuşgan Alyoşa qişloqdan qayiqda qoçadi va Spiridondan öç olişga vaʼda beradi.

Taya. Qirqinçi yillar. 1941-yil. Uluğ Vatan uruşi arafasida ulğayib qolgan Aleksey bolalar uyidan qoçib, otasining qotili Spiridonni topib, uni jazolaş uçun zörğa Yelangaça yetib keladi. Uni holsiz va huşsiz holda yoş Taya Solomina topib oladi. Abadiy Çol Alekseyni davolaydi. Abadiy Çolning aytişiça, Spiridon Alekseyning otasi Nikolayni öldirgani uçun olti yildan beri ötirmoqda. Aleksey Taya oldida tajribali şahar yigitini öynaydi va sodda qiz Taya darhol unga oşiq bölib qoladi. Şu orada safarbarlik boşlanadi. Yelanga harbiy komissar keladi va ösmir, romantik kayfiyatdagi Aleksey armiyaga köngillilar qatoriga yoziladi. Çyortova Grivada sakkiz oydan beri burğulaş işçilari işlamoqda, burğulaş brigadasi boşliği Guryev esa ular tez orada neftga yetişiga işonadi, ammo komissar ularga işni tugatiş uçun hatto uç kun ham bermaydi va hammasini çaqiruv guruhiga oladi. Aleksey Tayani çimçilaş uçun uni kutadimi, deb söraydi. Yiğlayotgan Taya u bilan xayrlaşadi va umrbod kutişini aytadi.

Aleksey, Nikolayning öğli. Oltmişinçi yillar. Prologda uruş yillaridagi sahna körsatiladi: dengiz piyodalarining harbiy razvedka askari Aleksey Ustyuzanin Harbiy kengaş aʼzosi, ikkinçi darajali kapitanni halokatdan qutqaradi, u kim ekanini bilmaydi — bu Filipp Solomin ekan, va buning uçun ordenga sazovor böladi. Uruş tugagaç, köplab harbiy mukofotlarni olgan Aleksey burğulaş ustasi böladi, köp yillar davomida mamlakat böylab yuradi va işlaydi, keyin esa tuğilgan qişloğida neft qidirişgan, ammo uruş tufayli bu ish amalga oşmaganini eslaydi. Aleksey öz boşliğini — Ozarbayjonlik geolog Tofik Rustamovni yuqori taşkilotlardan Sibirda burğulaşni davom ettirişga ruxsat olişga köndiradi. Brigada Yelanga keladi. Taxminan 1962-yil. Ustyuzanin qarib qolgan Spiridon bilan uçraşadi, u jazo batalonida xizmat qilib, «qon bilan gunohini yuvgan», hatto «Jasorat uçun» medalini olgan, ammo qiyofasidan Alekseydan otasining öç olişni niyat qilmayotgani, hatto u bilan qarindoşdek, bir jihatdan xursandligi körinadi — şu örniga u örtoqlari bilan burğulaş qurilmasini örnatadi, Yelanni buzib, şu joyda «Quyoş şahri» quradi. Aleksey öz boşliği Tofikka vaʼda bergan edi, ular Çyortova Grivada neft burğulaşadi, ammo aslida Tofik Moskvadan kelgan körsatma böyiça burğulaş qurilmasini boşqa joyda, aynan Yelan yonida örnatişi kerak. Aleksey köp yillar davomida Tayani unutgan edi, endi uni yana uçratadi. Taya Alekseyning oldiga keladi, ular örtasida munosabat yuzaga keladi, ammo yengiltak Aleksey bu munosabatga atayin eʼtiborsiz qaraydi va şundan keyin ikki oy davomida burğulaş qurilmasidagi ishi bilan band bölib, u bilan uçraşmaydi. Qaçonki u Tayani körişga qaror qilganda, maʼlum böladiki, uning uyida Tofik yaşaydi va şu sababli ikki erkak örtasida nizo kelib çiqadi. Vaziyat keskinlaşganidan ğazablangan Aleksey burğulaş qurilmasida xato qiladi, natijada quduqqa burğulaş quvuri tuşib ketadi.

