The Alamo

1945-yil boşida Jon Vayn 1836-yilda Alamo qalʼasi uçun bölgan jang haqida kinokartina yaratişga qaror qildi. Vayn ssenariy muallifi Jeyms Edvard Grantni yolladi va ular ikkovi jang voqealarini örganişni boşladilar, ularni ssenariyga aylantirişga tayyorgarlik kördilar. Yordamçi sifatida Jon Fordning öğli Pat Fordni işga oldilar. Ssenariy yakuniga yaqinlaşganda Vayn va «Republic Pictures» prezidenti Gerbert Yeyts uç million dollarlik film byudjeti yuzasidan janjallaşib qolişdi. Vayn «Republic Pictures» bilan aloqani uzdi, ammo ssenariyning asl nusxasini olib çiqa olmadi. Keyinçalik u qayta yozildi va «The Last Command» («Oxirgi buyruq») kinokartinasiga aylandi.

«Republic» bilan uzilişdan keyin Vayn va prodyuser Robert Fellouz özlarining «Batjac» kompaniyasiga asos soldilar. Vayn Alamo haqidagi öz versiyasini yaratişni davom ettirdi. Rejissyor taʼsiri ostida kartina kutilganidan boşqaça bölişi mumkinligini hisobga olib, uni özi suratga olib, prodyusserlik qilişga qaror qildi. Vayn şu bilan çeklanmoqçi edi, ammo loyihani ekranga çiqişini taʼminlaydigan moliyaviy yordamni ololmadi. 1956-yilda u «United Artists» (UA) bilan şartnoma imzoladi. UA loyihani işlab çiqişga 2,5 million dollar sarmoya kiritdi va filmning tarqatuvçisi böldi. Evaziga «Batjac» yana 1,5 — 2,5 million dollar kiritişi va Vayn boş rollardan birini ijro etişi kutilgan edi. Vayn qolgan moliyalaştirişni boy texaslilar hisobiga taʼminladi, ular kinokartina Texasda suratga olinişini talab qilgan edi.

Hozir «Alamo qişloği» nomi bilan maşhur suratga oliş maydoni Texas ştatining Brakettvill yaqinidagi Jeyms Şaxan rançösida qurildi. Asosiy dekoratsiyalarni Çato Rodriges bajardi. Tayyorgarlik paytida Rodriges 14 mil (23 km) asfaltlangan yöl yotqizdi, bu esa Brakettvillga zarur uskunalarni osonlik bilan yetkaziş imkonini berdi. Bundan taşqari uning odamlari oltita quduq qazdi, ular kuniga 12 000 galon suv berişi mumkin edi, kilometrlab suv quvurlari va kanalizatsiya liniyalarini yotqizdilar. Şuningdek, ular 5000 akr (2000 gektar) otxona maydonini örab oldilar.

Dastlabki tayyorgarlik tugagaç, Rodriges dekoratsiyalarni tayyorlaş uçun dizayner Alfredo Ibarra bilan boğlandi. Garçi ular mukammal çiqmagan bölsa-da, zamonaviy tarixçilar Rendi Roberts va Jeyms Olson ularni «kino tarixidagi eng işonçli dekoratsiyalar» deb taʼriflaganlar. Qölda terilgan yuz minglab xom ğişt sobiq Alamo missiyasining devorlarini hosil qildi. Dekoratsiyalar missiya binolarining törtdan uç qismini qayta yaratdi va öşandan beri 1836-yil jangining yangi kinoversiyalari ham kiradigan yana yuzdan ortiq ğarb filmlarini suratga olişda işlatilgan. Alamo binolari majmuasini quriş uçun ikki yildan ortiq vaqt ketdi.

Dastlab Vayn kiçik rol — Xyustonni ijro etişi rejalaştirilgan edi, bu unga birinçi rejissyorlik işiga eʼtiborini qaratiş imkonini berardi. Ammo asosiy investorlar uni filmning boş qahramonlaridan birini ijro etişni talab qilişdi, şuning uçun Vayn Devi Krokett obrazini tanladi, Xyuston rolini esa Richard Bun oldi. Qolgan boş rollar uçun Vayn «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan aktyorlarni tanladi — Jeyms Boui rolini Richard Vidmark, Uilyam Trevis rolini Laurence Harvey ijro etdi. Harveyni tanlanişining sababi, Vayn ingliz aktyorlik maktabiga qoyil qolgan edi va britaniyalik aktyorlar avvalo teatr sahnasiga yönaltirilganini hisobga olgan, şuningdek, kinokartinaga «ingliz sinfi»dan bir oz qöşişni xohlagan edi. Keskin suratga oliş lahzalarida Harvey hozirgilarni texas talaffuzi bilan Şekspir satrlarini keltirib, öziga jalb qilar edi.

