Solaris

Solaris sayyorasida joylaşgan tadqiqot stansiyasiga olim Kris Kelvin keladi. Stansiyada u doktor Snautni uçratadi, ammo Snaut uning paydo bölişidan juda qörqib ketgandek körinadi. Kimligini bilgaç, Snaut biroz tinçlanadi va stansiya boşliği Gibaryan yaqinda öz joniga qasd qilganini, yana bir xodim — Sartorius esa laboratoriyaga özini qamab olganini aytadi hamda Kelvinga boşini yöqotmaslikni va har qanday vaziyatga tayyor bölişni maslahat beradi. Kelvin laboratoriya eşigi oldida Sartorius bilan gaplaşgaç, içkarida yana kimdir borligini tuşunadi. Kayutaga esa Kelvinning öz xotini Xari keladi. Xari ön yil avval Kelvin bilan janjallaşganidan keyin öz joniga qasd qilgan edi. Qiz Xariga öxşab körinadi, özini Xaridek tutadi, ammo u qanday qilib stansiyaga kelib qolganini tuşunmaydi va köp narsani unutganini his qiladi. Kelvin bu mavjudotni haqiqiy Xari deb işonmaydi va uni raketada stansiyadan taşqariga jönatadi.

Snaut Kelvinga aytadiki, bunday «mehmonlar» stansiyaning har bir xodimiga keladi, va u bu mehmonlarni Solaris okeani rentgen nurlanişiga javoban odamlarning ongidan olib çiqarayotgan bölişi mumkin, deb taxmin qiladi. Bu şarpalar odam unutişga harakat qiladigan xotiralar yoki uyaladigan fikrlarning timsolidir. Gibaryan öz joniga qasd qildi, toki boşqalar uning qanday «mehmon» taşrif buyurganini bilib qolmasin. Sartorius odatdagidek bölişga harakat qiladi (yaʼni u uçun bu rasmiy böliş demakdir), Snaut esa juda çarçagan va Yerdan yordam söraşni taklif qiladi. Umumiy muhokamada Sartorius aslida Snaut bilan rozi böladi va stansiyani vaqtinça yopiş kerak deb hisoblaydi, çunki olimlar okean tadqiqotining obʼekti bölib qolgan, bu esa ham xavfli, ham tahqirlovçi. Kelvin hamkasblari bilan kelişmaydi va xavfga qaramay tadqiqotni davom ettiriş kerak deb hisoblaydi: «Bilişdan voz keçsak, olim deb ataliş huquqidan özimizni mahrum qilgan bölardik». Oxir-oqibat Sartorius ham, Snaut ham stansiyada qolişga rozi böladi.

Kayutada Kelvin Xarining yangi timsoliga duç keladi, u oldingisi haqida heç narsa bilmaydi. Kelvin uning huzurida quvonişni boşlayotganini his qiladi, ammo uyquda u aldov haqida gapiradi va «Xari»ga ketişni buyuradi. «Xari» buni eşitib yiğlaydi va Kelvindan tuşuntiriş söraydi, çunki u Kelvin uni sevmay qolgan deb qörqadi. Bundan taşqari, u özida nimadir notöğri ekanini ham sezadi — eng oddiy narsalarni ham eslay olmaydi. Kelvin «qiz»ni tinçlantiradi.

Şu bilan birga olimlar «mehmonlar» aslida kim yoki nima ekanini aniqlaşga harakat qilişadi va Kelvin bu mavjudotlar tuzilişining asosini neytrinolar taşkil etişini, ularning barqarorligini esa okean taʼminlaşini aniqlaydi. Oğir tunni ötkazgan Snaut Kelvinning oldiga keladi va uni «Xari» bilan taniştiradi. Snaut Kelvinga antineytrino maydoni haqidagi loyihasi haqida gapirib beradi, bu maydon neytrino tizimlarini yöq qiliş imkonini beradi. Kelvin «Xari»ni yöqotişdan qörqayotganini öylaydi va hisob-kitoblarni diqqat bilan tekşirişni taklif qilib, vaqt yutişga qaror qiladi. Snaut Kelvinning his-tuyğularini sezadi va Sartoriusga Krisning ahvoli oğirligini aytadi: Kelvin xotinining ölimida özini aybdor hisoblaydi, endi esa özini xotini deb öylayotgan şarpani yöq qilişi kerak. Snautning fikriça, Kelvinga biror narsani tuşuntirişga uriniş fojiaga olib kelişi mumkin (Gibaryan holatidagidek), şuning uçun u «Xari»ning özidan yordam olişni taklif qiladi.

«Xari» tobora köproq bu qanday qilib stansiyada paydo bölganini tuşunmaslik azobiga duç keladi. U magnitofonga yozilgan Gibaryanning Kelvinga qoldirgan xabarini topadi (ular döst bölişgan edi). Unda Gibaryan şarpalarning mohiyatini tuşuntiradi va olimlar oldida ikki yöl turganini: yo öz fikrlarini yöq qiliş, bu esa mumkin emas, yoki şarpalarni yöq qiliş, bu esa «qotillikka juda öxşaydi», deb yozadi. Şuningdek, xabarda Xarining ölimi haqida ham eslatiladi. Xabarni tinglagan «Xari»-şarpa öz joniga qasd qiladi, ammo jasadini topgan Kelvin uni yana tiriltiradi. «Xari» Krisga özining insoniy bölmagan mohiyatini anglaganini aytadi va uning sevgani aslida uni emas, balki haqiqiy Xarini ekanini taʼkidlaydi. Şunga qaramay, Kelvin bunga javoban endi aynan uni sevişini aytadi.

Kelvin Snautga «Xari» bilan birga stansiyani tark etmoqçi ekanini bildiradi. Snaut esa insoniy bölmagan vaziyatda Kelvin odamdek harakat qilişga urinayotganini aytadi: «bu çiroyli, ammo foydasiz». U vaziyatga olim nuqtayi nazaridan qaraşni taklif qiladi, ammo Kelvin barça dalillarni rad etib, «Xari»ni sevişini aytadi. Kelvin odamning fikrlarini okeanga uzatiş tajribasiga rozi böladi (maqsadi — şarpalarning paydo bölişini töxtatiş), ammo fikran okeandan Snaut va Sartoriusning «mehmonlarini» olib ketişni, «Xari»ni esa qoldirişni söraydi.

Snaut Kelvinga bilmagan holda «Xari»ga Yerga qoçiş uning ölimi bilan tugaşini va uning mavjudligi Kelvinni stansiyada abadiy qolişga mahkum qilişini, bu esa vaqt ötişi bilan Krisning unga bölgan sevgisini yöq qilişini aytadi. Snautning sözlarini öylab körgan «Xari» antineytrino maydoni yordamida özini yöq qilişga rozi böladi. Bundan xabar topgan Kelvin hamkasblarini uning ölimida ayblaydi va «Xari» qaytib keladi, deb umid qiladi. Ammo Snaut Krisga aytadiki, uning okeanga yuborgan fikr xabaridan keyin «mehmonlar» kelişni töxtatgan. Snaut va Sartorius işni davom ettiriş uçun stansiyada qolişni rejalaştirmoqda. Kelvin esa öylab körib, okean bilan yangi aloqa umidida özi ham qolişga qaror qiladi.