The Birth of a Nation

Hmm, there is no heading "Kiriş" in source; I must not add. Let me translate directly.

«Millat tuğilişi» (ingl. The Birth of a Nation) — Devid Griffitning Tomas Diksonning «Klan aʼzosi» va «Leopard terisidagi doğlar» asarlari asosida yaratilgan amerikalik badiiy sokin film. Film dastlab «Klan odami» deb nomlangan.

Film özining irqçiligi tufayli janjalli böldi: uni «AQŞ tarixidagi eng bahsli film» va «Hollivud tarixidagi eng jirkanç irqçi film» deb ataşgan. Filmda afro-amerikaliklar ahmoq va oq tanli ayollarga nisbatan jinsiy tajovuzkor sifatida körsatilgan, Ku-klux-klan esa Amerika qadriyatlarini saqlaydigan, oq tanli ayollarni himoya qiladigan va oq tanlilar ustunligini qöllab-quvvatlaydigan qahramon kuç sifatida tasvirlangan. Filmning muvaffaqiyati 1870-yillarda faoliyati töxtagan Ku-klux-klanning qayta tiklanişiga yordam berdi.

«Millat tuğilişi» öz davridagi eng kölamli kinoişi edi: uç soatlik film 1500 dan ortiq sahnadan iborat bölib, uning byudjeti 100 ming dollardan oşdi (2019-yil dollari hisobida 2,5 million dollarga teng). 1992-yilda film Kongress kutubxonasining Milliy reestriga kiritildi.

Kemeronlarning baxtli oilasi Janubiy Karolina ştatining Pidmont şahrida yaşaydi. Doktor va xonim Kemeronning uçta öğli bor: Benjamin, Ueyd va Dyuk — hamda ikki qizi: katta qizi Margaret va kiçik qizi Flora. Ularni Pensilvaniyadan döstlari mehmonga keladi: kongressmen Ostin Stounmen ikki öğli — Tod va Filni olib keladi. Fil katta Kemeron qiziga oşiq böladi. Ostin Stounmenning yagona qizi Elsining fotosuratini körgan Ben Kemeron uni aqldan ozgança sevib qoladi.

Uruş boşlanadi. Stounmenlar Şimol tarafdorlari, Kemeronlar esa Janub tarafdorlari bölib qoladilar.

Petersberg qamali davom etmoqda. Janub tarafdorlarida oziq-ovqat yetişmaydi. Ben Kemeron konfederatlar armiyasining polkovnigi bölib, qattiq jang qiladi, ammo oxir-oqibat qarşilik körsatişni töxtatadi va uni eski dösti Fil Stounmen asir oladi, şu paytda Benning ota-onasi va opa-singillari jang gumburlaşini hayajon bilan tinglaydilar.

Janub ştatlari mağlub böladi. General Li general Grantning huzuriga keladi. Kasalxonada yotgan asir polkovnikka Elsi Stounmen ğamxörlik qiladi, u ham uning sevgisiga javob beradi. Kemeronning onasi bilan birga u prezident Linkolnning huzuriga boradi, undan rahm-şafqat söraydi va Benning afv etilişiga erişadi.

Şu orada Ostin Stounmen kongressdagi keskin çoralar tarafdorlaridan biriga aylanadi. Kongressmen zenci tarafini oladi va mulat Sayloz Linçni ularning siyosiy yetakçisi bölişga köndiradi. Prezident Linkolnning öldirilişi barça tafsilotlari bilan qayta tiklanadi, şundan söng Ostin Stounmen amalda Qöşma Ştatlarni boşqaradi.

«Ittifoq ligasi» parlament saylovlarida köpçilik ovozni qölga kiritadi. Sayloz Linç gubernator örinbosari etib tayinlanadi. Oqlar köçalardan haydaladi, saylov byulletenlaridan öçiriladi va köpinça mol-mulkidan mahrum etiladi.

