Silent Witnesses

Rejissyor: Yevgeniy Bauer

Operator: Boris Zavelev

Prodyuser: Aleksandr Xanjonkov

Film eng yaxşi qöyilmalardan biri sifatida qayd etildi. Tanqidçilar filmning ijtimoiy yönalişini taʼkidladilar. Xususan, «Kinematografiya vestniki» jurnali şunday deb yozdi: «Sinflarni keskin ajratib, yuqori va quyi darajadagi odamlar munosabatiga mustahkam tösiq qöyadigan öşa çegara uşbu asarning asosiy tezisidir». «Kinematografiya vestniki» şarhlovçisi esa: «Surat qattiq realizm ohangida suratga olingan bölib, samimiyлик va sodda­lik bilan töla», deb taʼkidladi. U yana şuni yozdi: «Burjua axloqini ildizidan inkor etuvçi ğoyaning hayotiyligi … suratning şubhasiz qimmatini yuqori darajada oşiradi».

«Teatral gazeta» şarhlovçisi filmga ança bosiqlik bilan baho berdi. U filmning ssenariy ğoyasini haddan ziyod daʼvogarlik deb hisobladi va suratning «soatiga “dörtdan ortiq verst emas” tezlikdagi qandaydir sekin surʼatda» yeçilganini hamda «harakatning bir xil tarzda joylaşganini» yozdi. Şu bilan birga, aktrisa Dora Çitorinaning «kinematografik ifodaliligi, kinematografik ritmni his etişi»ni qayd etdi, öşa davrda maşhur raqqosa Elza Kryugerning kinematografik qobiliyatlariga esa past baho berildi.

Şu bilan birga, ekranga çiqqan paytdan boşlab köplab tanqidçilar bu filmni rus kinematografiyasining eng yaxşi asarlari qatoriga qöydilar. Sovet kino tarixçilari bu suratni rus ekranining ilk ijodiy ğalabalaridan biri deb hisobladilar.

Romil Sobolev bu filmni özining «Inqilobgaça bölgan kinoning odamlari va filmlari» kitobida batafsil tahlil qilib, u «rejissura mahorati, mazmunning realistikligi va ifoda vositalari bilan hayratga soladi», deb yozgan. U filmning muvaffaqiyatiga «barça rollar, şu jumladan epizodik rollar uçun juda muvaffaqiyatli tanlangan aktyorlar» yordam bergan deb körsatdi va Nastya rolini ijro etgan D. Çitorinani alohida ajratib körsatdi: «Nastyaning “qulaşi” bariçning sevgisiga işongani sababli yuz berganini körsatgan Çitorina aldangan işonçning fojiasini juda tejab, ammo kuçli körsatadi».

Umuman olganda, bu filmda Bauer ijroçilardan his-tuyğularni ifodalaşda mutlaqo noyob tejamkorlikka erişgan. <…> Na qiçqiriq, na fojiali imo-işoralar, na laʼnatlar. Hozir biz filmlarda qadrlaydigan bu tabiiylik va soddalik öşa paytda mutlaqo işonib bölmas narsa edi.

R. Sobolev filmdagi ifoda vositalarining boşqa xususiyatlarini ham qayd etdi:

Film kinematografik alifbo va grammatika rivojlanişi nuqtayi nazaridan ham qiziqiş uyğotadi. Bauer va operator B. Zavelev öşa davr uçun köpçilik yangi bölgan ifoda vositalarini jasorat bilan qölladilar. Deyarli barça voqealar ikki-uçta dekoratsiyada bölib ötgani sababli, ular monotonlikdan qoçiş uçun tez-tez kadr nuqtalarini özgartirişga majbur böldilar. Ammo apparatning bir xil xonaning turli burçaklari böylab harakati, şuningdek aktyorlarning apparat oldida harakatlanişi filmni kutilmagan darajada köp turli yirikliklardagi kadrlar bilan boyitdi. <…> Ular ikkinçi qavat derazasidan köçadagi sahnani ham muvaffaqiyatli suratga olişadi, bunda kinoapparat «qahramonning közi» vazifasini bajaradi… Ular kadrni ikkiga «kesib», bir vaqtning özida ikki kişining telefon suhbatini körsatadilar, boşqa safar esa telefonda gaplaşayotganlarni «montaj» usulida, navbatma-navbat suratga oladilar.

