«Şahzoda Ahmadning sarguzaştlari» (nem. Die Abenteuer des Prinzen Açmed) — kinematografçi ayol va rejissyor Lotte Reyniger tomonidan 1926-yilda suratga olingan nemis animatsion filmi. U saqlanib qolgan eng qadimgi töliq metrajli animatsion filmdir. Undan oldinroq yaratilgan öxşaş asarlar Argentinada Quirino Cristiani tomonidan yaratilgan, ammo ular yöqolgan hisoblanadi. «Şahzoda Ahmadning sarguzaştlari»da Reyniger ixtiro qilgan siluet animatsiyasi texnikasi qöllanilgan. U kameraning oldida karton yoki yupqa qörğoşin varaqlarini harakatlantirişga asoslangan. Suratga oliş uçun işlatilgan texnika Indoneziyadagi vayang soya teatriga öxşaydi, ammo qöğirçoqlar teatrdagidek jonli boşqarilmagan, ularning harakatlari kadrma-kadr animatsiya qilingan. Asl nusxadagi bosma nusxalar rangli tonirovkaga ega bölgan. Reyniger, şuningdek, köp marta ekspozitsiya uçun maxsus tuzilişdagi kameradan birinçi bölib foydalangan. Keyinçalik bunday kamera raqamli bölmagan animatsiyaning eng muhim qurilmalaridan biriga aylangan. Reyniger bilan birga filmda maşhur avangard animatorlar Walter Ruttmann, Berthold Bartosç va Karl Koch işlagan. Syujet «Ming bir keça» ertaklari asosida yaratilgan, jumladan «Aladdin», «Şahzoda Ahmad va Pari Banu haqidagi hikoya» hamda «Sehrli ot».
1Rollarda
2Syujet
Afrikalik sehrgar tasavvur kuçi bilan uçuvçi otni yaratib, uni xalifaga körsatadi. Sehrgar bu ajoyib narsani…
Afrikalik sehrgar tasavvur kuçi bilan uçuvçi otni yaratib, uni xalifaga körsatadi. Sehrgar bu ajoyib narsani istalgan miqdordagi oltinga ham sotişdan boş tortganda, xalif unga özining mulkidagi istalgan xazinani tanlaşni taklif qiladi. Xalifning katta afsusiga, sehrgar xalifning qizi Dinarzadeni tanlaydi. Dinarzadening ukasi şahzoda Ahmad eʼtiroz bildiradi, ammo sehrgar uni otni sinab körişga köndiradi. Şahzoda otni boşqarişni bilmaydi, şuning uçun ot uni osmonga tobora balandroqqa olib ketadi. Buning uçun xalif sehrgarni zindonga taşlaydi.
Ahmad oxir-oqibat otni öziga böysundirib, uni yerga tuşirganida, u sehrli orol Vak-Vakka tuşib qoladi. Uni çiroyli qizlar guruhi kutib oladi. Ular uning eʼtiborini tortiş uçun kuraşişni boşlaganda, u köl tomon uçib ketadi. U yerda Vak-Vak mamlakatining gözal hukmdori Pari Banu xizmatkorlari bilan çömiliş uçun kelganini kuzatadi. Ular uni körganda, Pari Banudan taşqari hammasi uçib ketadi, çunki Ahmad uning sehrli patli libosini qölga kiritgan böladi. U piyoda qoçadi, ammo Ahmad uni tutib oladi. U patlarni qaytarib bergaç, Ahmad uning işonçini qozonadi. Qahramonlar bir-biriga oşiq bölib qolişadi. Biroq Pari Banu unga Vak-Vak devorlari uni öldirişga urinişini ogohlantiradi.
Sehrgar zanjirlardan ozod böladi. Körşapalakka aylanib, Ahmadni izlaydi. Şahzoda kengurudek aylangan sehrgarni quvadi va çuqurga yiqiladi. Ahmad ulkan ilon bilan kuraşayotgan paytda, sehrgar Pari Banuni Xitoyga olib ketib, uni imperatorga sotadi. Sehrgar qaytib kelib, Ahmadni toğ çöqqisidagi toşning ostiga bosib qöyadi. Biroq Yonayotgan toğ jodugari uni köradi va Ahmadni qutqaradi. Sehrgar uning aşaddiy duşmani bölgani uçun, u Ahmadga Pari Banuni imperatordan qutqarişda yordam beradi. Keyin Vak-Vak devlari juftlikni topib, Ahmadning kuçli qarşiligiga qaramay, Pari Banuni olib ketişadi. Ahmad asirga olingan devni özini Vak-Vakka olib borişga majbur qiladi. Biroq Vak-Vakning darvozalari qulflangan.