Sammi Devis (kenja) Vayndan unga qul rolini berişni söradi, şunda u qöşiq va raqsi bilan tomoşabinni qiziqtirişi mumkin edi. Ammo filmning prodyuserlaridan biri bu qadamga çek qöydi, ehtimol Devis öşa paytda oq tanli aktrisa Mey Britt bilan uçraşayotgani sababli.

Suratga oliş boşlanganidan bir neça kun ötib Vidmark loyihadan çiqib ketişga urinib kördi va bu rolga mos emasligini aytdi. Ammo şartnomani buzgani uçun sud daʼvolari bilan tahdid qilinganidan keyin u oxirigaça qolişga rozi böldi.

Vaynning ustozi Jon Ford, uni taklif qilişmagan bölsa-da, filmni suratga olişda yordam beriş va «şogirdi»ning harakatlarini muvofiqlaştiriş uçun ham keldi. Vayn özining kinokartina ustidan nazoratini saqlab qoliş uçun uni ikkinçi darajali epizodlarni suratga olişga yubordi. Fordning suratga olgan materiallaridan filmda deyarli heç narsa işlatilmagan bölsa-da, Ford köpinça titrlarda körsatilmagan ikkinçi darajali rejissyor sifatida notöğri körsatiladi.

Qanday bölmasin, suratga oliş guruhining fikriça, Vayn özini aqlli va isteʼdodli rejissyor sifatida körsatdi, sevimli ssenariy muallifi Jeyms Edvard Grantning zerikarli dialoglari zaif bölişiga qaramay. Roberts va Olson uning rejissurasini «yetarli, ammo ajoyib emas» deb taʼriflaganlar. Vidmark kabi aktyorlar ham Vaynning biron-bir epizodni qanday ijro etiş kerakligini tuşuntirişga urinişidan şikoyat qilgan, hatto bu ularning qahramon haqidagi tasavvuriga zid bölsa ham.

Suratga oliş 1959-yil 9-sentabrda boşlandi. Asosan ob-havo şaroiti qulay böldi, mahalliy aholi esa bunday emas edi. Baʼzi aktyorlar, masalan Frenki Avalon, köplab jiringlovçi ilonlardan qörqib ketdi. Çigirtkalar hamma joyda bor edi, ular köpinça suratga olinayotgan epizodlarni buzib yuborardi: suratga oliş paytida aktyorlarning yelkasiga sakrab çiqar yoki dialoglar paytida qattiq çirqillardi.

Film işlab çiqarilişi davomida mualliflar turli muammolarga duç keldi, ularning eng fojiasi suratga olişga oid şaxsiy içki nizo tufayli statistlardan biri Le Jin Eldrijning öldirilişi böldi. Yana bir noxuş holat Laurence Harvey bilan yuz berdi, u öq otuvçi töpning qaytişini unutib qöydi. Trevis meksikalik elçiga öq uzadigan sahnada öqdan keyin töp orqaga tepadi, Harveyning oyoğiga urilib uni sindiradi — u Vayn «Suratga oliş tugadi!» deb aytmagunça heç qanday tovuş çiqarmadi. Vayn sodir bölganlarga şunday munosabat bildirdi: «Professional!»

Suratga oliş 15-dekabrda yakunlandi. Jami 566 sahnadan iborat 560 000 fut plyonka tayyorlandi. Bunday ulkan hajmdagi suratga olingan material bölişiga qaramay, suratga oliş rejalaştirilgandan atigi uç hafta köproq davom etdi. Montaj tugagaç, filmning davomiyligi uç soat ön uç daqiqani taşkil etdi.