Kino tarixçisi S. Ginzburg D. Çitorina va A. Xeruvimovning aktyorlik işlarini alohida ajratib körsatgan.

Nastya rolini ijro etgan D. Çitorina haqiqatan ham yoş, samimiy va taʼsirçan edi, u yaratgan javobsiz sevgi obrazida çinakam işonarli edi. A. Xeruvimov ham darvozabon kiçik va juda qiyin rolida şunçalik haqqoniy edi. U qahramonining xarakterini oçişi mumkin bölgan harakatlardan deyarli mahrum edi, lekin bu xarakterni xatti-harakatning nozik detallari bilan yaratdi: uy yaqinlarini qanday kutib olişi, ularga kiyimlarini qanday uzatişi, qizi bilan qanday gaplaşişi… Bu obraz E. Yaningsning Murnau filmi «Oxirgi odam»da yaratgan ajoyib darvozabon obrazini eslatadi; ammo Xeruvimovning darvozabonida Yanings ajoyib tarzda masxara qilgan xizmatkorlarga xos xörlik va kibr umuman yöq.

Şu bilan birga, u A. Çarginning («u sevgilisi oldida kadr oldida poza berardi, sevgi sahnalarida oçiqdan-oçiq öynardi»), E. Kryugerning (uning fikriça, «u jozibali ayol bölsa-da, ayollik jozibasidan mahrum edi») va V. Petipaning («sevgilisi rolida mutlaqo qiziq emas») rollarini muvaffaqiyatsiz deb hisobladi. «Şunga qaramay, — deb hisobladi tanqidçi, — uç ijroçining muvaffaqiyatsizligiga, ssenariy muallifi taʼkidlagan taqdirga böysuniş ruhi bizga yot bölişiga qaramay, bu gumanistik film, nozik psixologik kuzatuvlarga boy bölib, hozirgaça öz badiiy qiymatini saqlab kelmoqda». «Filmning kuçi va işontiriş qobiliyati, — davom etdi u, — uning içidagi şaxsiy keçinmalar haqiqati maişatdan, real inson munosabatlari haqiqatidan uzilmaganida», deb yozgan.

S. Ginzburg yozgan: «“Jim guvohlar” filmi ssenariy asosi va rejissyorlik talqini jihatidan ham yetuk kinematografik mahorat bilan yaratilgan».

Heç bir titr bilan qöllab-quvvatlanmagan va izohlanmagan harakat (film yozuvsiz!) izçil rivojlanadi, qahramonlarning barça xatti-harakatlari psixologik jihatdan asoslangan. Maişiy tafsilotlar va muhit (darvozabonxona, oşxona, ijaraga beriladigan uyning zinasi va unda yurgan yaşovçilar) heç qayerda taʼkidlanmagan holda, yuz berayotgan kiçik örta sinf dramasi uçun haqqoniy muhit yaratgan. Lekin asosiysi — qahramonlarning xulqida ularning xarakterining haqiqati ifodalangan.

«Birinçi asr kino» ensiklopediyasida ham kadrning hajmli tuzilişini yaratişga eʼtibor qaratilgan.

«Jim guvohlar» (1914) filmida Bauer obyektiv çiziği böylab çuqurlikka törtta personajni joylaştiruvçi mizansen quradi — hajmli dramatik tuzilma yaratiladi. Ijaraga beriladigan uyning vestibyuli; çuqurlikda — kiriş eşigi, uning şişasi orqali köça körinadi (qöşimça çuqurlik tartibi). Çapda, bizga yaqinroq — darvozabonning xonasiga eşik, uning yonida skameyka, undan keyin esa yuqoriga olib çiquvçi asosiy zinaning boşlanişi. Keksa darvozabon skameykaga ötirgan, qizi Nastya xonadan möraladi, zinadan jentlmen tuşmoqda — Nastyaning kelajakdagi azoblovçisi, kiriş eşigi yonida esa xizmatkor ikkilanib qotib qolgan, u bu yerda tasodifan emas — Nastyaga oşiq. Dramaturgik jihatdan muhim bölgan kiriş eşigini hisobga olsak — kadr işlanişining beş darajasi bor….

