The Brest Fortress

2007-yil yanvarida Ittifoq davlati Teleradioeşittiriş taşkiloti Uluğ Vatan uruşidagi Ğalabaning 65 yilligiga bağişlangan vatanparvarlik badiiy filmini yaratiş taşabbusini ilgari surdi. Filmni yaratiş Rossiya va Belarus Ittifoq davlati Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 26-yanvardagi qarori bilan boşlandi. Film yaratiş böyiça tanlovni «Sentral Partnership» kompaniyasi yutib oldi.

Kartinani tayyorlaş deyarli 2 yil davom etdi. Suratga oliş 2009-yil iyul–oktyabr oylarida «Brestskaya krepost-geroy» memorial majmuasida ötkazildi. Alim Matveyçuk loyihasi böyiça noyob dekoratsiyalar, uruşdan oldingi davr binolarining nusxalari va Xolm darvozalarining aniq nusxasi qurildi. Suratga olişda Brest aholisining köplab vakillari iştirok etdi. Filmning dastlabki smetasi uning qiymatini 225 million rubl deb baholagan, ammo suratga oliş jarayonida yana 28 million rubl jalb qiliş zarur böldi.

Film prodyuserining sözlariga köra, suratga oliş paytida sovet askarlarining qoldiqlari topilgan, keyinçalik ular Brest qalʼasi memorial qabristonida qayta dafn etilgan, lekin boşqa manbalar bunga tasdiq bermaydi. Portlaşlarni suratga oliş uçun baʼzi yer uçastkalari minalardan tozalangan, portlamagan granatalar va snaryadlar, nemis rezina qayiği topilgan.

Kompyuter grafikasi 4 oy davomida yaratilgan. Asosiy pudratçi moskvalik «Sinematika» kompaniyasi bölgan, loyihada jami 4 studiya işlagan. 500 dan ortiq grafik öz içiga olgan kadrlar yaratilgan. Işlab çiqarişni boşqariş uçun rus işlanmasi — «Cerebro» tizimi qöllanilgan.

Filmning asosiy musiqiy mavzusini Yuriy Krasavin yozgan (intervyu).

Filmning ovozli kompozitsiyasi «Meni halok bölişga qöyma» ni Leonid Agutin filmga maxsus yozgan va ijro etgan (intervyu). Qöşiqning videoklipi film kadrlaridan yiğilgan, klipning ikki varianti mavjud — muallifning vizual iştiroki bilan va usiz.

Filmning premyerasi 2010-yil 22-iyunda Brestda «Brestskaya krepost-geroy» memorial majmuasida Terespol darvozalari oldida (yopiq namoyiş) va Moskvada Xalqaro kinofestivalda (gala-premyera) bölib ötdi.

Film 2010-yil 4-noyabrda 542 ta kinoteatrda keng rus prokatiga çiqdi.

Filmni rasmiy «Brestskaya krepost» veb-sayti kuzatib boradi, unda yaratiliş tarixi haqidagi maʼlumotlar, köplab arxiv hujjatlari, kadrlar va filmga şarhlar joylaştirilgan.

2010-yil 7-dekabrda film DVDda çiqdi, bir kundan keyin esa ivi.ru video xizmatida paydo böldi.

Dastlab filmning Belarus prokatiga çiqiş sanasi tomonlar örtasidagi kelişmovçiliklar tufayli nomaʼlum edi, lekin 2010-yil 16-dekabrda film Belarus ekranlariga çiqdi.