Söng u bolaga hujum qilgan yirtqiç hayvonni öldiradi. Bu bola Aladdin deb ataladi. Aladdin özini kambağal xayotçi sifatida sehrgar qanday yollaganini va ğorda sehrli çiroq olişni buyurganini hikoya qiladi. Aladdin ğor oğziga qaytib kelganda, sehrgar uni qöyib yuborişdan oldin çiroqni talab qiladi. Aladdin rad etadi va sehrgar uni ğorda qamab qöyadi. Aladdin tasodifan çiroqdan jinlardan birini ozod qiladi va uni özini uyiga olib borişni buyuradi. Keyin u Dinarzadeni sevib, unga uylanadi. Bir keça Dinarzade, Aladdinning ajoyib saroyi va çiroq ğoyib böladi. Xalif tomonidan ayblangan Aladdin qatldan qoçib ketadi. Dengizdagi böron uni Vak-Vak sohiliga uloqtiradi. U "daraxt"dan meva uzmoqçi bölganda, daraxt yirtqiç hayvonga aylanib, uni uşlab oladi, ammo Ahmad uni öldiradi.
Ahmad Aladdinning taqdiri uçun sehrgar masʼul ekanini tuşunib, ğazablanadi. U şuningdek, Aladdinga uning saroyi va çiroqni sehrgar Dinarzadega bölgan işqi tufayli öğirlaganini aytadi. Keyin jodugar keladi. Faqat çiroq darvozalarni oçişi mumkinligi sababli, u sehrgarga hujum qilib, çiroqni olişga rozi böladi. Ular sehrli duelga kirişib, har biri turli jonzotlarga aylanadi. Bir munça vaqt ötgaç, ular insoniy qiyofaga qaytib, bir-biriga olov töplarini otişadi. Nihoyat, jodugar sehrgarni öldiradi.
Çiroq bilan ular Pari Banuni halokatdan qutqariş uçun Vak-Vakka aynan vaqtida kirib borişadi. Şiddatli jang boşlanadi. Dev çiroqni öğirlaydi, ammo jodugar uni qaytarib oladi. U çiroqdan jonzotlarni çaqiradi, ular devlarni yengadi. Gidraga öxşaş bir jonzot Pari Banuni tutib oladi. Ahmad uning boşlaridan birini kesganda, darhol yana ikkitasi ösib çiqadi, ammo jodugar bu qayta tiklanişni töxtatib, Ahmadga uni öldirib, Pari Banuni qutqarişga imkon beradi. Şundan söng uçuvçi saroy yerga tuşadi. Içkarida Ahmad, Pari Banu, Aladdin va xalif Dinarzadeni topişadi. Ikki juftlik jodugar bilan xayrlaşib, uçib uylariga, saroyga qaytişadi.
3Işlab çiqariş
Reyniger filmni 1923-yildan 1926-yilgaça yaratgan. Har bir kadr sinçkovlik bilan suratga olinişi talab…

Reyniger filmni 1923-yildan 1926-yilgaça yaratgan. Har bir kadr sinçkovlik bilan suratga olinişi talab qilingan, filmning har bir soniyasi uçun 24 kadr kerak bölgan. Filmning kiçik ijodiy guruhiga Reyniger eri Karl Koch, Walter Ruttmann, Berthold Bartosç, Alexander Kardan va Walter Turk kirgan. Berlinlik bankir Louis Hagen filmni moliyalaştirgan va jamoaga öz garajining çerdagini studiya sifatida işlatişni taklif qilgan. Oskar Fisçinger sehrni namoyiş etuvçi maxsus effektlar uçun möljallangan, mumdan yasalgan blokni yupqa qatlamlarga kesadigan maxsus apparat yasagan. Yana bir asbob köp marta ekspozitsiya uçun kameraning dastlabki versiyasi bölgan. Yulduzlarning porlaş effekti kiçik teşiklari bölgan karton modellarni kuçli yoruğlik manbai oldiga qöyiş orqali erişilgan. Ustma-ust qöyilgan yarim şaffof sigaret qoğozi bölaklari tölqinlarni yaratiş uçun, kumuş qoğoz esa suvdagi oy aksi uçun işlatilgan. Baʼzan ikkita negativdan foydalanişni öz içiga oluvçi boşqa harakatlanuvçi fonlar uçun qum, böyoq va sovun kabi moddalar bilan qoplangan turli qatlamlar yasalgan. Oxirgisi haqida Bartosç keyinçalik şunday degan: «Ish yillari davomida men köp narsani örgandim. Sovun, u juda ajoyib, sovun bilan hamma narsani qiliş mumkin».
