Soldiers

1942-yil iyul. Xarkovdan boşlab uçta jangovar döst çekinmoqda: 28 yoşli leytenant Kerjensev (Vs. Safonov), uning aloqaçisi Valega (Yu. Soloviov) va polk razvedkaçisi Ivan Sedix (V. Kovalkov). Qoçqinlar oqimi bilan ular ukraina qişloqlari yonidan ötib, Stalingradga yetib kelişadi. Bu yerda bir neça kunlik dam oliş uçun ular quriliş ustasi, Stalingrad traktor zavodining faxriysi (Ye. Teterin) oilasida töxtaşadi. Kerjensev uning gospitalda işlaydigan qizi Lyusya bilan tanişadi (T. Logínova). Ular Volga böylab sayr qilişadi va köpçilik sovet odamlariga hali notaniş bölgan Mamayev kurganiga çiqib qolişadi.

Kerjensev Lyusyaga quruq, kam gapiradigan, texnikaga moyil odam taassurotini qoldiradi. U rostdan ham muhandis bölmoqçi edi: 1941-yil 19-iyunda u Kiyevdagi nufuzli oliy öquv yurtidan orzusidagi diplomni olgan, 20-iyunda esa yangi çizmaçilik asbobini sotib olgan. Ammo uruş uning rejalarini buzib, uni muhandislik qöşinlariga tuşirdi. Endi uning hayoti uruş tufayli izdan çiqqan: u Mamayev kurganini diqqat bilan közdan keçiradi, pulemyotlarni töğri joylaştiriş va mudofaani taşkil etiş uçun. Uruş uni pragmatikka aylantirgan, harbiy oylar davomida u bitta ham kitob öqimagan:

— Hatto Oyga ham men harbiy ish uçun yaroqlilik nuqtai nazaridan qarayman.

Ertasi kuni u Lyusya bilan xayrlaşadi, tramvay uni hali tinç şaharga olib ketadi.

Leytenant Kerjensev 184-diviziyaga tayinlandi va u halok bölgan batalyon komandirining örnini egalladi. Batalyonda uruş ştatiga köra tört yuz kişi örniga atigi 36 jangçi bor, ammo ularning hammasi bir-biridan qahramon.

Uning yonida polk razvedkaçi-dengizçilari, tinmas va jasur hazilkaş Çumak (L. Kmit, «Çapayev» filmida Petka rolini ijro etgan) boşçiligida jang qilişadi. Dastlab u bilan Kerjensev örtasida ziddiyat boşlanadi. Kerjensevning qöl ostidagilar orasida közoynakli ziyoli Farber (I. Smoktunovskiy) bor. U romantik bölib, doim yozuv daftarini qölidan qöymaydi. Qanday qilib frontga tuşib qolganini heç kim bilmaydi, u komvzvod bölgan va uruşning bir yilini tirik ötkazgan. Komvzvod Karnaukhov esa blindaj devoriga Jek Londonning portretini osib qöygan va old çiziqda uning «Martin Iden» kitobini ehtiyotkorlik bilan saqlaydi (kadrda romanning uruşdan oldingi eski transkripsiyasi — «Martin Idén» — ham körinadi).

Batalyon diviziya komandiridan vazifa oladi: Mamayev kurganidagi «Metiz» zavodi yonidagi hukmron balandliklarni uşlab turgan nemislarning birinçi va ikkinçi çiziqlarini egallaş. Kerjensev birinçi bosqiç vazifasini deyarli yöqotişsiz bajaradi: nemislar birinçi çiziqdan haydab çiqariladi. Ammo qömondonlik oldida özini körsatişni xohlagan polk ştabi boşliği kapitan Abrosimov jinoiy buyruq beradi: tong paytida kuçli va sovuq yomğir ostida, faşistlar tomonidan oson otib bölinadigan joyda ikkinçi çiziqqa hujumni boşlaş. Bu halokatli hujumda batalyonning yarmi halok böladi. Kerjenseving qölida Karnaukhov jon beradi.

Partiya yiğilişida Abrosimov oddiy askarlikka tuşiriladi. Şu bilan birga Farber ayrim buyruqlarning «ahmoqligi» haqida pafosli va samimiy nutq sözlaydi.

Nemislarning artilleriya öqqa tutişi paytida Kerjensev kökragidan oğir yaralanadi. Valega uni Lyusya işlaydigan gospitalga olib boradi. Endi u vraç bölgan va uning soğayişiga faol yordam beradi. Kerjensev bilan Lyusya örtasida roman boşlanadi. Vaqt ötib yaralar bitadi va leytenant yana safga, vayron bölgan Stalingradga qaytişi kerak. Kerjensev qamal boşidagi tartibsizlik örnini tartib egallaganini va frontga yangi texnika harakatlanayotganini mamnuniyat bilan qayd etadi.

U özining «Metiz»iga yaqinlaşadi, batalyoni va komvzvod Karnaukhov uçun halokatli bölgan xandaqlarni köradi. Sahna Çumak va Ivan Sedix bilan uçraşuv bilan yakunlanadi. Sedix öz orzusiga erişgan: uning köksida jangovar orden yaltillaydi. Razvedkaçilar qölga kiritgan trofey yiğma fotoapparat qöliga tuşadi. Farberning «Ekspozitsiya bir yuzdan bir sekund, diafragma sakkiz» degan maslahatiga köra Kerjensev jangovar döstlarining suratini oladi. Bu fotosurat kadrda devorga osiladi, Kerjensevning ovozi esa yangi avlod uruş dahşatlarini heç qaçon bilmasligi kerakligini aytadi. Xandaq haqiqatining mazmuni ham şunda: uruş qiliş, töp ğarillaşi va ölim bölmasligi uçun.