Film bir neçta kinofestivallarda namoyiş etildi, jumladan:

Minsk xalqaro kinofestivali «Listopad»;

«Yorqin farişta» kinofestivali;

Vyborgda «Yevropaga deraza» (gala-premyera);

Smolenskda «Oltin Feniks»;

Bryansk şahrida Yu. N. Ozerov nomidagi xalqaro harbiy kino festivali;

Rigada va Daugavpilsda rus kinosi haftaligi;

«Uçraşuv» pravoslav kinofestivali;

Xanti-Mansiyskda «Olov ruhi»;

Stokgolmda «KinoRyurik»;

Meksikadagi Guadalajara xalqaro kinofestivali;

Pekin xalqaro festivali;

Saratov viloyatida «Qutqarilgan dunyo ham eslaydi»;

Sevastopolda «Birga ğalaba qozondik»;

Murmanskda «Şimoliy yoruğlik»;

4-xalqaro kinoteleforum «Yer va odamlar»;

Kursk şahrida XX xalqaro kinofestivali «Oltin Vityaz»;

«Biz birga» yoşlar festivali.

2011-yil 17-fevralda Moskvada, Poklonnaya toğidagi Uluğ Vatan uruşi markaziy muzeyida, «Yagona Rossiya» partiyasi Markaziy kengaşi tomonlarining kengaytirilgan majlisi doirasida Igor Ugolnikov partiyaga filmning nusxalarini topşirdi, ular «Buyuk Ğalabalarning vorislari» aksiyasi doirasida butun mamlakat böylab yoşlar uçun ijtimoiy-jamoat namoyişlarini taşkil etiş uçun berildi. 2011-yil 23-fevraldan 22-iyungaça bu aksiya doirasida Rossiya va MDH şaharlari va viloyatlarida köplab notijorat namoyişlar bölib ötdi.

Şuningdek, nusxalardan biri Poklonnaya toğidagi muzeyga sovğa sifatida berildi.

Filmning prodyuseri Igor Ugolnikov kino versiyasi uçun materialning taxminan uçdan bir qismi kesib taşlanganini aytgan, lekin «Birinçi kanal» bilan tört qismli telefilm şaklida töliq versiyani namoyiş etiş şartnomasi tuzilgan, unga xronika kadrlari ham kiritilgan. 2011-yil 9-mayda bu kanalda prokat versiyasining telepremyerasi bölib ötdi, 20-dan 23-iyungaça esa «Krepost» nomi bilan atalgan tört qismli versiya namoyiş etildi.

Biroz keyinroq «Brestskaya krepost-geroy» memorial majmuasi muzeyida filmni suratga olişga bağişlangan ekspozitsiya paydo böldi, u yerda, boşqa narsalar qatorida, Andrey Merzlikin kiygan Kijevatovning formasi va granata portlaşidan zarar körgan Saşka Akimovning truba (Aleksey Kopaşov) bor.

Minskdagi xalqaro kinofestival «Listopad»da Andrey Merzlikin «Brestskaya krepost» filmida iştiroki uçun mukofotlangan.

Igor Ugolnikov va Aleksandr Kott «FXB-2010» mukofotining «Badiiy va teleфilmlar» nominatsiyasi laureatlari bölişdi. Andrey Merzlikin filmdagi iştiroki uçun «Aktyorlik ishi» nominatsiyasida ikkinçi mukofotga sazovor böldi, şu nominatsiyada rağbatlantiruvçi diplom esa Aleksey Kopaşovga berildi.

Film «Oltin burgut» mukofotiga «Eng yaxşi badiiy film» nominatsiyasida nomzod qilib körsatildi. Ikki nominatsiyada mukofot laureati böldi: «Ovoz rejissyori ishi» — Filipp Lamşin va «Eng yaxşi montaj».

«Oq fil» mukofotiga uçta nominatsiya: eng yaxşi erkak roli (Pavel Derevyanko), eng yaxşi erkak ikkinçi reja roli (Yevgeniy Tsiganov), eng yaxşi rassom ishi (Alim Matveyçuk).

XX «Oltin Vityaz» Kinoforumining Grand-prisi (2011)

«Brestskaya krepost» filmi «Kinonews 2011» mukofotining «Eng yaxşi rus filmi» nominatsiyasi laureati böldi, filmning rejissyori Aleksandr Kott esa «Kinonews 2011» mukofotining «Eng yaxşi rus rejissyori» nominatsiyasi laureati böldi.

2011-yil 22.02 kuni «Uçraşuv» pravoslav kinofestivalida filmga hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti — «Kristall şamdon» berildi.