Filipp. Oltmişinçi yillar. Viloyat partiya qömitasining birinçi kotibi Filipp dunyodagi eng kuçli GES qurilişiga qarşi turişga behuda urinadi, çunki uning qurilişi viloyatning keng yer maydonlarini, şu jumladan uning tuğilgan qişloği Yelanni suv bosişiga olib keladi. Ammo quriliş masalasi allaqaçon hal qilingan, Moskvada «dunyodagi eng katta sunʼiy dengiz» yaratiş orzusi bilan yaşaşmoqda. Vaziyatni faqat viloyatda neft konlarini topiş qutqarişi mumkin, bu juda murakkab qidiruv işini esa qarib qolgan geolog-izlovçi Guryev olib boradi. Inspeksiya safari davomida Yelan ustidan vertolyotda uçayotganda Filipp uni tuşirib, qaytişda olib ketişni söraydi, şunda u qişloq aholisi bilan gaplaşa oladi. Qişloqda Filipp Alekseyni uçratadi, ammo dastlab ular bir-birini tanimaydi: Filipp uni bir vaqtlar taniş bölgan Nikolayning öğli sifatida biladi, Aleksey esa Filippni şunçaki «katta boss» deb biladi. Oxir-oqibat Aleksey Tofik bilan janjallaşib, ketişga qaror qiladi va Tayani ham özi bilan çaqiradi. Taya uning homilador ekanini aytadi va ketişdan boş tortadi. Uydan çiqqan Aleksey burğulaş qurilmasi tomondan şovqin eşitadi. U öşa yerga yugurib boradi va quduq ustidan kuçli neft favvorasi kötarilayotganini köradi. Şu payt favvora alangalanadi va avariya yuz beradi. Yonib ketgan trosslar tufayli qulagan minora işçilardan biri — Sanyani bosib qoladi. Aleksey örtoğini qutqarişga şoşiladi, kranni işga tuşirib, minorani kötaradi va uni qutqaradi, ammo özi kran portlaşi natijasida halok böladi (filmning aynan şu sahnasi bilan boşlanişi ham şu). Şundan keyin Moskvada Filipp geolog Guryevdan telegramma olib, u yerdan neft va gaz topilganini hamda Ustyuzanin Aleksey Nikolayeviçning avariyada halok bölganini biladi. Şu daqiqada u Alekseyni — uruş paytida hayotini saqlab qolgan Nikolayning öğlini, askarni eslaydi. GESning qurilişiga, Sibir masalasiga va u yerdagi neft va gaz konlarini qidirişga bağişlangan neftçilar qurultoyida Filipp u yerda katta neft zahiralari topilganini va yuz bergan avariyada frontovik va işçi Aleksey Ustyuzanin halok bölganini aytadi. U hammani halok bölganning xotirasini bir daqiqa sukut bilan yodga olişga çaqiradi.

Filmning finalida Spiridon Taya orqali Ustyuzaninlar uruği hali tugamaganini, çunki u Alekseydan homilador ekanini bilib oladi. Şunday qilib, köp yillar bir-biriga qarşi turgan ikki uruğ nihoyat birlaşadi. Yelan qabristonining yonayotgan va vayron bölayotgan fonida qayta u yerga kelgan Filipp film qahramonlarining barça yaşagan va vafot etganlari, uning qarindoşlari va döstlari bilan uçraşadi — ular baribir uning xotirasida tirik. Şuningdek, finalda xalq taqdirlari va sovet ulkan qurilişlari körsatiladi: GES qurilişi, neftni qayta işlaş zavodlari va quruq yuk kemalari, birinçi «KAMAZ» va h.k.

Rejissyor: Andrey Konçalovskiy

Ssenariy mualliflari: Valentin Yejov, Andrey Konçalovskiy

Operator: Levan Paataşvili

Rejissyor-hamrejissyor: Leonid Eydlin

Xronika syujetlari rejissyori: Artavazd (Artur) Peleşyan

Rassomlar: Aleksandr Adabaşyan, Nikolay Dvigubskiy

Kompozitor: Eduard Artemyev

Vokal: Eduard Labkovskiy, Dmitriy Buziley, Svetlana Stepçenko

Kartina direktori: Ernst Vaysberg

«Sibiriada» filmi dastlab odatdagi davlat buyurtmasi edi. 1974-yilda SSSR Davlat kino qömitasi raisi Filipp Yermaş Mixalkov-Konçalovskiyni çaqirib, KPSS navbatdagi qurultoyi uçun neftçilar hayoti haqida film suratga olişni taklif qildi. Rejissyor rozi böldi va suratga oliş boşlandi. Kartina ustida işlaş davom etar ekan, işlab çiqariş-sanoat mavzusi ikkinçi öringa ötdi va yaratuvçilarni köproq avlodlar töqnaşuvi va taqdirlar mavzulari qiziqtira boşladi. Rejissyor kartina janrini «olti hikoyali doston» deb ataydi. 1975-yilda «Iskusstvo kino» jurnalining 9-sonidagi «Izlanişda» maqolasida rejissyor yil oxirida ikki qismli «Gigantlar materigi» deb nomlangan kartinani suratga olişga kirişmoqçi ekanini yozgan edi: «SSSR Davlat kinosining tematik rejasi rubrikalarida u Sibir nefti, neftçi işçilar haqida ekanligi aytilgan. Ammo bunday taʼrif darhol mavzu çegaralarini toraytiradi va suhbatdoşim kartina haqida notöğri taassurot olmasligi uçun şuni tezda qöşimça qilaman: unda köp sevgi böladi». Film rus xalqi, uning oddiy vakillari haqida hikoya sifatida rejalaştirilgan edi. Şu bilan birga, rejalaştirilgan film janr jihatidan öziga xos bölişi kerak edi: unda «köp dramatik, hatto fojiali töqnaşuvlar va köp hazil, kulgi» bölişi lozim edi.

