Sweet Smell of Success

1950-yilda Cosmopolitan jurnalida «Menga buni ertaga aytib ber» hikoyasi (muallif nomi «Sweet Smell of Success») çop etilgan. Muallif Ernest Leman özining ilk adabiy tajribasida The Hollywood Reporter naşri xodimi, maşhur va juda taʼsirçan publitsist Walter Winçellʼga materiallar yetkazib bergan Irving Hoffman bilan işlaşdan olgan taassurotlarini qayta işlagan. Syujet çiziqi Winçellning qizi turmuşiga tösqinlik qilişga urinişlari haqidagi eski voqeadan ilhomlangan. Hikoya çop etilgandan keyin Winçell ğazablangan, Hoffman esa bobo hamkasbi bilan gaplaşişni butunlay töxtatgan bölsa-da, Leman baribir Gollivudda muvaffaqiyatli ssenariy muallifi sifatida karyera qilişga muvaffaq bölgan.

Örtaça ön yillik paytida, Winçellning taʼsiri pasayganda, Leman hikoya asosida ssenariyni özi yozişga kirişgan va hatto özini rejissyor kursisida körgan. Xavf qilişni istamagan prodyuser Harold Xext tajribali rejissyorni tanlaşga qaror qilgan. Şu paytda Ilingdagi britaniya kinostudiyasining yetakçi rejissyorlaridan biri Aleksandr Makkendrik ish topmay qolgan edi: 1954-yilda studiya televizion odamlarga sotilib, kinofilm çiqarişni töxtatgan. Gollivudda karyerasini davom ettiriş imkonini izlab, u Xext bilan Bernard Şouning «Şaytonning şogirdi» pyesasini ekranlaştiriş böyiça şartnoma imzolagan.

Köp ötmay bu loyiha tortmaga tuşib qoldi va Makkendrikka Leman hikoyasini ekranlaştirişdan boşqa ilojsiz qoldi. Leman ssenariy ustida işlaşni boşlagan, ammo kasallik tufayli loyihadan çiqib ketgan. Suratga oliş boşlanganda ssenariyni hali ham maşhur çap qaraşli yozuvçi Clifford Odets qayta işlayotgan edi. U işga juda jiddiy yondaşgan va har bir sahnani deyarli qayta yozgan. Keçqurun vagonçada Odets tahrirlagan matn ertalab rejissyorga suratga oliş maydonçasiga yetib kelardi. Aktyorlar bilan repetitsiya qiliş uçun vaqt umuman qolmasdi.

Sidni Falko rolini Tony Curtis faol talab qilgan, çunki u körkam, ammo irodasiz yigit timsolidan çarçagan edi. Studiya rahbariyati salbiy qahramonni ijro etiş uning karyerasiga zarar yetkazişidan xavotirda bölsa-da, Curtis qarorini afsus qilmagan — Sidni Falko roli uning aktyorlik karyerasining çöqqisi hisoblanadi. Xanseker va Stiv Dallas rollariga avval Hume Cronin va Robert Vaughn belgilangan edi, ammo ikkinçisi kutilmaganda armiyaga çaqirildi, birinçisi örniga esa prodyuserlardan biri Burt Lankaster almaştirildi. U şu paytgaça Curtis bilan «Trapetsiya» kinohitida muvaffaqiyatli juftlik bölib çiqqan edi.

Makkendrik eslaşiça, anʼanaviy britaniya maktabida tarbiyalangan, studiyada işlaşga va köp repetitsiya qilişga odatlangan rejissyor uçun Manxettenning markazida, «asabiy energiya bilan zaryadlangan olomon orasida» suratga oliş oğir va ğayrioddiy bölgan, ustiga-ustak qölida tayyor ssenariy ham yöq edi. Lankaster bilan tortişişga u jurʼat etmagan, çunki u özi filmni prodyuserlik qilar va suratga oliş davomida noqulay rejissyorlarni almaştiriş odatiga ega edi. Bir neça marta Curtisning muxlisalari politsiya kordonini buzib suratga oliş maydonçasiga kirib olişgan.

«Sweet Smell of Success» prokatda muvaffaqiyat qozonmadi. Hatto Curtis va Lankasterning eng sodiq muxlisalari ham filmni juda qoronği va dialoglarga haddan taşqari töyingan deb topişdi. Lankaster öz hamkorlari bilan janjallaşdi, çunki ular uni kiçik studiyasini deyarli bankrotlikka olib kelgan loyiha uçun ayblaşardi. Şunga qaramay, şarhlarning aksariyati ijobiy edi. Töğri, The New York Times muxbiri filmda tasvirlangan Manxettenning «bistro kamarçasi» dunyosi şahar çegarasidan taşqarida kam kişiga maʼlum ekanini va zamonaviy jamiyat haqida keng umumlaşmalar uçun asos bermasligini afsuslanib yozgan.

