Stalingrad

Kartina oldiga quyidagi bağişlov qöyilgan: «Sovet xalqining Uluğ Vatan uruşidagi nemis-faşist bosqinçilari bilan olib borgan şarafli sahifalaridan biriga bağişlangan hujjatli film».

Stalingrad va Volganing umumiy körinişi. Şahar köçalari. «Qizil Oktyabr» zavodi. Zavoddagi işlab çiqariş jarayonlari. Stalingrad traktor zavodi sexlaridagi işlab çiqariş jarayonlari. Don daryosining körinişi. Kolxozlarni evakuatsiya qiliş. Sovet qöşinlarining hujumlari. Nemis tanklarining hujumi. Yonayotgan qişloqlar. Qoçoqlar.

Mudofaa inşootlarini quriş. Zenit pulemyotlarini örnatiş. Stalingrad fronti qömondoni general-polkovnik A. I. Yeryomenko va front Harbiy kengaşi aʼzosi N. S. Xruşçev. Osmonda nemis samolyotlari. Stalingradni bombardimon qiliş. Işçi otryadlarini şakllantiriş. Şaharning turli obyektlarini himoya qiliş. Köçalardagi janglar. Yonayotgan Stalingrad şahri. Sovet qöşinlarining Volga daryosidan ötişi.

Volga harbiy flotiliyasining harakatlari. Desant tuşirilişi. Stalingrad GRES (tuman issiqlik elektr stansiyasi)ning umumiy körinişi. GRES sexlaridan birida tanklarni taʼmirlaş. Stalingrad himoyaçilarining kundalik hayoti. Yaradorlarga yordam körsatiş. Janubi-ğarbiy va Don frontlari harbiy kengaşlarining majlislari. Sovet tanklari, piyodalari, aviatsiyasi va otliqlarining hujumi. Stalingrad va Don frontlari jangçilarining uçraşuvi. Sovet artilleriyasining harakatlari. Duşman pozitsiyalarini bombardimon qiliş. Nemislarning taslim bölişi. Stalingrad köçalaridagi nemis jasadlari. Asir olingan nemis generallari guruhi. Asir tuşgan general-feldmarşal fon Paulus. Asirga tuşgan nemis sarkardasini söroq qiliş.

Stalingradning ozod etilişi şarafiga Yiqilgan jangçilar maydonida ötkazilgan tantanali miting va yuriş.

Rejissyor: Leonid Varlamov

Filmning ssenariy rejasi: L. Varlamov, Aleksandr Kuznetsov

Diktor matni: Vasiliy Grossman

Operatorlar: Valentin Orlyankin, Avenir Sofin, Boris Vakar, David Ibragimov, Abram Kazakov, Abram Kriçevskiy, Yevgeniy Mukhin, Mixail Golbrix, Nikolay Vixirev, Izrail Goldşteyn, Mixail Poselskiy, Boris Şadronov, Isaak Katsman, Grigoriy Ostrovskiy, Ivan Malov

Kinoguruh boşliği: Aleksandr Kuznetsov

Matnni öqiydi: Yuriy Levitan

Qöşiq matni: Vasiliy Lebedev-Kumaç

Kompozitor: Boris Mokrousov

Tovuş operatori: Viktor Kotov

Tarixiy Stalingrad jangini ekranga tuşiriş vazifasi rejissyor Leonid Varlamovga topşirilgan. U 1942-yilda Ilya Kopalin bilan birgalikda birinçi hujjatli töliq metrajli «Nemis qöşinlarining Moskva yaqinidagi tor-mor etilişi» filmini yaratgan edi. Moskva jangi haqidagi filmning köplab kompozitsion va uslubiy usullari Varlamovning «Stalingrad» kartinasida davom ettirildi.

Filmga Stalingrad va Don frontlari kinoxronika guruhining ön beş front kinooperatori tomonidan olingan kadrlar kiritilgan. Ularga 1942-yil sentabrda Stalingrad jangi haqida suratga olişni taşkil etiş uçun tayinlangan Aleksandr Kuznetsov rahbarlik qilgan. U front kinoguruhlarini hujjatli-xronika filmlarini suratga oliş uçun taşkil etişning asosiy taşabbuskorlaridan biri bölgan. Kuznetsov Varlamov bilan birga filmning ssenariy rejasi muallifi hamdir.