Filmning «neft» liniyasi asosiga 1950-yillar oxirida Tyumen viloyatida neft izlaş uçun Sotsialistik Mehnat Qahramoni Farman Salmanovning uzoq yillik kuraşi qöyilgan.

Film «UFK» işlab çiqariş formatida «Kodak» firmasining kinoplyonkasiga suratga olingan. Öşa vaqtda u çet elda valyuta evaziga sotib olinib, faqat tanlangan rejissyorlarga berilgan.

Filmni suratga oliş Tomsk atrofida, Nagorniy Iştan qişloği yonida olib borilgan, keyin film Tver viloyatida qöşimça suratga olingan. Tver qişloqlari, xususan Torjok tumanidagi Savinskie Gorki filmda inqilobdan oldingi va sovet davridagi Sibirni tasvirlagan. Yonğin sahnasi Tatariston neft poligonida suratga olingan — neftçilar suratga oliş guruhiga bitta minora ajratişgan va agar sahnani birinçi urinişda oliş imkoni bölmasa, ikkinçi minorani berişmasligini ogohlantirişgan.

2006-yilda «Krupniy plan» kompaniyasi tomonidan plyonka va ovozning pozitivi restavratsiya qilindi. Faqat filmning 200 daqiqali qisqartirilgan versiyasi tiklandi va DVD9 formatida naşr etildi.

2016-yilda Parijdagi rus kinosi festivaliga muallifning özi tomonidan filmning kengaytirilgan versiyasi plyonkasi yana bir marta tiklandi. Tiklangan nusxani yaratiş uçun allaqaçon negativ skanerlandi, şuningdek, tasvir va ovoz restavratsiya qilindi. Filmning bu versiyasining telekörsatuvdagi premyerasi Andrey Konçalovskiyning 85 yilligiga bağişlab, 2022-yil 15-avgustdan 16-avgustga ötar keçasi «Rossiya-1» telekanalida bölib ötdi.

Suratga oliş boşlanişidan oldin Konçalovskiy Eduard Artemyevga elektron musiqa pioneri Vangelisning çet eldan olib kelingan plastinkasini tinglatib: «Menga şunday musiqa kerak», dedi.

«Sibiriada» çiqqanidan keyin (fr. Siberiade) şu nomdagi vinil plastinka paydo böldi; unga Eduard Artemyevning instrumental kompozitsiyalari, şuningdek filmda ijro etilgan sigan qöşiqlari va «Qizil gözalligim» rus xalq qöşiği kiritildi. Plastinka 1979-yilda frantsuz kompaniyasi «Le Chant du Monde» tomonidan çiqarilgan.

A tomoni (Side A)

Ma beauté a fleuri trop tôt — Qizil gözalligim (Mening gözalligim juda erta gullagan)

Le soleil — Quyoşça

Les yeux émeraude — Sening yaşil közlaring

La çanson des tziganes de Sibérie — Sibir sigonlarining qöşiği

Le long çemin — Uzun yöl

Dimitri — Dmitriy

Révélation — Vahiy

B tomoni (Side B)

Le feu — Olov

Le vent de lʼespoir (çar à voile) — Umid şamoli

Le tourbillon de lʼhistoire — Tarix girdobi

Les balançoires — Çayqalişlar

La mort du héros — Qahramon ölimi

Yozuvda iştirok etganlar

D. Buziley, ijro

S. Stepçenko, ijro (1)

SSSR Davlat kino qömitasi orkestri, dirijyor: Yuriy Serebryakov (7)

Tovuş muhandislari: V. Babuşkin, Yu. Bogdanov

«Bumerang» guruhi (Yu. Bogdanov: gitara, sintezator; S. Bogdanov: zarbli asboblar; A. Zagirov: bas-gitara; E. Artemyev: sintezator)

Filmdan asosiy musiqiy mavzu («Qahramon ölimi», boşqa nomi «Yuriş») Moskva xalqaro kinofestivalining musiqiy zastavkasi sifatida işlatiladi. Bu melodiya PPK dueti tomonidan ham işlatilgan va Yevropada «ResuRection» («Tiriliş») singli sifatida çiqarilib, 2001-yilda Britaniya çartlarida uçinçi örinni egallagan. Bu Ğarb pop-musiqa bozorida rus musiqaçilarining birinçi bunday muvaffaqiyati edi. Şuningdek, «Qahramon ölimi» mavzusi yunon Gothic/Doom guruhi On Thorns I Lay tomonidan ularning «Angeldust» (2001) albomidagi «Black Cold Nights» qöşiğida işlatilgan.