Kinokartinani tarğib qiliş böyiça media-kampaniyani muvofiqlaştiriş uçun Vayn Rassel Birdvellni yolladi. Birdvell muvaffaqiyatli media-kampaniya — bu yangilik yaratadigan kampaniya, deb hisoblardi. U yettita ştat hokimiyatini film premyera namoyişlari paytida «Alamo kuni»ni eʼlon qilişga köndirdi. Şuningdek, Qöşma Ştatlarning barça boşlanğiç maktablariga bolalarni Alamo haqida maʼlumotlantiriş iltimosi bilan xabarlar yubordi.

Film Texas inqilobining sabablariga juda kam eʼtibor beradi yoki bu jang aynan nima uçun sodir bölganini tuşuntirmaydi. Grant va Vayn katta ish qilgan bölsalar-da, Alamo tadqiqotçisi Timoti Todiş öz kitobida quyidagi bahoni keltiradi: «„The Alamo“ filmida tarixan tekşiriladigan epizodlarga mos keladigan heç bir sahna yöq». Tarixçilar Dj. Frank Dobi va Lon Tinkl esa tarixiy maslahatçi sifatida ularning ismlarini titrlardan olib taşlaşni talab qilişdi.

Vaynning qizi Aissa keyinçalik yozdi: «Menimça, „The Alamo“ning yaratilişi otam uçun uning öziga xos kuraş şakli böldi. Bu obsesiyadan ham köproq, uning karyerasidagi eng şaxsiy loyiha edi». Vaynning köplab tarafdorlari bu filmni uning uçun siyosiy platforma bölib xizmat qilgan deb hisoblaydi. Uning qahramoni aytadigan köplab fikrlar Vaynning öz qaraşlariga mos keladi. Roberts va Olson respublikaçilik mavzusiga, libertarianizmga juda yaqin turgan asosiy mavzuga eʼtibor qaratadilar. Ular Vaynning Krokett oğzidan aytgan sahnasiga eʼtibor beradilar: «Respublika. Menga bu söz yoqadi. U şuni anglatadiki, odamlar erkin yaşaşi, erkin gapirişi, kelişi yoki ketişi, sotib olişi yoki sotişi, mast yoki huşyor bölişi mumkin — ularga yoqqanidek. Baʼzi sözlar his-tuyğularni uyğotadi. Respublika — mening böğzimni siqadigan sözlardan biri».

Kinokartinada ham uni suratga oliş şaroiti bölgan Sovuq uruş belgilari köp. Roberts va Olsonning fikriça, «ssenariy Santa-Annaning Meksikasi bilan Xruşçyovning Sovet Ittifoqi örtasida, şuningdek, Gitlerning Germaniyasi bilan ham parallellar çizadi. Uçala çiziq qumda çizilgan va ölimgaça qarşilik körsatiş haqida».

Film katta kassa yiğgan bölsa-da, uning yuqori narxi uni muvaffaqiyatli deb hisoblaşga imkon bermadi va Vayn özining katta mablağlarini yöqotdi. U filmning huquqlarini uni tarqatgan «United Artists»ga sotdi, bu esa pulini qaytarib olişga imkon berdi. «The Alamo» eng yaxşi ovoz uçun «Oskar» mukofotini oldi va yana «eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli» (Chill Uills), «eng yaxşi operator ishi», «eng yaxşi montaj», «eng yaxşi musiqa», «film uçun eng yaxşi qöşiq» (Dmitriy Tyomkin va Pol Vebsterning «Yozning yaşil barglari» kompozitsiyasi) va «eng yaxşi film» toifalarida nominatsiyalangan.

Mukofotlar va nominatsiyalar röyxati IMDb maʼlumotlariga muvofiq keltirilgan.

Mukofotlar

Nominatsiyalar

Tanqidçilarning munosabati aralaş böldi, "Ajoyib ish… vizual va dramatik jihatdan…" «The Alamo» — bu yuqori mahorat." («New York Herald-Tribune») dan tortib «Texas kabi zerikarli» («Time Magazine») degan baholargaça böldi. Leonard Maltin ssenariyni «maşhur ismlarni ekspluatatsiya qiliş va nutqbozlikka töla» deb tanqid qildi, ammo kulminatsion jang sahnasini yuqori baholadi.

