Strange People

Qişloqlik yigit Vaska Yaltada yaşayotgan katta akasinikiga boradi. Akasi ajraşgan, lekin «turmuşni tartibga soliş kerak» deb öylaydi va Vaskani yolğiz ayol Lidiya Nikolaevnaning mehmonxonasiga olib boradi; uni akasi «variant» deb biladi. Lidiyaning kiçkina qizi Maşa bor. Kattalar stol atrofida ötirib, içib, gitara jörligida qöşiq aytayotganda, qizni taniş ayolning yoniga yuborişadi. Akasi Vaskaga tuşuntirişiça, Lidiyaning eri içkilikka berilib, oiladan ketib qolgan (uning rolida suratda Şukşinning özi çiqqan). Uyga qaytib, uxlaşdan oldin aka Vaskaga yana bir «variant» borligini, lekin u yerda «yozuv» mos emasligini aytadi. Ertasi kuni Vaska arqonli yölda sayr qiladi, keyin qişloqqa qaytişga qaror qiladi. Uyga kelib, u akasinikiga bormaganini aytadi: pulini yöqotib qöyibman, uç kun tumanda döstimnikida yaşadim, deydi.

Sibirdagi qişloqqa keksa ovçi Bronʼkaning oldiga yoşlar guruhi ov qiliş uçun keladi. Bronʼka ular bilan ovga çiqadi; xotini xayrlaşayotganda unga «bu safar bölsa ham çidasang», aks holda «odamlar oldida yuzim qolmaydi», deydi. Tanaffus paytida Bronʼka yigitlardan Gitlerga qarşi suiqasd haqida eşitganmi, deb söraydi va suiqasd aslida ikki marta bölganini, ikkinçisi haqida heç kim bilmasligini aytadi. U yigirma beş yil oldin, 1943-yil iyunda, özi yoş feldşer bölganida, qölga tuşgan nemis zobitiga öxşagani uçun uni frontga kelişi kerak bölgan Gitlerga qarşi suiqasdga tayyorlaşganini gapiradi. Nemis zobitiga öxşab kiyingan Bronʼka fyurer uçun paket bilan uning bunkeriga kirib boradi, lekin browningdan otganida nişonga tegmaydi. Bronʼka öz hikoyasini ğoyatda hayajon bilan aytadi, biroq uning rostligiga şubha qolaveradi.

«Dumy» hikoyasi qişloq yigiti Kolʼka ijod azoblarini tortişi haqida. Qişloq aholisi uni ğalati deb biladi: u doim nimadir haqida öylaydi, yoğoçdan haykalçalar öyadi, uylanişga şoşilmaydi, ularning har biri yaşayotgan kundalik hayotga qöşilişga intilmaydi. Kolʼka Stenka Razinning haykalçasini öyişga urinadi, lekin hamma uning nima uçun bunday böş maşğulotga kerak ekanini tuşunmaydi. Bir kuni qişloqning keksa odami Matvey Kolka bilan suhbatlaşib, Razin haykalçasi bu şaxs bilan boğliq tarixiy voqeani anglaşga bölgan uriniş ekanini tuşunadi. Çol yigitga özini kuldirayotganlarga eʼtibor bermaslikni va ijodini davom ettirişni maslahat beradi.

Sergey Nikonenko — Vaska-çudik

Yevgeniy Yevstigneyev — Vaskaning akasi

Lidiya Fedoseyeva-Şukşina — Lidiya Nikolaevna

Galina Bulkina — Vaskaning xotini

Klavdiya Kozlyonkova — teta Klava

Nikolay Smirnov — Kolya, Lidiya Nikolaevnaning qöşnisi

Klavdiya Volkova — akaning qöşnisi

Aleksandra Denisova — akaning qöşnisi

Mariya Şukşina — Maşenka, Lidiya Nikolaevnaning qizi

Aleksandr Tolstix — Uralov, Yaltadagi sayyoh

Yevgeniy Lebedev — Bronʼka (Bronislav Ivanoviç) Pupkov

Lyubov Sokolova — Alyona, Bronʼka Pupkovning xotini

Viktor Avdyuşko — kolxoz raisi

Nadejda Repina — sayyoh ayol

Andrey Razumovskiy — sayyoh

Pyotr Pinitsa

Vsevolod Sanaev — Matvey Ivanoviç Ryazantsev, kolxoz raisi

Panteleymon Krimov — Veniamin Zaxaroviç Duliç, tarix öqituvçisi

Yuriy Skop — Kolʼka-haykaltaroş

Elena Sanaeva — Ryazantsevning qizi

Nina Sazonova — Matvey Ryazantsevning xotini

Arkadiy Trusov — temirçi

Antonina Bogdanova — temirçi-haykaltaroş Kolyaning onasi

Artyom Karapetyan — muxbir

Liliya Zaxarova — çelakda tebranayotgan qiz, yoşligidagi Matvey Ryazantsevning xotini