Suratga olingan birinçi sahnalar uruş hali tegmagan şahar kadrlari edi. Şu maqsadda Kuznetsov operatorlarga zaxira fonddan sönggi 300 metr tanqis plyonkani berdi. Stalingradning kattaligini körsatiş zarurati tufayli uni havodan suratga oliş qaror qilindi, bu esa faqat yoruğ kun vaqtida — nemis qöşinlari köz öngida amalga oşirilişi mumkin edi. Bu vazifani taşkil etiş va bajariş havo suratga oliş ustasi Boris Şadronovga (Şçadronov) hamda front kinoguruhi rahbarlaridan biri, Kuznetsovning yordamçisi Yuzef Rogozovskiyga topşirildi.

Stalingrad jangining xususiyati, unda şahar janglari katta ahamiyatga ega bölgani, suratga oliş uslubi va filmning stilistikasiga asos soldi. Operator Abram Kriçevskiy Stalingradga kelganidan söng, suratga oliş jarayonining harakatçanligini oşiriş maqsadida oğir qutilar va harakatlanişni qiyinlaştiradigan turli moslamalardan darhol voz keçişga majbur bölganini eslagan. Şu tariqa yengillaştirilgan kinoapparat yelkaga osiladigan xaltaga, plyonkali kassetalar esa dala sumkasiga joylaştirilgan, bu tezroq harakat qiliş imkonini bergan. Operatorlar Volgadan askarlar bilan birga faqat tunda ötişgan. Kriçevskiyning sözlariga köra, operatorlarning asosiy vazifasi jang qahramonlarini, jangovar kundalik hayotni, şuningdek turli maişiy tafsilotlarni ekranga olib çiqiş edi: «Va biz qisqa yoruğ kunlardan, raketa va snaryadlarning portlaşlaridan foydalanib, snayperlarni, razvedkaçilarni, saperlarni, artilleristlarni, aloqaçilarni suratga olardik». Qömondonlik tarkibidan general Vasiliy Çuykov, Kuzma Gurov, Ivan Lyudnikov, Aleksandr Rodimtsev, Mixail Şumilov va boşqalar suratga olingan. Stalingrad frontining komanda punktiga Oliy Boş qömondonlik qarorgohi vakili Georgiy Jukov kelganida, rejissyor Mixail Poselskiy va Yevgeniy Mukhinga marşalni suratga olişni topşirgan. Ammo u buni taqiqlab, «boş rejissyor» bu yerda özi ekanini aytgan va öşa paytda bölayotgan şiddatli jang joyida suratga oliş va jangning haqiqiy qahramonlarini muhrlaşni buyurgan, operatorlar ham buni bajarişgan. Keyinroq operatorlar faxr bilan eslaşgan, qanday qilib deyarli marşalning şaxsiy körsatmasi bilan ular jang markaziga tuşib, hujjatli filmga deyarli töliq kirgan kadrlarni olişgan.

Sobiq alpinist Valentin Orlyankin suratga oliş uçun yarim vayron bölgan uylar va binolarning tomlari, çerdaklarida joy egallagan, boşqa operatorlar ham uning namunasiga ergaşgan. Kriçevskiyning sözlariga köra, Stalingradning xandaqlari va vayronalarida yöllar oçilgan, ularga jangçilar «köça» nomini berişgan, ular orasida hatto «Ğalaba prospekti» ham bölgan. Harakat yönalişlarini yozuvli taxtaçalar körsatib turgan, ular yönalişni aniqlaş va xavfsizlik çoralariga rioya qilişga yordam bergan. Eng xavfli joylardan birida quyidagi ogohlantiriş bölgan: «Bu yerdan yugurib ötmang, emaklab öting. Nemis snayperi otadi!». Suratga oliş vaqtida Orlyankin jarohat olgan, bu 1943-yil boşida sodir bölgan, u minib ketgan tank öq yegan. U kontuziya olgan va kökrak qafasi ezilgan. Filmga kirgan sönggi kadrlar 1943-yil 4-fevralda Yiqilgan jangçilar maydonida olingan, u yerda Stalingrad jangining tugaşi munosabati bilan tantanali mitingi bölib ötgan. Bu kadrlarni maydonda öz qismlari bilan birga turgan barça front operatorlari suratga olgan, ular qismlarining tarkibida jangovar harakatlarni suratga olişgan.