2011-yil 5-aprelda «Oq kvadrat» mukofotida 2010-yilning eng yaxşi operatori sifatida «Brestskaya krepost» va «Kandahar» filmlari uçun Vladimir Başta tan olindi. Qaror Kinooperatorlar gildiyasi tomonidan qabul qilindi.

2011-yil 7-aprelda «Nika» mukofotida film sakkiz nominatsiyada qayd etildi, ulardan laureatlar: «Kostyum rassomi» — Sergey Struçyov va Vladimir Koretskiy, «Badiiy rassom-postanovkaçi» — Alim Matveyçuk, «Ovoz rejissyori» — Filipp Lamşin va Anatoliy Belozyorov; nomzodlar: «Eng yaxşi film» — «Brestskaya krepost», «Rejissyor» — A. Kott, «Erkak roli» — P. Derevyanko, «Erkak ikkinçi reja roli» — Ye. Tsiganov, «Yilning kaşfiyoti» — A. Kopaşov.

Har yillik internet-mukofot «Jorj» 2011-yilda «Brestskaya krepost» filmi oddiy internet foydalanuvçilari va bloggerlar ovoz berişi orqali ikki nominatsiyada eng yaxşi deb topildi: «Eng yaxşi rus ekşeni» va «Eng yaxşi rus dramasi».

Filmning televersiyasi «Krepost» nomi bilan XIII Yevroosiyo teleforumida «Yangi telekörsatuv filmi va serial» nominatsiyasida ğolib böldi (2011).

Igor Ugolnikov 2011-yilda kartinani «Oskar» mukofotiga taqdim etiş taklifini bildirgan.

Film ijobiy qabul qilindi. Çiqqan paytdan boşlab «Brestskaya krepost» Kinopoisk saytining eng yaxşi filmlar röyxatida örin egallab kelmoqda.

«Rossiyskaya gazeta» gazetasining kinotanqidçisi Valeriy Kiçin filmni yuqori baholadi.

Rossiyalik kino rejissyori Tigran Keosayan bildirdi: «Uzoq… uruş mavzusida bunday kuçli film körmagan edim». Igor Ugolnikov bilan suhbatda kino rejissyori Yuriy Grimov filmga munosabati haqidagi savolga şunday dedi: «Men bu zamonaviy uruş haqidagi filmlardan tomoşa qiliş uçun tavsiya qila oladigan film deb hisoblayman!».

Tarğibotçi Dmitriy Puçkov filmni ijobiy baholadi va film faktlarga hurmatli munosabati belarus tomonining loyihadagi xizmati ekanligini taxmin qildi.

Harbiy tarixçi Aleksey Isayev filmda bir qator tarixiy nomuvofiqliklarni qayd etdi, lekin «Brestskaya krepost» — bosqiçli, ötkinçi emas, muhim film ekanligini taʼkidladi.

Rossiya Prezidenti Dmitriy Medvedev öz tvitterida filmni ijobiy baholadi.

«Sentral Partnership» kompaniyasi prezidenti Ruben Dişdişyan tomoşabinlarning ijobiy şarhlari köplab kinoteatrlarda film prokat muddatining uzaytirilişiga taʼsir qilganini bildirdi.

VTsIOM söroviga köra, rossiyaliklar «Brestskaya krepost»ni yilning eng yaxşi filmlari qatorida qayd etişgan.

Ijtimoiy faylasuf V. V. Kaftan: «Uşbu filmning öziga xosligi şundaki, alohida odamlarning jasoratli xulqi haqidagi hikoyalar qalʼa qahramona mudofaasining umumiy tarixiga boğlanadi. Körinişiça, film özi suratga olingan maqsadga erişdi — buyuk uruşning birinçi qurbonlari va qahramonlariga hamdardlik».

Vadim Bogdanov («InterMedia» naşri) 2025-yilgi rus filmi «Röyxatda yöq» ni, Brest qalʼasi mudofaasi haqida, ijobiy baholadi, lekin Aleksandr Kottning «Brestskaya krepost» filmi baribir bir neça boş balandroq va bu mavzudagi eng yaxşi rus filmi bölib qolayotganini taʼkidladi.