Neya Zorkaya filmning «atmosferasi ajoyib aniq maişiy tafsilotlarga, zamonning jonli havosiga, plastik portretlarga, aqlli va nafis tarzda çizilgan ötkinçi eskizlarga töla» deb taʼkidlagan. Uning fikriça, «filmdan öşa davrning odatlari, maişati, köngiloçar öyin-kulgilari, urf-odatlari va modalarini örganiş mumkin edi». U filmning rejissurasini «zamonaviy mahoratning yuqori mezonlariga javob beradigan, öşa yillar uçun esa şunçaki ajoyib» deb atagan, şuningdek, «B. Zavelevning aʼlo operatorlik işini, boş ijroçilar D. Çitorina va A. Xeruvimovning öyçan va nozik öyinini» alohida taʼkidlagan.

N. Zorkaya yozgan: «Aktyor Xeruvimov forma kiygan xizmatçi obrazini yaratdi, bu obraz keyinçalik Murnauning nemis filmi «Oxirgi odam»da körsatiladigan hamkasb darvozabonning obraziga qarama-qarşi. Bauerning darvozabonida ambitsiya yöq…». Uning fikriça, «syujet Bauer tomonidan XIX asr rus klassik nasri, Gogol va Dostoyevskiyning Peterburg hikoyalari anʼanalarida amalga oşirilgan».

Sanʼatşunos E. S. Gromov «Jim guvohlar» filmini 1914-yilning eng yaxşi vatan filmi deb hisoblagan va u bilan «Bauerning rus kinosining yetakçi ustozi sifatidagi şuhrati boşlanadi», deb yozgan. «“Jim guvohlar”ni tomoşa qilar ekanman, — deb yozgan u, — 80-yillar tomoşabini ham xizmatkor Nastyaning, uni yoldiruvçi yoş jentlmenning ekrandagi hayotini befarq kuzatmaydi». Gromov Bauerning filmning bezak bezaklarida erişgan badiiy işonçlilikka alohida eʼtibor qaratgan: «Oddiy interyer — arzon tuşgan oboylar, devorda ikki-uçta rasm, ehtiyotkorlik bilan yiğiştirilgan töşak — darvozabon obrazi sodda va tuşunarli tarzda oçilgan. Buyumlar nisbatan kam, lekin ularning hammasi öz örnida».

Kinoşunos Irina Graşenkova filmni 1910-yillarning eng yaxşi rus drama filmlari qatoriga kiritgan:

«“Jim guvohlar” (1914) — rus sokin psixologik kinosining haqiqiy durdonasi. Xizmatkor qizning jentlmenga bölgan bu juda sodda muhabbat tarixida içki kölamning va yaşirin sheʼriyatning sirli bir nimasi bor, bu tarix uning öz doirasidagi axloqsiz ayolga uylanişi bilan yakunlanadi. Bauerning nozik rejissurasi, aktrisa Dora Çitorinaning organik, samimiy öyini filmni bezaydi».

I. Graşenkova şuningdek filmni va undan bir kadrni «Bauer rejissurasi kadrga markazga intiluvçi edi, hajmli, jonli katak sifatida» degan misol sifatida keltiradi.

Mana, maşhur «Jim guvohlar» filmi va undan kadr, unda heç qanday harakat yöq, lekin unda drama mavjud, asosiy qahramonlar körsatilgan. Zinadagi darvozabonxonaning eşigidan xizmatkor qiz özining sevgilisi — çiqiş tomon tuşayotgan jentlmenni köriş uçun möraladi. Kadr yonidagi skameykaga keksa darvozabon — uning bobosi ötirgan. Kiriş eşigi yonida xizmatkor turibdi, u xizmatkor qizga oşiq. Eşik şişalari orqali köça hayoti körinadi. Kadrda jami beş daraja bor, ularning tutaşuvida esa jimlik, nafas oliş, qaraşlardan tuğiladigan, sokin tutab turgan drama bor — ularning drama­si «jim guvohlar» deb atalgan. Ular hammasini köradi, lekin heç kimga heç narsa aytmaydi — past tabaqadagi odamlar, xizmatkorlar. Lekin ular yana tomoşabinlardir, rejissyor ularning hamdardligi va hamdardlik bildirişiga umid qiladi.