Olti oy davomida olib borilgan suratga oliş Stalingrad jangi voqealarining töliq manzarasini beradi. Film yaratuvçilari uning asosiga Ikkinçi jahon uruşining eng yirik jangining ketma-ket bosqiçlarini xronologik qayd etişni qöyişgan. Kartinada birinçi marta ekranda «Katyuşa» reaktiv örnatmasining salvolari körsatilgan. Kino tarixçisi Georges Sadoulning kuzatişiça, film kompozitsiyasi aniq jadvalga muvofiq qurilgan, u «Gitlerning hujum rejasi, Sovet qöşinlarining halokatli javobi»ni tuşuntirgan:

Kadrlarda jangga tayyorlanayotgan şahar, ön kun davomida uzluksiz bombardimondan yonayotgan, söng köçalarida, vayronaga aylangan holda, duşmanga zarba berayotgan şahar körsatilgan. «Qizil Oktyabr» zavodining işçilari zavod sexlarida esesovçilarga qarşi yelka-yelkaga turib jang qilişgan. Qizil Flot Volgada suzib yurgan muz parçalari orasidan taʼminotni amalga oşirgan. Askarlar vayronalarda har bir zinapoya maydonçasi, har bir oşxona uçun jang qilişgan. Söng qamal qisqiçlari tutaşadi: ikki armiya qor ustida bir-biriga qarab yugurişadi, jangçilar bir-birini quçoqlaşadi. Filmning oxirida tomoşa qiluvçi asirga olingan «vayronagarçilik uruğini sepuvçilar»ning ayançli karvonini körgan.

Filmning yangiligi — duşmandan qölga kiritilgan kinoxronikadan foydalaniş bölib, u keyinçalik Sovet kinematografiyasida keng tarqalgan. Aholi punkti ozod etilgandan söng operatorlar nemis kinoxronikasini imkon qadar tezroq topişga intilgan, u keyin filmga montaj qilingan. Kartinaning finalida trofey «dabdabali-haşamatli» kinoxronikadan olingan kadrlar, Stalingradda nemis qöşinlarini kutayotgan taqdir bilan qarama-qarşilik uçun kiritilgan. Bunday taqqoslaşning badiiy samarasi haqida Aleksey Tolstoy maʼqullab gapirgan. U Berlinda nemis qöşinlari paradining sahnasini tasvirlaydi, bunda vermaxt askarlari Gitler oldida yurişadi: «Yigit yigitga öxşab, yaltiroq, töq, közlarida dunyo uçun ölim hukmi bilan», boşqa qarama-qarşi sahnada esa ular allaqaçon asirlar sifatida boşlarini egib ketişadi: «Mana ular bizning oldimizda yurib ketişyapti — şinellarining ustida junli köylaklar, quloqlari boğlangan, qöllarini çöntaklariga tiqib, — doimiy mahkumlar, qor qoronğisiga, asirlikka sudralib ketayotgan qora ilonday töqson ming kişilik ustun».

Ekrandagi voqea sezilarli darajada «individuallaştirilgan» — jang harakati haqidagi kinematografik hikoya lavhalar, maişiy tafsilotlar bilan almaşinib turadi, sovet askarlarining, generallardan tortib askarlargaça bölgan kundalik hayoti körsatilgan. Stalingrad jangining guvohi Konstantin Simonov uruşni «şafqatsiz, qonli, qattiqqöl» deb körsatilganini taʼkidlab, kartinaning xarakterli xususiyatini — harbiy voqelikning maişiy tomonlarini körsatişni ajratib körsatgan. Uning sözlariga köra, kartinada «uruş turmuşi, hayotning mayda narsalari» körsatilgan, ularsiz heç qanday uruş bölmaydi, eng oğir şaroitlarda ham odamlar odam bölib qolişadi: «bir-biri bilan gaplaşişadi, kulişadi, baʼzan qöşiq aytişadi, uy qilingan çiroqlarga yonilği quyişadi, töxtab qolgan soatlarni tuzatişadi, blindajga tasodifan tuşib qolgan muşukçani öynatişadi».

