Storm over Asia

Qissaning boş qahramoni — Dorçji. U bolaligi va yoşligini datsanda ötkazgaç, u yerdan ketadi va bir muddat rus savdogarining yollanma işçisi bölib işlaydi. Keyin u Nestor Kalandarişvili partizan otryadiga tuşadi.

Bir jangda uni kolçakçilar asir oladi. Dorçjining ladankasida (otasidan sovğa, böynida taqib yuradigan narsa) hujjat tikilgan bölib, unda uning Çingizxonning töğridan-töğri avlodi ekanligi yozilgan. Kolçakçilar Dorçjidan Möğiliston uçun kukla hukmdor yasamoqçi böladi. Dorçji oq gvardiyaçilardan qoçib, partizan harakatida iştirok etadi.

1920-yil. Ingliz mustamlaka qöşinlari Möğiliston xalqini şafqatsizlarça ezadi va talaydi. Ingliz möynafuruş savdogari bilan nizo tufayli yoş ov chi Bair tayga tomon qoçişga majbur böladi va partizan otryadiga tuşib qoladi. Bir jangda interventlar Bairni asir oladi. Ingliz komendanti uni otişni buyuradi. Bairning buyumlari orasida inglizlar eski möğul tilidagi hujjat topadi, unda uning egasi Çingizxonning töğridan-töğri avlodi ekanligi aytilgan. Şu orada Bairni otişga olib çiqişadi, ammo u möʼjiza bilan tirik qoladi. Inglizlar uni öz maqsadlari uçun davolaydi: uni Möğiliston uçun kukla hukmdor qilib, mamlakatni butunlay egallaşni osonlaştirmoqçi bölişadi. Bairni eʼtibor va hurmat bilan örab olişadi, boy kiyimlar kiydirişadi. Biroq u bosqinçilarning şafqatsizligi va oçközligiga qarşi çiqib, butun xalqni öz ortidan kötaradi.

K. Klark şunday qayd etadi: «Maşhur yakuniy sahnada filmning qahramoni, yoş buryat Bair, uni kukla hukmdor qilmoqçi bölgan inglizlardan qoçib, inqilobiy qözğolonga qöşiladi. Ekspeditsiya qöşinlari uning ortidan quvadi, ammo kötarilgan böron inglizlarni ğaflatda qoldiradi. Ular çekinişga majbur böladi. Bair va uning döstlari quvğinga otlanib, böron bilan birlaşib, inglizlarni öz yurtidan haydab çiqaradi. Osip Brik yozgan ssenariyning dastlabki variantida esa yakun ança murakkab edi. Qahramon otda daşt böylab ğazab bilan çopadi, möğul qişloqlari, daryolar va toğlar orqali ötadi. Otning yugurişini tezlaştirib, Bair ufqda ajoyib şahar — mirajni köradi. Tobora ortib borayotgan tezlikda u mirajga tomon intiladi, to mirajning örnida Moskva körinmagunça».

Uzoq vaqt davomida ssenariy muallifi Osip Brik deb hisoblanib kelingan. Hozir esa Ivan Novokşonov ssenariyni yaratişda bevosita va töğridan-töğri iştirok etgani, Osip Brikning hamkor-ssenariy muallifi bölgani isbotlangan. 1957-yil 19-dekabrda Butunittifoq mualliflik huquqlarini himoya qiliş boşqarmasi vafot etgan yozuvçi Ivan Novokşonovning oilasiga uning ssenariy hammuallifi ekanligini tasdiqlovçi hujjat berdi.

1928-yil martida suratga oliş guruhi Verxneudinskka jönadi va 2-aprelda şaharga yetib keldi. Pudovkinga ssenariy yoqmadi va u uni joyida qayta işlaşga qaror qildi. Buryatiyada suratga oliş guruhiga Mariya Saxyanovaning eri, Buryat ilmiy qömitasi raisining örinbosari Aleksandr Ivanoviç Oşirov katta yordam körsatdi. U uzoq vaqt Xitoydagi diplomatik missiya tarkibida bölgan edi.