Işonilişiça, film köplab kutilgan mukofotlarni olmagan, bunga sabab şişirilgan reklama kampaniyasi bölgan, u ovoz beruvçi Akademiya aʼzolarini jirkantirgan. Xarakterli «jirkanç» misollardan biri «Variety» jurnalidagi maqola bölib, unda butun suratga oliş guruhi Chill Uillsning ğalabasi uçun Alamo himoyaçilari jang oldidan tunda ibodat qilganidan köra köproq ibodat qilayotgani aytilgan. Maqolani bevosita Uills joylaştirgan bölib, bu Vaynni ğazablantirdi va u özining eʼlonini joylaştirib, Uillsning didsizligidan afsus bildirdi. Uillsning öşa maqolasiga javoban, unda u Akademiya aʼzolarini «Alamo döstlari» deb atagan edi, Grouço Marx kiçik xabar eʼlon qildi: «Hurmatli mister Uills, men sizning Alamo döstingiz bölganimdan xursandman, ammo men Sal Minoga ovoz bergan edim» (Uillsning raqibi, «Exodus» («Çiqiş») filmidagi nomzod).

Yuqori narx, past tomoşabinlar sonidan ham köproq, filmning muvaffaqiyatsizligi haqidagi dastlabki xulosalarning asosida yotadi, şunga qaramay u köplab odamlar orasida maşhurligini saqlab qolmoqda. Saundtrek qariyb ellik yil davomida qayta-qayta çiqarilmoqda. «The Alamo»ga havolalar vaqti-vaqti bilan turli parodiyalarda yoki iqtiboslarda uçraydi. Şunday qilib, film «Star Trek: Deep Space Nine» seriali (“Badda-Bing Badda-Bang” epizodida) personaji Vik Fontayn (Jeyms Darren ijrosida) tomonidan eslatiladi. «An American Werewolf in London» filmida Alamo haqida kengaytirilgan dialog mavjud.

Vayn özining keyingi asari — «How the West Was Won» («Ğarb qanday zabt etildi») filmida «The Alamo» kinokartinasidan lavha işlatgan.

Boşqa şunga öxşaş holatlarda bölganidek, «The Alamo» keng tarqatiş uçun ança qisqartirilgan. 70-mm Todd-AO formatidagi kinoplyonkada premyera namoyişlari paytida rejissyor versiyasi kiriş qismi, seriyalar orasidagi musiqiy interval va yakuniy titrlarni öz içiga olgan holda 202 daqiqa davom etgan. Los-Anjeles premyerasidan keyin «United Artists» kinostudiyasi filmni keng tarqatiş uçun 167 daqiqagaça qisqartirdi. 202 daqiqalik versiya yöqolgan deb hisoblangan, to şu kungaça kanadalik kinoxonlar muxlisi Bob Brayden buni öqigunga va 70-yillarda töliq versiyani körganini anglamagunça. Alamo kollektsioneri Eşli Vord bilan hamkorlikda u 1991-yilda Torontoda maʼlum bölgan sönggi keng formatli filmkopiyani topdi. Öşa paytda u buzilmagan holatda saqlangan edi. MGM (öşa paytda UAga qarindoş kompaniya) bu nusxani raqamlaştiriş va keyinçalik VHS va lazerdiskda çiqariş uçun işlatdi. Şu naşrdan keyin nusxa qismlarga bölinib arxivga jönatildi, u yerda notöğri saqlangan. Natijada qirqilgan sahnalarning yagona nusxalari buzilgan deb hisoblanadi. Şunday qilib, 2007-yilga kelib asl plyonkalarning yaroqli holati saqlanmagan bölişi ehtimoli katta. Şuning uçun MGM keng tarqatiş uçun qisqartirilgan versiyani DVDda çiqarişga qaror qildi. Şu orada filmning rejissyor tahririning yagona mavjud versiyasi faqat raqamli formatda mavjud bölib, Turner Classic Movies kanalida kabel translyatsiyalari uçun işlatiladi. Bu versiya uçun manba sifatida optik usulda asl negativdan çop etilgan 35-millimetrli anamorfik filmkopiya xizmat qilgan.

Hozirda Torontodagi yomonlaşib borayotgan plyonka nusxasi bilan tiklaş işlari olib borilmoqda.

Ovoz yölakçasida kiriş qismi va seriyalar orasidagi interval mavjud, ular odatda televizion translyatsiyalarda qoldirib ketiladi.