Stalingrad

Mariya Smolnikova — Katya

Yanina Studilina — Maşa

Pyotr Fyodorov — kapitan Gromov

Tomas Kreçman — kapitan Peter Kan

Sergey Bondarçuk (kiçik) — leytenant Sergey Astaxov (Tyutya)

Dmitriy Lisenkov — Çvanov, snayper

Andrey Smolyakov — serjant-artilleriyaçi Polyakov (Farişta)

Aleksey Barabaş — razvedçik Aleksandr Nikiforov («soqov» tenor)

Oleg Volku — boş старшина Краснов

Xayner Lauterbax (nem. Heiner Lauterbaç) — polkovnik Xenze

Yuriy Nazarov — nişonçi

Nodar Jonelidze — qizil floti askari, Gromovning buyruği bilan otib taşlangan

Fyodor Bondarçuk, Andrey Smolyakov va Tomas Kreçman avval «Stalingrad» nomli filmlarda rol öynagan: Tomas nemis filmida, Andrey va Fyodor esa sovet filmida, Bondarçuk VGIKning rejissyorlik-postanovka fakultetida Yu. N. Ozerovning talabasi bölgan paytda.

Film titrlarida «Şuningdek, filmning ssenariysi Vasiliy Grossmanning „Hayot va taqdir“ romanining boblari asosida yaratilgan» deb körsatilgan. Ilya Tilkinning asl ssenariysi adabiy manbaga ega emas.

Filmdagi uyning prototipi Stalingraddagi maşhur Pavlov uyi va uning tarixi bölgan. Işga tuşirişdan oldin ssenariy, jumladan syujet va dialoglar, rejissyor va ssenariy muallifi Sergey Snejkin tomonidan sezilarli darajada qayta işlangan.

Men «Stalingrad» filmi ustida işlaşni davom ettirar ekanman, Stalingrad jangi tarixiga oid hamma narsani öqiyman. Entoni Biverning «Stalingrad» asaridan va Nekrasovning «Stalingrad xandaqlarida» asaridan tortib, Vilgelm Xaynrixning «Temir xoç» va Vasiliy Grossmanning «Hayot va taqdir» asarlarigaça.

Film bir vaqtning özida uç formatda suratga olingan: IMAX 3D, 3D va oddiy 2D. Filmni tarqatiş ham raqamli formatda, ham plyonkada rejalaştirilgan edi.

Filmning birinçi suratga oliş bosqiçi 2011-yil kuzida ötkazilgan va 17 kun davom etgan. Şu vaqt içida jangning ikki asosiy epizodi suratga olingan, unda 900 nafar ommaviy sahna aktyori iştirok etgan. Suratga olişning bir qismi Leningrad viloyatidagi Vystav qişloği yaqinida maxsus qurilgan dekorlarda ötkazilgan. Narxi 4 million dollar bölgan dekorlar penobeton va metall konstruksiyalardan qurilib, fanera va bezatilgan gips bilan qoplangan. Jangovar sahnalardan taşqari, bu dekorlar Fukusima sahnalarini ham suratga oliş uçun işlatilgan, lekin boşqa rakurslardan. Dekorlarning mukammalligiga qaramay, hatto teksturalar ham takrorlangan bölsa-da, köça kadrlarining bir qismi arxiv fotosuratlari asosida CGI yordamida sintez qilingan. Bunda Autodesk Maya grafik muharriri işlatilgan, unda uç ölçamli obʼektlar — tanklar, samolyotlar va boşqa harbiy texnika yaratilgan. Sovet arxivlaridan taşqari, uruşdan keyin Stalingradda «Life» jurnali uçun olingan suratlardan ham foydalanilgan.

2011-yildagi suratga oliş Kronştadtdagi Uçinçi Şimoliy qalʼada, 2012-yilda esa Sankt-Peterburg Kolpino tumanidagi Sapyorniy posyolkasida «Lenspirtstroy» zavodining xarobalarida ötkazilgan.