Vsevolod Safonov — leytenant Yuriy Kerjensev

Tamara Logínova — Lyusya, harbiy vraç

Leonid Kmit — starşina Çumak, razvedka komandiri

Innokentiy Smoktunovskiy — leytenant Farber

Nikolay Pogodin — leytenant Karnaukhov, komvzvod

Lyudmila Markeliya — Marusya

Yuriy Soloviov — Anton Valega, aloqaçi

Vladislav Kovalkov — Ivan Sedix, razvedkaçi

Mixail Ladigin — mayor Borodin

Yevgeniy Teterin — Georgiy Akimoviç, Lyusyaning amakisi

Boris Ilyasov — kapitan Abrosimov, ştab boşliği

Ssenariy muallifi: Viktor Nekrasov

Boş rejissyor: Aleksandr Ivanov

Operator: Vyaçeslav Fastoviç

Rassom: Nikolay Suvorov

Tovuş operatori: Yevgeniy Nesterov

Kompozitor: Oleg Karavayçuk

Filmda voqealar ketma-ketligi faqat qisman saqlangan. Kitob çop etilganidan ön yil keyin suratga olingan film ukrainadagi janglar haqidagi muqaddimadan mahrum. Xarkov yöqotilişi bilan boğliq assotsiatsiyalardan qoçiş uçun, Oliy Qömondonlik şu şaharga Harbiy Kengaş aʼzosi sifatida aynan Xruşçyovni yuborgan edi, filmda bu şahar haqida kam gapiriladi, kitobda esa har bir xandaq suhbatida eslatiladi. Filmdan Stalinga oid har qanday eslatma, jumladan rahbarning suratlari, şuningdek, Buyuk Oktyabrning 25-yilligini nişonlaş haqidagi eslatma ham olib taşlangan. Şahar nomi filmda juda kam eşitiladi. Film finali butunlay qayta yozilgan, voqea joyi eski xandaqlarga («Metiz» yonida) va Mamayev kurganiga köçirilgan. Filmdan Stalingrad sanoat obyektlarini minalaştiriş haqidagi eslatmalar ham çiqarib taşlangan (kitob hajmining taxminan beşdan bir qismi).

Filmda nafaqat Ukrainada jang qilgan Şiryayev, Samusev va Goglidze obrazlari yöq, balki boş qahramonlardan biri — Igor ham yöq (şunga köra, Kerjenseving törtlik guruhi filmda uçlikka aylangan). Jangçilar öz döstlari bilan qamal oldidan joylaşgan oila boşliği Nikolay Nikolayeviç filmda Georgiy Akimoviçga aylangan (kitobda bu TETS elektr muhandisi), u ikkita kitob qahramonining xususiyatlarini özida mujassam etgan. Kerjenseve ştabda ish taklif qilgan Kalujskiy obrazi çiqarib taşlangan. Ammo diviziya komissari obrazi qöşilgan, u birinçi xandaq uçun jangdan oldin askarlarni ruhlantiradi. Filmda jangdan oldin siyosiy boşqarmadan tekşiruvçilar keliş sahnasi yöq. Ssenariyga lirik çiziq qöşilgan: Kerjenseв va Lyusya örtasidagi roman batafsil yoritilgan, yangi qahramon — hamşira Marusya paydo bölgan, u Sedix bilan özaro simpatiya uyğotadi.

Filmdagi va kitobdagi dialoglar sanʼat janrlarining öziga xos xususiyatlari yoki qissadagi suhbatlarni «kinolaştiriş» zaruriyatidan köra, 1956-yilning siyosiy buyurtmasi, destalinizatsiya kampaniyasi va şaxsga siğinişning foş etilişi, partiyaning asosiy va yölboşçi roli körsatilişi bilan boğliq. Filmda dialoglar yumşoqroq, ularda aççiqlikdan köra hazil köproq, uruş haqiqatidan köra siyosat köproq:

— Uruşda eng dahşatlisi snaryadlar, bombalar emas, balki qayerga kuç sarflaşni bilmaslik. (filmda Kerjenseв)

— Ha, uruşda eng dahşatlisi — snaryadlar, bombalar emas, bularning hammasiga odam örganib qolişi mumkin; eng dahşatlisi — harakatsizlik, noaniqlik, bevosita maqsadning yöqligi. Oçiq maydonda bombardimon ostida çuqurda ötiriş hujumga borişdan köra ança dahşatli. Çuqurda ölim ehtimoli hujumdagiga qaraganda ança kam. Ammo hujumda maqsad, vazifa bor, çuqurda esa faqat bombalarni sanaysan: tuşadimi yoki yöqmi. (kitobdan iqtibos)

Kitobda Lyusya va Yuriy Blok haqida mulohaza yuritişadi, ammo 1956-yilda sovet öquvçilariga avval taqiqlangan Yesenin qaytarilgan edi. Şuning uçun filmda Kerjenseв aynan uning sheʼrlarini öqiydi.

1958 — Moskvadagi Butunittifoq kinofestivali — rejissyorlik uçun uçinçi mukofot (A. Ivanov)