Pudovkin yozadi:

«…«Çingiz-xon avlodi» kinokartinasini mening eng muvaffaqiyatli asarlarim qatoriga qöyişdan yiroqman, ammo bu filmda işlaş şaroitlari mening ijodiy amaliyotimdagi haqiqatan ham muvaffaqiyatli şaroitlar böldi. Men butunlay taniş bölmagan yangi joylarga bordim, heç qaçon körmagan odamlar bilan uçraşdim. Mening oldindan öylab qöyilgan ssenariyim yöq edi, faqat syujet rejasi bor edi. Ssenariy doimiy qiziqiş uyğotadigan jonli kuzatişlar bilan birga ösdi. Buryat-Möğiliston ulkan platolarini kesib ötayotganimizda, biz töxtab, bizni birdan hayratga solgan manzaralarni suratga oliş uçun avtomobilni tez-tez töxtatardik: janr va maişiy rasmlar, bölajak filmda ular qanday örin egallaşini hali bilmasdan turib…»

Filmning bir epizodini Tamçin datsanida suratga olişni niyat qilişgan edi. Biroq bunga monastir lamalari qarşilik körsatdi. Pudovkinning iltimosiga köra, Buryat-Möğiliston ASSR hukumati Pandito Xambo-lamaga suratga olişga ruxsat berişni sörab murojaat qildi, va u rozilik berdi. Şundan söng datsan suratga oliş uçun Tsam marosimining vaqtini maxsus ravişda köçirdi. Tsam marosimining noyob kadrlari katta etnografik qiymatga ega.

Filmning suratga olinişi Verxneudinskda, Divizionnaya stansiyasida, Zaudinskoye çekka mahallasida, şaharning markazida — Lenin köçasi oxirida, Sovnarkom garaji yonidagi maydonda (Lenin köçasi, 13), Verxnyaya Berezovkada, şuningdek Borgoy daştida, Ganzurino atrofidagi Omulyovka toğida, Novoselenginskda, Tarbağataydа va Buryatiyaning boşqa joylarida ötdi.

Suratga olişda mahalliy aholi, partizan harakati iştirokçilari, Jidin çöpoNlari, Tarbağatoy semeyskiy dehqonlari va Tamçin datsani lamalari qatnaşdi. Bairning otasi rolini Valeriy Inkijinovning otasi ijro etdi. Filmning finalida Borgoy vodiysining hamma yoğidan yiğilgan ikki mingdan ortiq otliq qatnaşdi.

Valeriy Inkijinov — Bair, ov chi

A. Dedintsev — ingliz komendanti

Anel Sudakeviç — komendantning qizi

Karl Gurnyak — ingliz askari

Aleksandr Çistyakov — partizan otryadi komandiri

L. Belinskaya — komendantning xotini

Fyodor Ivanov — lama

V. Pro — ingliz missioneri, tarjimon

Vladimir Tsoppi — Smit, möynafuruş

Boris Barnet — trubkali ingliz askari

Ivan Inkijinov — Bairning otasi

Leonid Obolenskiy — komendantning adyutanti

Aleksandr Baturin — ingliz

Aleksandr Ledaşçev — komsomolçi Şura

Rejissyor — Vsevolod Pudovkin

Ssenariy muallifi — Osip Brik, Ivan Novokşonov

Operator — Anatoliy Golovnya

Rassomlar — Moisey Aronson, Sergey Kozlovskiy

Rejissyor yordamçisi — Aleksandr Ledaşçev

Filmning SSSRdagi premyerasi 1928-yil 10-noyabrda bölib ötdi. Şu yilning dekabrida «Çingizxon avlodi» Berlinda namoyiş etildi. Yevropada film «Osiyo ustidagi böron» nomi bilan yurdi va katta şuhrat qozondi. 1929-yil aprelida kinokartina Budapeştda muvaffaqiyat bilan namoyiş etildi, 1930-yil fevralida esa Niderlandiya va Angliyada. 1935-yil bahorida film Birinçi Moskva xalqaro kinofestivalining mukofotini oldi. 1937-yilda kartina Parijdagi Jahon körgazmasida namoyiş etildi.

Boş rol ijroçisi Valeriy Inkijinov 1930-yilda oilasi bilan Parijda qolib ketdi, şuning uçun 1930-yillarning örtalaridan film SSSRda namoyiş etilmadi va Inkijinovning ismi titrlardan olib taşlandi.

Film 1985-yilda M. Gorkiy nomidagi kinostudiyada tiklandi va ovozlaştirildi. Musiqa muallifi — Nikolay Kryukov.

Ulan-Ude şahridagi Lev Bardamov galereyasiga Valeriy Inkijinovning 1928-yil 9-oktabrda prodyuser Aleksandr Ivanoviç Oşirovga yozgan xati qaytib keldi.