Ben Kemeron qarşilik harakatiga boşçilik qiladi. Buni bilgan kongressmen Stounmen Benning Elsi bilan nikoh vaʼdasini bekor qiladi. Kemeronlarning sodiq xizmatkori Augustus Sezar (Gas) zenci qurolli gvardiyasiga qöşiladi, uni Sayloz Linç yiğgan edi. Gas Floraning qölini sörab yuradi. Uruşdan vayron bölgan oila battar ehtiyojda yaşaydi. Bir kuni Flora bulоqqa borayotib, yaqin atrofdagi örmonga kirişga jurʼat etadi, uning ortidan Gas quvadi va unga zöravonlik tahdid soladi. Şarafini saqlab qoliş uçun qiz qoya çöqqisidan sakrab, halok böladi. Ben Kemeron Floraning jasadini topadi va qasos olişga qasamyod qiladi.

Zencilarning zöravonliklariga qarşi kuraş usullarini öylab, Kemeron ikki oq tanli bolaning çoyşabga öralib, zenci bolalarni qörqitayotganini köradi. Bu uni yangi taşkilot tuziş fikriga olib keladi. U Ku-klux-klanga asos soladi va uning «Buyuk Ajdari» böladi; taşkilotning vazifasi — «Oq Janub Qora Janubning tovoni ostida ezilişini» istaydigan unsurlarni dahşatga solişdir (subtitrlardan). Zencilarga qarşi jazo ekspeditsiyalari yuboriladi. Vaşingtonda Ostin Stounmen hamon öz xatolarini tan olişni istamaydi.

Sayloz Linç doktor Kemeronni hibsga oliş bilan tahdid qiladi; doktor keksa xotini, yoş qizi va bir neça sodiq zenci xizmatkori bilan dalalar örtasidagi kulbada panoh topgan, uni qora gvardiya vayron qilmoqçi. Elsi Linç oldida Kemeronlarning va Margaret Kemeronning kuyovi bölişi kutilayotgan, janubliklar taqdirini baham köradigan akasi Filning işini himoya qiladi. Mulat qizni zörlaşga urinadi. Stounmen nihoyat öz xatosini tuşunadi va Sayloz Linç uni hibsga olişni buyuradi.

Sayloz Linç boşçiligidagi qora gvardiya yolğiz kulbaga hujumga ötadi, Kemeronlar miltiqdan öq otib himoyalanadi. Ular ölimdan bir tola narida turganda, toğlardan Buyuk Ajdar boşçiligidagi Ku-klux-klanning oq otliqlari paydo böladi. Floraning ölimiga sabab bölgan Gasni allaqaçon öldirgan klan Stounmenni ozod qiladi. Kongressmen endi oqlarni himoya qilişga vaʼda beradi.

Yakunda Janubiy ştatlarda yangi gözal hayot körsatiladi, ular Ku-klux-klan hukmronligi ostida yana baxtga erişgan. Kemeronlar va Stounmenlar örtasidagi ikki nikoh Şimol va Janub örtasidagi yangi ittifoqni ramziy maʼnoda ifodalaydi.

Dastlab film «Klan aʼzosi» nomi bilan ham atalgan, ammo premyeradan köp ötmay rejissyor uning nomini özgartirişga qaror qildi.

Filmni işlab çiqarişni Griffit va Eytken asos solgan «Ipok-film» firmasi moliyalaştirdi.

Eytken korxonaga umumiy kapitalning atigi törtdan bir qismini — 25 ming dollar kiritdi. Qolgan summani aksiyadorlar kiritdi. «Ehtimol, baʼzi Ku-klukslançilar (masalan, Pasadenalik kapitalist kabilar) öz siyosatiga xizmat qilgan filmni moliyalaştirişda yordam bergandir…» (Jorj Sadul)

Frenk Vuds va Griffit ssenariy ustida ish bir yarim oyda tugatdilar. Ssenariyga köplab qöşimçalar kiritiş uçun ular Tomas Dikson kiçikning yana bir romani — «Leopard doği»dan foydalandilar. Suratga oliş 1914-yilning iyul, avgust va sentyabr boşlarida olib borildi. Dekoratsiyalar «Reliens mejestik» studiyasining juda oddiy paviljonlarida, uning asosçisi Tomas Insning badiiy rahbarligida qurildi. Köpgina dekoratsiyalar oçiq osmon ostida qurildi. Griffitning boşqa filmlaridagi kabi, qora tanlilarning rollarini oq tanli aktyorlar ijro etdi, ularni «qora tanlilarga öxşatib» böyaşdi.