Lev Korsunskiy

Nikolay Dʼyanov

Ssenariy va rejissyorlik: Vasiliy Şukşin

Operator: Valeriy Ginzburg

Bastakor: Karen Xaçaturyan

Badiiy rassom: Igor' Baxmetʼev

Montaj: Natalya Loginova

Tovuş operatori: Aleksandr Matveenko

Sanʼatşunos S. Freyix yozganidek, «aktyorlar S. Nikonenko («Bratka» novellasi), E. Lebedev («Rokovoy vistrel») va V. Sanaev («Dumy») kutilmagan rakurslarda birinçi qaraşda çudaklarga öxşagan odamlarning jiddiy mazmunini oçib berdilar».

Tanqidçi Inna Levşina fikriça, «film qiziqarli, isteʼdodli …, lekin yaxlit va ixçam hikoyaga aylanmagan, şuning uçun muhim jihatdan Şukşin nasrining darajasidan past bölib qolgan». Uning fikriça, film «bir-biridan uzoq, turli hollarda Şukşin nasrining jozibasini turliça yöqotgan rejissyorlik etyudlariga» parçalanib ketgan.

Sanʼatşunos Vladimir Baskakov filmning ikkinçi novellasini uruş haqidagi örinsiz latifalar uçun tanqid qilgan, şu bilan birga «birinçi va ayniqsa filmdagi eng yaxşi — uçinçi novellada mehnat odamlariga, qişloq aholisiga haqiqiy muhabbat, kitob va gazetalardan emas, balki hayotdan olingan qişloq hayotining haqiqiy muhiti bor» deb taʼkidlagan.

Tanqidçi Konstantin Rudnitskiy filmning nisbiy muvaffaqiyatsizligi sabablarini tahlil qilib, u «içki yaxlitlikdan mahrum» deb yozgan. Rudnitskiy yozadi: «Uç portret — oçiq hamdardlik bilan berilgan Vaska-Çudik, S. Nikonenko ijro etgan, baʼzan kinoya bilan, Ye. Lebedev hayajonli va asabiy öynagan Bronʼka, baʼzan kinoya va hamdardlik birgalikda, V. Sanaev ğamgin va qatʼiy ijro etgan Matvey Ryazantsev — heç qanday triptixga birlaşmaydi». Tanqidçi xulosa qilib yozadi: «Garçi köp narsa rejissyorga alohida jihatlarda muvaffaqiyatli çiqqan bölsa-da, Şukşinning özi «Strannye lyudi» filmini özining rejissyorlik muvaffaqiyatsizligi deb bejiz hisoblamagan».

Sanʼatşunos Yuriy Tyurin filmni batafsil tahlil qilib, uni eʼtiborsiz qoldirilgan deb atagan. Xususan, u yozadi: «Strannye lyudi»ni tomoşa qilganda, ayniqsa uning ikkinçi novellasi — «Rokovoy vistrel»da xarakter-masal haqida kam odam taxmin qilgan». Tanqidçi yozadi: «Sözga işonib, kinoekrandan yangrayotgan, realist aktyor (obraz-tip) ijrosidagi sözga işongan holda, Şukşin zerikarli körinişdan qörqmagan».

Madaniyatşunos Natalya Kirillova yozadi: «Köp ajoyib aktyorlik işlari bölgan film (Ye. Yevstigneyev, Ye. Lebedev, S. Nikonenko, L. Fedoseyeva, V. Sanaev, N. Sazonova, L. Sokolova va boşqalar) nafaqat Şukşinning «ğalati odamlari»ning ekstsentrik hatti-harakatlari, balki inson qalbi holatini tadqiq etişi bilan ham qiziqarli».

Sanʼatşunoslik doktori Irina Şestakova taʼkidlaydi: «Şukşin «Sizning öğlingiz va ukangiz» filmiga nisbatan özi qattiq boşdan keçirgan tanqidga, yaʼni qişloq va şaharni qarama-qarşi qöyişda ayblaşga qaramay, yangi filmda öz fikridan qaytmagandek tuyuladi: şahar va qişloq manzaralarining tasviriy yeçimida kontrastlarni yanada keskinroq çizadi, lekin ularga umumlaştiruvçi, şartli-metaforik xarakter beradi». U yana yozadi: «Şukşinning yetilayotgan maʼnaviy inqirozi… özining sönggi filmini ijodiy muvaffaqiyatsizlik, rassomning xalqqa xizmat qiliş işidan voz keçişi deb baholaşida ifodalandi. Inqirozdan öziga xos çiqiş yöli original kinossenariylar asosida yangi filmlar yaratiş ğoyasi böldi… «Adabiyotçilikdan» voz keçiş tajribasi «Peçki-lavoçki» filmi böldi».