1979-yilgi Kann kinofestivalida lentani taqdim etiş uçun rejissyor Andrey Konçalovskiy va boş rollar ijroçilari — Nikita Mixalkov, Lyudmila Gurçenko va Natalya Andreyçenko borişgan. Asosiy tanlov dasturida «Sibiriada»ning 3,5 soatlik qisqartirilgan versiyasi namoyiş etilgan. Konçalovskiy kartinaning birinçi va ikkinçi qismlari orasida beş daqiqalik tanaffus bölişini talab qilgan, çunki tomoşabinlar filmni töxtovsiz körişga çiday olmaydi, deb qörqqan. Yillar ötgaç Lyudmila Gurçenko eslagan: «Biz bu tanaffusdan qörqqan edik. Agar ketib, qaytmasa-chi? Bu beş daqiqa abadiyday tuyulardi. Böş örindiqlarga qarab turardik, bir-birimizning yuzimizga qaraşdan qörqardik. Hammamiz bir narsa haqida öylardik». Biroq tanaffusdan keyin tomoşabinlar qaytib kelişdi va film tugaşiga yetmay, zalda qarsaklar boşlandi, finalga kelib esa böronli olqişlarga aylandi.

Festival hayʼati raisi Fransuaza Sagan Konçalovskiy bilan suhbatda, agar «Sibiriada» eng oliy mukofot — Oltin Pal şoxobçasini Koppolaning «Qiyomat» («Apocalypse Now») filmi bilan bölişmasa, hayʼat tarkibidan çiqiş haqida ariza berganini aytdi. Şunga qaramay, janjalni bostirişga muvaffaq bölişdi va mukofotni «Apocalypse Now» hamda «The Tin Drum» filmlari bölişib oldi, «Sibiriada» esa ikkinçi muhim mukofotni oldi. Qolgan hayʼat aʼzolarini Saganni köndirişga undagan asosiy sabab şu edi: ikki supervaqtni mukofotni bölişmaslik kerak edi. Maʼlumki, festival davomida Koppola «Sibiriada»ni körib çiqqaç, suzib yurgan yaxtasiga Konçalovskiyni taklif qilib, u bilan asosiy mukofotni bölişişga qarşi emasligini aytgan. Konçalovskiyning sözlariga köra, «suhbat xuddi Gromiko va Kissinçer, ikki davlat uçraşuvidek bölgan».

Bundan taşqari, rus sanʼatşunosi Kirill Razlogov taʼkidlaşiça, rasmiy sovet delegatsiyasi va festival hayʼati aʼzosi, şoir Robert Rojdestvenskiyning vazifasi şunda edi: öşa vaqtda sovet hokimiyati bilan murakkab munosabatda bölgan Konçalovskiy eng yaxşi rejissyor uçun şaxsiy mukofotni olmasin, lekin Grand-prini olsin, bu esa sovet kinematografiyasining umumiy muvaffaqiyati bölardi.

Amerikalik kino tanqidçisi Deyv Ker («The New York Times») filmni «Şamol olib ketgan»ning «rusça-slavyança varianti» deb atadi, «rus kino payğambari Andrey Tarkovskiyning mistik taʼsiri ostida suratga olingan» (Tarkovskiyning özi «Sibiriada»ni jiddiy qabul qilmagan).

Hujjatli film. Muallif va yetakçi: Aleksandr Kazakeviç. Prodyuser: Dmitriy Mendeleyev. «Neofit» studiyasi MÇJ, «Madaniyat» GTRK buyurtmasi bilan. 2016 y (2017-yil 27-avgust). «Sibiriada». Sotsrealizm davrining qora oltini. «Rossiya-Madaniyat». {{cite episode}}: |series= tuşib qolgan yoki böş (yordam); |credits= da taşqi havola (yordam)

'Siberiade' winner of Cannes Prize, filmga şarh va tanqid, Vincent Canby // New York Times (ingl.)

Siberiade, filmga şarh va tanqid, Ed Gonzalvez // Slant (ingl.)

Sheʼriyat haqiqati // Aleksandr Fyodorov