Griffit şaxsan boşqargan kartinaning montaji uç yarim oy davom etdi.

Jozef Breyl yozgan musiqiy partitura asosan amerikaça xalq qöşiqlari popurri va Betxoven, List, Rossini, Verdi, Çaykovskiy, Griyg, Vagner asarlaridan parçalardan iborat edi.

2008-yilda Dj Spooky film asosida «Millatning qayta tuğilişi» (Rebirth of a Nation) nomli loyiha yaratdi.

2015-yilning avgust oyida Dj Spooky Kronos Quartet bilan birgalikda filmning yangi saundtrek versiyasini çiqardi.

Filmda Griffit maktabining barça yirik aktyorlari suratga tuşgan. Ommaviy sahnalarda 1000 kişigaça iştirok etgan.

«…Aktyorlar bilan rejissyor ishi hamma joyda ham namunali emas <…> Personajlar umuman sxematik, juda yirik çiziqlar bilan belgilangan… Filmning ahamiyati personajlar psixologiyasini oçişda, aktyorlar bilan rejissyor işida emas, balki Griffit montaj va ommaviy sahnalarni qöyişda namoyon etgan mahoratdadir…» (Jorj Sadul)

«…„Millat tuğilişi“ning umumiy sintaksisida kaşe 10 barobar muhimroq örin egallaydi, kamera harakatidan köra. Griffit, undan oldin ham keng tarqalgan usullarni rivojlantirib va tizimlaştirib, kaşe orqali törtburçak ekranning monotonligini buzadi, kadrlar kompozitsiyasini xilma-xil qiladi, emotsional va dramatik ifodalilikka erişiş uçun kadrlaşning turli variantlaridan foydalanadi…» (Jorj Sadul)

«Millat tuğilişi»da Griffit deyarli doim parallel montajdan foydalanadi.

Filmning yakunida Ku-klux-klan otliq askarlarining Kemeronlarga deyarli umidsiz vaziyatda yordamga kelişi kinematografik qolipga aylandi, u «tepaliklar ortidan kelgan otliqlar» nomini oldi. Keyinçalik u köp marta qöllanildi, dastlab asosan vesternlarda, söngra deyarli har qanday sarguzaşt kinoda, bugungi kunga qadar faol qöllanilmoqda.

Film birinçi marta 1915-yil 8-fevralda Los-Anjelesda «Klyunz» kinozalida dastlabki nomi bilan namoyiş etildi. Tomoşa qilinganidan keyin Tomas Diksonning özi hayratga tuşib, yangi nom taklif qildi.

Ikki yirik çap jurnal «Nyu Repablik» va «Neyşn» kinotanqidçisi Frensis Xekett va boş muharriri Osvald Garrison Villard maqolalarida filmga qattiq baho berdi. Garvard universitetining rektori Çarlz Eliot uni «oq tanlilar ideali buzilişi» deb atadi. Rangli aholi taraqqiyotiga kömaklaşiş milliy assotsiatsiyasi filmga qarşi broşyura çop etdi. Uni himoya qilib Griffit «Amerikada söz erkinligining kötarilişi va pasayişi» broşyurasini çiqardi.

Prezident Vudro Vilson (Grajdanlar uruşidan keyingi birinçi janubiy prezident va Konfederativ Ştatlar Amerikasining sobiq fuqarolaridan yagona prezident) Oq uyda majlislardan birida filmni namoyiş etişni buyurdi, unga köplab davlat arboblari va diplomatlar oilalari bilan taklif etilgan edi. Namoyişdan keyin prezident şunday dedi: «Çaqmoq nurida tarix yaratiş bilan barobar… Faqat şuni aytiş kerakki, bularning hammasi dahşatli haqiqatdir…»

Fransiyada lentani tsenzura taqiqladi. Parijda uni faqat 1921-yilda özgartirilgan variantda namoyiş etişdi.