Tess

Nastassja Kinski — Tess Darbifild

Lee Lawson — Alek dʼErbervill

Peter Firth — Enjel Kler

John Collin — Jon Darbifild

Polanski filmni 1969-yilda öldirilgan xotini Sharon Teytga bağişladi. Buning sababi, ularning sönggi uçraşuvida Sharon unga Hardi romanining bir jildini berib, undan ajoyib film çiqişi mumkinligini aytgan edi. «Tess»dagi asosiy rolni rejissyorning yangi sevgilisi — Nastassja Kinski ijro etdi.

Ingliz qişloqlarining manzaralarini suratga oliş 8 oyga çözildi va Fransiyaning şimolida (Normandiya va Bretan) ötkazildi, çunki Polanski öşa paytda qidiruvda edi va Buyuk Britaniyadan AQŞga ekstraditsiya qilinişidan qörqardi. Rejissyorning talabiga köra manzaralar oldindan (baʼzan suratga oliş uçun oylar avval) sanoatgaça bölgan holatga keltirildi; finali uçun esa Stounhenjning maketini ham qurişga töğri keldi.

«Tess» filmi namunaviy operatorlik ishi uçun «Oskar» mukofotiga sazovor böldi. Operator Jeffri Ansuort («Kosmik odisseya 2001») suratga oliş eng qizğin davrida tösatdan vafot etdi. Filmni Ghislain Cloquet tugatdi va mutaxassislar baʼzi sahnalarda turli operatorlar işlagani sababli bir xil emasligini körsatadilar.

Polanski XIX asr dehqon hayotini tasvirlaşda özining «örta asrlardagi Polşa qişloğida» bolaligi xotiralaridan ilhomlangan deb taʼkidlasa ham — u Krakov gettösidan qoçgandan keyin öşa yerda yaşiringan edi — filmning badiiy yeçimida Gustav Kurbe va Jan Fransua Mile realistik polotnolariga öxşaşlik topiladi.

Ayrim sahnalar rejissyor tomonidan ramziy ruhda yeçilgan. Masalan, Tessning zörlanişi tumanda sodir böladi, bu esa qizning tuşunmayotgan, çalkaş va noaniq his-tuyğularini nozik tarzda ifodalaydi. Finalda Tessning hissiy yetukligi va jinoyatga tayyorligi uning ilgari kiygan oq libosiga keskin zid bölgan yorqin qizil kiyim bilan taʼkidlanadi. Bu «gunoh rangi» filmga hali boşida, Alek Tessga qulupnay yeyişni taklif qilganda kiradi.

Polanskiy filmi romanning syujetiga juda aniq amal qiladi. Biroq rejissyorning insoniy tabiatga qaraşi yozuvçinikiga qaraganda pessimistikroqdir. Polanskiyga Hardining taqdir va taqdir kuçiga işonçi begonadir. Tessning fojiali taqdiri uning talqinida inson qöli bilan yaratilgan ish sifatida körsatiladi va aybdorlik yuqori tabaqalar (Alek) va quyi tabaqalar (dangasa içkilikboz ota, hisobgöy ona) örtasida teng taqsimlanadi. Bundan taşqari, uyuşgan din (Tessning ikkiyuzlamaçi ruhoniy bilan suhbati) va paradoksal ravişda unga yaqin bölgan sotsializm mafkurasi ham çetda qolmaydi, çunki Enjel marksistik eʼtiqodlari tufayli qizni rad etadi:

Yuqori tabaqa vakili bölgan kapitalist Tessni zörlaydi, çunki u kambağal va ojiz jinsga mansub; yordam berişi kerak bölgan ijtimoiy inqilob kuçlari esa uni «proletarlik» yetarli emasligi uçun rad etadi.

Stounhenj fonidagi finali filmga qurbonlik motivini olib kiradi. Qiz özini qurbongohga topşiradi, sevgan yigitining quçoğida bir neça soat ötkaziş uçun, yaʼni Enjelga bölgan sevgisi uçun özini qurbon qiladi. Boşqa tomondan, uni boy qarindoşlar uyiga xizmatkor qilib yuborgan ota-onasi ham uni qurbon qilgan. Butun film davomida qahramonning qurbonlikka moyilligi va passivligi, uning ahvolining çiqiş yölsizligi taʼkidlanadi, bu esa Hardi ijodi böyiça mutaxassislarning eʼtirozlariga sabab böladi.

Filmga taʼsirli musiqani Polanski bilan ilgari «Ijaraçi» filmida işlagan Filipp Sard yozgan. Bastakorning sözlariga köra, «Tess»da musiqa syujetning ajralmas qismidir: «Tess zörlanayotganda, uni aynan musiqa zörlaydi, aynan u dahşatli bir narsa sodir bölayotganini körsatadi, çunki bu paytda ekranda biror narsani ajratib oliş qiyin».

Polanskining filmi kino tanqidçilari orasida ham, prokatda ham muvaffaqiyat qozondi, faqat Şimoliy Amerikaning özida 20 million dollar yiğdi. 2012-yilgi Kann kinofestivalida Polanski va Kinski filmning tiklangan versiyasini «Kann klassikasi» bölimida taqdim etdilar.

Film çiqqandan keyin tanqidçilar uning kuçli hamohanglikka ega ekanligini taʼkidladilar: kinoda körsatilgan voqea bilan rejissyorning öşa paytda markazida bölgan jinsiy skandal örtasidagi öxşaşlik diqqatni tortdi (begunoh qizni ijtimoiy zinapoyada undan ança yuqorida turgan ayyor ovçi yöldan ozdiradi). «Barri Lindon» (1975) va «Osmon ostidagi kunlar» (1978) misolida «Tess» asosan sirtdan «suratliligi» uçun, yoki Polin Keylning sözi bilan aytganda, «Barbizon maktabi manzaralarining sekin oqimi» uçun maqtaldi. Deyarli barça şarhlovçilar Polanski ijodiga xos bölmagan lirizmni va boş rol ijroçisining muvaffaqiyatli tanlanganini qayd etdilar.

«Oskar» kinomukofoti (1981) — eng yaxşi operatorlik ishi, eng yaxşi rassom-dekorator ishi, eng yaxşi kostyum dizayni. Nominatsiyalar — eng yaxşi rejissura, eng yaxşi film, eng yaxşi musiqa.

«Oltin globus» kinomukofoti (1981) — eng yaxşi xorijiy film, yilning yangi yulduzi (aktrisa) — Nastassja Kinski. Nominatsiyalar — eng yaxşi rejissura, eng yaxşi aktrisa.

Fransiyaning milliy kinomukofoti «Sezar» (1980) — eng yaxşi rejissyor, eng yaxşi film, eng yaxşi rassom-dekorator ishi.

Britaniya kino va televideniye akademiyasi mukofoti (1982) — eng yaxşi rassom-dekorator ishi.