Suratga oliş jarayonining boşlanğiç bosqiçida, 2011-yilda, filmdagi rollardan biri Til Şvaygerga taklif qilingan, lekin u öşa paytda nemis faşistlari zobitining obrazini öynaşni istamaganini sabab qilib, taklifni qabul qilmagan.

Qizil askarlarning yonayotgan holda nemis pozitsiyalariga hujum qiliş sahnalarini suratga oliş paytida, sahnada iştirok etgan aktyorlardan taşqari, suratga oliş guruhining barça aʼzolari, hatto yordamçilar ham, tasodifan kadrga tuşib qolsa, olingan materialni buzmasligi uçun, forma kiyib olişgan. Dublni suratga oliş paytida maydonçada bir vaqtning özida 14 tagaça kaskadyor yonib turgan. Olingan kadrlarni keyinçalik kompyuterda qayta işlaşda haqiqiy olov kompyuter simulyatsiyasi bilan kuçaytirilgan.

Asosiy suratga oliş 2012-yil may oyi oxirida boşlanib, 2012-yil 31-iyulgaça davom etgan. Pavilon suratga oliş RWS va «Lenfilm» studiyalarida ötkazilgan.

Filmning musiqasi Anjelo Badalamenti tomonidan yozilgan.

Jakomo Puççinining «Tosca» operasidagi Kavaradossi ariyasi Sergey Lemeşev ijrosida.

«Legenda» qöşiği (V.Oy) Zemfira ijrosida.

Filmning taxminiy byudjeti 30 million AQŞ dollarini taşkil etgan, uning 10 millionini Kino jamğarmasi ajratgan, qolganlari esa VTB Kapital bilan investitsiya kelişuvi va filmni oldindan sotişdan olingan.

«Zolotoy Orel» mukofoti:

eng yaxşi operator ishi uçun — Maksim Osadçiy

eng yaxşi rassom-postanovkaçi ishi uçun — Sergey Ivanov

eng yaxşi kostyum rassomi ishi uçun — Tatyana Patraxaltseva

eng yaxşi tovuş rejissyori ishi uçun — Rostislav Alimov

«Zolotoy Orel» mukofotiga nominatsiyalar:

eng yaxşi film uçun

eng yaxşi montaj uçun — Igor Litoninskiy

«Nika» mukofoti:

eng yaxşi rassom-postanovkaçi ishi uçun — Sergey Ivanov

eng yaxşi kostyum rassomi ishi uçun — Tatyana Patraxaltseva

eng yaxşi tovuş rejissyori ishi uçun — Rostislav Alimov

«Nika» mukofotiga nominatsiyalar:

eng yaxşi badiiy film uçun

eng yaxşi rejissyorlik ishi uçun — Fyodor Bondarçuk

eng yaxşi operator ishi uçun — Maksim Osadçiy

eng yaxşi erkak ikkinçi darajali rol uçun — Tomas Kreçman

«Taurus» mukofoti (Amerika Qöşma Ştatlari, Los-Anjeles şahri, Xalqaro kaskadyorlar akademiyasi mukofoti).

«Çet el filmidagi eng yaxşi tryuklar uçun» — Sergey Golovkin, Viktor Ivanov.

Filmning Volgograddagi bir kinoteatrning uç zalida premyerasi 28-sentabrda bölib ötgan, Moskvada («Oktyabr» kinoteatri) çeklangan namoyiş esa 2-oktabrda bölgan.

Keng namoyiş olti şaharda (Volgograd, Voljskiy, Yekaterinburg, Kaliningrad, Moskva va Nijniy Novgorod) bir vaqtda — 2013-yil 10-oktabrda boşlangan. Film 2 ming nusxada ekranlarga çiqqan.