Film sovet va xorijiy tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozongan. 1943-yilda Winston Çurçill Moskvaga Britaniya 8-armiyasining Nemis Afrika korpusiga qarşi harakatlari haqidagi «Ğalaba çölda» hujjatli filmini yuborgan. Javoban Iosif Stalin Londonga sovet «Stalingrad» filmini jönatgan. Çurçill 1943-yil 28-martdagi şaxsiy va maxfiy xatida qayd etgan:

Keça keçqurun men «Stalingrad» filmini kördim. U haqiqatan ham ulkan va xalqimizda eng hayajonli taassurot qoldiradi.

Aleksey Tolstoy öz taqrizida ekranda körsatilayotgan voqealarning işonçliligi va haqqoniyligini taʼkidlagan. Sovet artilleriyasining kuçli zarbalari kadrlari haqida u yozgan: «Bu şunçalik fantastik darajada dahşatliki, «Stalingrad» hujjatli filmini tomoşa qilib ötirgan biz kresllarimizdan kötarilib ketamiz». Yozuvçining sözlariga köra, bu film «Sovet harbiy dahosi, erkinlikni hayotdan ham köproq sevgan rus xalqining şuhrati, böysunmas va ğurur bilan adolat va yaxşilik sari közlarini tikkan xalqning qiyin işlari haqida jonli hujjat» dir. Konstantin Simonov film haqidagi maqolasida kinooperatorlarga ularning xavfli mehnati uçun minnatdorçilik bildirgan — «insoniy imkoniyatlar doirasida suratga oliş mumkin bölgan hamma narsani suratga olganlar»: «Köp millionlab odamlar bu kartinani tomoşa qiladi. Çet elda uni tomoşa qiladiganlar, ehtimol, nihoyat, haqiqiy uruş nima ekanini, haqiqiy sinovlar, haqiqiy qiyinçiliklar va ularni yengiş sanʼatini tuşunişar».

I. G. Bolşakov, 1946–1953-yillarda SSSR kinematografiya vaziri lavozimini egallagan, «Stalingrad»ni Leonid Varlamovning yangi ajoyib filmi deb atagan, u Ilya Kopalin bilan birgalikda yaratilgan birinçi sovet hujjatli töliq metrajli uruş haqidagi filmi — «Nemis qöşinlarining Moskva yaqinidagi tor-mor etilişi» dagi oldingi tajribani hisobga olgan. Bolşakov frontdagi kinooperatorlarning jasoratini alohida taʼkidlagan, ular hayotlarini xavf ostiga qöyib, janglar sahnalarini «ajoyib bevositalik va işonçlilik» bilan muhrlaşgan.

Bir amerikalik taqrizda kartina «Stalingrad kuraşining ajoyib kinoyozuvi» ekani, harbiy-hujjatli kinoning «mutlaq çöqqisi» ekani körsatilgan: «Heç bir kartina uruşning vayronkorligini bunçalik kuçli va jonli etkaza olmagan. Bu film kuraşayotgan Rossiya tasvirida tengsiz». Rossiyalik kinoşunos Lidiya Zaytseva kuzatişiça, filmning baʼzi pafosiga qaramay, u önlab yillar ötib ham «haqiqiy materialning samimiy taʼsiri, tasviriy qatorning dramatizmini» yöqotmagan, uning kadrlari hozirgaça televideniyeda işlatilmoqda.

1943-yil — adabiyot va sanʼat sohasidagi «Xronika-hujjatli kinematografiya» janridagi birinçi darajali Stalin mukofoti 100 000 rubl miqdorida rejissyor Varlamovga va operatorlarga topşirildi: Boris Vasilyeviç Vakar; Abram Naumoviç Kazakov; Valentin Ivanoviç Orlyankin; Avenir Petroviç Sofin. Mukofot egalarining qaroriga binoan pul mukofoti töliq Mudofaa jamğarmasiga ötkazildi.