Moralning heç qanday tasavvuriga ega bölmagan «qalam akulalari» haqidagi bu film vaqt sinovidan yaxşi ötdi va XXI asr boşida kinodagi sarkazm namunasi sifatida tan olinadi. David Denby (The New Yorker) «Sweet Smell of Success»ni Nyu-York haqidagi eng yaxşi, eng ötkir film deb atagan. Andrew Sarris filmni heç bölmaganda dialoglarning yorqin hazilkaşligi uçun körişni maslahat beradi — bunday narsa zamonaviy kinoda uzoq vaqtdan beri yöq. Şu bilan birga, Dave Kehr Odetsning daʼvogar, iqtibos keltiriş uçun möljallangan aforizmlarini («Men bu kir şaharni sevaman!») kamçiliklar qatoriga kiritadi.

Filmdagi qahramonlar soçayotgan aforistik iboralarning ğayritabiiyligini Roger Ebert ham payqagan va «Sweet Smell of Success» haqidagi maqolasini eng buyuk filmlar haqidagi kitobiga kiritgan. Ebert uçun filmning eng zaif tomoni — sodda inju (yoş qiz) tiplarining şaxssizligi: Xansekerning singlisi va uning yigiti; ularni öynagan aktyorlar juda xira körinadi. Bu fikr bilan obröli ingliz kinotanqidçisi David Thomson ham rozi; u Xansekerning «tubsiz ahmoq» va «zerikarli» singlisiga bölgan «inset» darajasidagi boğlanişini va uning yaxşi oiladan çiqqan, ammo «rangdor» bölmagan yigit bilan aloqasiga qarşi kuraşini tuşunarsiz deb hisoblaydi. Thomson filmning eng kuçli tomoni deb Falko va Xansekerning «intim» va «sadomazoxistik» munosabatlarini hisoblaydi:

Emotsional jihatdan ular turmuş qurgan kabi. Bir-birini haqorat qiliş va xörlaşning nozik töqimasi ikkovini ham çuqur qoniqtiradi. Bu ikki erkakning bir-birini yoqtirmaslikni sevişi haqidagi film deyiş mumkin. Bu ortida yaşirin gomoseksualizm turganligi ehtimoldan yiroq emas. Jirkaniş va nafrat bir-biriga bölgan ehtiyojni yaşiradi.

Filmning vizual yeçimi, uni Jeyms Vong Xau boşqargan, baʼzi kino tanqidçilarga «Sweet Smell of Success»ni nuarlarga kiritiş uçun asos beradi, garçi ssenariyda bu janr uçun anʼanaviy xususiy detektiv, halokatli ayol yoki boşqa figuralar yöq. Filmning qahramonlari kunduzgi yoruğlikda paydo bölsa, «erib ketgandek» tuyuladi — Dave Kehr qişki tungi şahar sehrini şunday izohlagan. «„Yarim tun yölovçilari“ uslubidagi manzara qarşilikka uçramaydigan va sheʼriy darajada sovuq». Gavjum Midtownning bir neça kvartalida suratga olingan film şahar hayotining qaynaşini — sonsiz kafelarni, teatrlarning miltillovçi belgilarini, neon yoruğligi toşqinini aks ettirgan. A. O. Scott yozişiça, ekranda kulrangning butun palitrasi namoyon böladi — filtrsiz sigaretdan t०‘q martinigaça. Impressionizm hissini Elmer Bernsteinning jazz musiqasi kuçaytiradi.

Şou-biznesning yaşirin mexanizmlarini ajoyib foş qiliş sifatida «Sweet Smell of Success»ni Billy Wilderning «Sunset Boulevard» (1950) va «Ace in the Hole» (1951) asarlari bilan soliştirişadi. Burt Lankaster ellikinçi yillar kinosidagi eng yorqin yovuz qahramonlardan birini yaratgan, uni Orson Wellesning «Uçinçi odam» filmidagi va Robert Mitçumning «Ovçining tungi» filmidagi qahramonlari bilan bir qatorga qöyiş mumkin. XXI asrda filmning siyosiy versiyasi deb George Clooneyning «Mart idlari» trillerini ataşgan, unda korrupsiya mavzusi oçib beriladi. Michael Atkinson «Sweet Smell of Success» John Cassavetes va Federico Fellinining, ayniqsa, ikkinçisining şov-şuvli «Şirin hayot» filmiga taʼsir qilgan bölişi mumkin, degan taxminni ilgari suradi.