Ekranlarga çiqqan birinçi haftaning özidayoq kartinaning kassa yiğimlari Rossiya prokati uçun rekord miqdor — 515 million rubldan ortiqqa yetgan. Filmning prokatiga masʼul bölgan Walt Disney Studios Sony Pictures Releasing (WDSSPR) kompaniyasining dastlabki maʼlumotlariga köra, «Stalingrad» prokatning dastlabki 11 kunida 1 milliard rubldan köproq daromad keltirgan va 2013-yilning eng kassa mahalliy kartinasiga aylangan.

Umuman olganda, filmning kassa yiğimlari 66,7 million dollarni taşkil etgan, şundan 51,7 million dollari mahalliy prokatga töğri kelgan. Şunday qilib, «Stalingrad» postsovet davrining eng kassa Rossiya filmiga aylangan va «Taqdir ironiyasi. Davomi» (2007) filmini kassa yiğimi böyiça ortda qoldirgan.

Tanqidçilarning filmga nisbatan fikri bölindi: «Stalingrad» ham ijobiy, ham keskin salbiy şarhlarni oldi. Ijobiy fikr bildirganlar orasida «Rossiyskaya gazeta» muharriri Valeriy Kiçin, «Vedomosti» gazetasidan Anton Dolin, şuningdek, «Izvestiya», «Kommersant», «Ekspert» kabi naşrlarning tanqidçilari bor. Salbiy baho Yelena Stişova («Kino sanʼati» jurnali), şuningdek, «Argumenty i fakty» va «Ogonyok» kabi naşrlar tomonidan berilgan. Time Out jurnali, Lenta.ru, Gazeta.Ru, KG-Portal saytlari tanqidçilari filmga neytral şarh berişgan.

Ijobiy şarhlarda köpinça kölamli qöyiliş, Tomas Kreçmanning aktyorlik öyini va yorqin maxsus effektlar qayd etilgan. Köplab tanqidçilar Anjelo Badalamentining saundtrekini maʼqullab yozişgan. «Rossiyskaya gazeta» tanqidçisi Valeriy Kiçin uning musiqasida

…filmning öşa haqiqiy ruhi tebranadi, uning ovozini kinematografiyaning bu tomoniga kar bölganlar eşita olmaydi, deb taʼkidlagan. Yozuvçi Sergey Minayev esa «Ön yildan keyin… bu kartina klassikaga aylanadi, bolalarga şu kartina böyiça film suratga olişni örgatişadi» degan fikrni bildirgan.

Ijobiy ham, salbiy ham şarhlarda filmning voqealarni realistik tasvirlaşdan uzoqlaşib, melodramatizm va «mifologiklik» tomon oğişi taʼkidlanadi. Bu haqida Andrey Plaxov («Kommersant» gazetasi) va «Rossiyskaya gazeta»dagi Valeriy Kiçin yozgan. Anton Dolin «Izvestiya»da şunday deb yozadi:

«Yutqazmaydigan yeçim — «Stalingrad»ni ertak sifatida hikoya qiliş: axir blokbaster şaklidagi har qanday realistlik daʼvolari kulgili bölardi».

Baʼzi tanqidçilar filmning asosiy qahramoni, mohiyatan, nemis zobiti bölib qolgan deb hisoblaşadi. Mariya Tokmaşeva (RIA Novosti) rejissyorning bunday yondaşuvini «davlat tomonidan moliyalaştiriladigan rus harbiy kinosidagi yutuq» deb atadi va ekranda körsatilgan narsa maşhur bastakor Anjelo Badalamenti tomonidan yaratilgan haddan taşqari musiqiy jör bölgan, unçalik dramatik bölmagan muhabbat spektaklini eslatişini qöşimça qildi… «Stalingrad»da qahramonlar yöq, xarakterlar yöq. Faqat çiroyli manzara bor: tasvirning hajmi bor, lekin his-tuyğularning hajmi yöq.