4Tsenzura
Reyniger XX asrning birinçi rejissyorlaridan biri bölib, Xitoy imperatori va Ping-Pong obrazlari orqali…

Reyniger XX asrning birinçi rejissyorlaridan biri bölib, Xitoy imperatori va Ping-Pong obrazlari orqali erkaklar örtasidagi gomoseksual sevgini kino ekranida körsatişga urinib körgan. Prokatdagi kinoteatr versiyasida bu syujet çiziqqa tsenzura qöllanilgan: Ping-Pong imperatorning sevimlisi sifatida körsatilgan. Şunga qaramay, hatto tsenzuradan ötgan versiyada ham titrlarda «Imperatorning sevimlisi (sevgilisi)» (nem. Des Kaisers Liebling) degan taʼrif saqlanib qolgan. Reyniger gomoseksualizmni kinoda stigmadan xalos qiliş istagini oçiq bildirgan: «Men Berlindagi kino va teatr dunyosidan köplab gomoseksual erkaklar va ayollarni bilardim va ularning stigmatizatsiya tufayli qanday azob çekkanini kördim. [...] Gumonim şuki, imperator Ping-Pongni öpganda, bu kinodagi erkaklar örtasidagi birinçi baxtli öpiş bölgan bölişi kerak va men buni «Şahzoda Ahmad»ning örtasida butunlay xotirjamlik bilan sodir bölişini xohlardim, şunda bolalar — ularning baʼzilari ham gomoseksual, baʼzilari esa yöq — buni tabiiy hodisa sifatida körişlari va hayratga tuşmasliklari yoki uyalmasliklari mumkin edi».
5Restavratsiya
Asl plyonka rangli tonirovkaga ega bölsa-da, restavratsiyadan oldin mavjud bölgan barça bosma nusxalar…
Asl plyonka rangli tonirovkaga ega bölsa-da, restavratsiyadan oldin mavjud bölgan barça bosma nusxalar qora-oq edi. Saqlanib qolgan nitratli bosma nusxalar asosida işlagan nemis va britaniyalik arxivçilar filmni 1998 va 1999-yillarda, jumladan tasvirning asl tonirovkasini Desmet usulidan foydalanib tikladilar.
6Meros
Filmga hurmatning izini Disneyning «Aladdin» filmida köriş mumkin, unda şahzoda Ahmad nomli personaj…
Filmga hurmatning izini Disneyning «Aladdin» filmida köriş mumkin, unda şahzoda Ahmad nomli personaj kiritilgan. «Şahzoda Ahmadning sarguzaştlari»ning badiiy uslubi «Stiven Universe» multserialining «Javob» epizodiga ilhom manbai bölgan.
7Musiqa
Asl musiqani nemis bastakori Wolfgang Zeller ijodiy guruh bilan bevosita hamkorlikda yozgan. Reyniger orkestr…
Asl musiqani nemis bastakori Wolfgang Zeller ijodiy guruh bilan bevosita hamkorlikda yozgan. Reyniger orkestr uçun film sahnalari tasvirlangan fotogrammalar yaratgan.
9Qabul qilinişi
Filmning 2007-yilgi qayta çiqarilişi 100156 dollar keltirgan. Film Rotten Tomatoes saytida 21 ta şarh asosida…
Filmning 2007-yilgi qayta çiqarilişi 100156 dollar keltirgan. Film Rotten Tomatoes saytida 21 ta şarh asosida tanqidçilar tomonidan 100% maʼqullaş reytingiga ega.
10Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Приключения принца Ахмеда» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