Köplab salbiy şarhlar filmni tarixiy işonçsizlikda va vatanparvarlikning yöqligida ayblagan. Tarixçi Boris Sokolov filmda köplab tarixiy «xatolar» borligini hisoblagan. Dmitriy Puçkov filmni keskin tanqid qilib, kartina nomi faqat tijorat nuqtayi nazaridan tanlanganini taʼkidlagan:

— Bu film nima haqida? Heç narsa haqida emas. U çiroyli manzara haqida, maʼnoni töldirişga heç qanday urinişsiz. Stalingrad jangi körsatilganmi? Yöq. Bizning jangçilarimizning qahramonligi körsatilganmi? Yöq. Nima körsatilgan? Tuşunarsiz dialoglar va qiz Katya atrofidagi aylanişlar körsatilgan.

Prodyuser Mark Rudinşteyn filmni tanqid qilib, kartinani «Bondarçukning rejissyorlik xatosi» deb atagan: «Filmda xalqimizning fojiasi yöq. U yerda hamma narsa aralaşib ketgan, rejissyor kimga hamdard ekani nomaʼlum. Men hamkasblarning «deyarli yiğlab yuborişdik» degan intervyularga işonmayman. Bu xato rejissyorlik, ssenariy xatosi, hatto men mafkuraviy xato deb ham aytardim».

Stalingrad jangining faxriysi, nafaqadagi general-polkovnik Boris Utkin kartina haqida salbiy fikr bildirgan: «Beş otaning öğli haqidagi öylab topilgan hikoya, Stalingrad yaralariga Fukusima kulini şunçalik noörin sepgani, böyalgan va jonsiz körinadi. U yerda, Stalingradda, hammasi göyo şunday edi… lekin unday emas edi!»

Nafaqadagi general-mayor, Stalingrad jangi iştirokçisi Aleksandr Fen’ filmni tomoşa qilgaç, hayratini bildirgan: «Nega Bondarçuk jang örniga buzuqlik, tartibsizlik va tarqoqlikni körsatdi?»

Samaraлik Pyotr Morozov Madaniyat vazirligiga «Stalingrad» filmini namoyiş etişni taqiqlaş va «Oskar» uçun arizani qaytarib oliş talabi bilan ariza yöllagan, sababi — «natsizmni uluğlaş va tarixiy haqiqatni buziş». 2014-yil 17-fevral holatiga köra, ariza 34 097 ovoz töplagan, lekin vazirlikdan heç qanday javob bölmagan. Prodyuser Aleksandr Rodnyanskiy va rejissyor Fyodor Bondarçuk filmga nisbatan salbiy şarhlarga ataylab kulişgan.

2013-yil oxirida VSIOM tomonidan ötkazilgan jamoatçilik fikri söroviga köra, respondentlar «Stalingrad»ni «2013-yilning filmi» deb ataşgan. Bunga respondentlarning 12 foizi ovoz bergan, bu ikkinçi örinni egallagan «Legenda №17» filmiga (4 foiz) qaraganda uç baravar köp. «Levada-markaz» ötkazgan sörov ham şunga öxşaş natija körsatgan: respondentlarning köpçiligi (7 foiz) «Stalingrad»ni 2013-yilning eng yaxşi filmi deb atagan.

Turli şarh agregatorlarining hisob-kitoblariga köra, «Stalingrad»ni kino tanqidçilarining taxminan 60 foizi maʼqullagan:

Kinopoisk portali maʼlumotiga köra, ijobiy şarhlar 62 foizni taşkil etgan (58 ta şarh asosida).

Megakritik.ru maʼlumotiga köra, ijobiy şarhlar 58 foizni taşkil etgan (24 ta şarh asosida).

Kritikanstvo.ru maʼlumotiga köra, şarhlovçilarning örtaça bahosi 100 ballik şkalada 63 ball bölgan (68 ta şarh asosida).

Imdb.com saytida foydalanuvçilar ovoz berişi böyiça filmning reytingi 19 ming bahoga asoslanib, 10 ballik şkalada 5,7 ball bölgan.