Boş prodyuser Igor Ugolnikov bildirdi: «Tarixiy işonçlilik — filmning asosiy pozitsiyasi». Maslahatçi sifatida Brest qalʼasining oxirgi tirik qolgan himoyaçilaridan biri P. Bondarev iştirok etdi. Film ssenariysi «Brestskaya krepost-geroy» memorial xodimlari, şuningdek, Belarus veteran taşkilotlari bilan kelişilgan.

Brest qalʼasi mudofaasi iştirokçisi Pyotr Kotelnikovning fikriça, «bu filmning qadri uning istisnoiy xolisligida. Qalʼa mudofaasining dastlabki kunlaridagi barça voqealar joy va vaqt böyiça juda aniq aks ettirilgan».

Biroq, muallif tomonidan tarixiy işonçlilikka yönaltirilganiga qaramay, tarixçi Aleksey Isayev filmda qurol-yaroğ, voqealar ketma-ketligi va hokazolarga oid bir qator noaniqliklarni qayd etdi.

Filmda Grigoriy Aleksandrovning «Quvnoq yigitlar» filmidan parça bor (1978-yildagi tiklangan versiya). Haqiqatda 1941-yil 21-iyunda qalʼada «Valeriy Çkalov» filmi namoyiş etilgan.

Saşka Akimov — 333-va 44-otişma polklarining musiqaçilar vzvodlaridagi öğil bolalarga bağişlangan yiğma obraz, ular kattalar bilan birga Brest qalʼasini himoya qilgan. Ular orasida Pyotr Klypa (pioner-qahramon, Uluğ Vatan uruşi I darajali ordeni bilan mukofotlangan) va Pyotr Kotelnikov (1929–2021) ham bor.

Filmning oxirida Pyotr Mixayloviç Gavrilov uruşdan keyin repressiyaga uçraganligi tasdiqlanadi, bu esa işonçli emas: u bir yarim yil filtratsiya lagerida bölgan, harbiy unvonidan mahrum etilgan va partiyadan çiqarilgan, lekin repressiyaga uçramagan. Gavrilov ham qahramonlaridan biri bölgan S. S. Smirnovning Brest qalʼasi mudofaasi haqidagi kitoblari çiqqanidan keyin u mayor unvoniga qayta tiklangan va «Brest qalʼasini mudofaa qilişda harbiy burçni namunali bajargani va şu bilan birga körsatgan jasorati va qahramonligi uçun» Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan (1957).

Filmda harbiy şifokor Maslov (Aleksandr Sirin) ruhiy va jismoniy zöriqişlarga bardoş berolmay, öz joniga qasd qiladi. Haqiqatda esa 2-darajali harbiy vraç B. A. Maslov, Brest harbiy gospitalining boşliği, uruşdan omon qolgan, jumladan: nemis asirligi, asirlar lagerdan qoçişi, keyin A. F. Fyodorov partizan birlaşmasining bir otryadi tarkibida faşistik bosqinçilarga qarşi kuraş olib borgan. Uruşdan keyingi yillarda gospitalda işlagan, lekin köp ötmay uning göyo antisovet faoliyati haqidagi xabarlar tufayli hibsga olingan, 1952-yilda GULAG lagerlaridan birida vafot etgan va 1964-yilda vafotidan keyin reabilitatsiya qilingan.

Filmning leytenant Vaynşteyn tomonidan Sovet formasidagi nemis diversantini uşlaş syujeti (Anatoliy Kot tomonidan ijro etilgan) KV NKVD alohida 132-batalyon kazarmalarini mudofaa qiliş vaqtida bölib ötgan real voqea asosida yaratilgan. Öşa syujetda, «NKVD mayori» formasini kiygan soxtani tekşirayotgan, etik tagidagi mixlarning şakliga eʼtibor bergan askar katta serjant Novikov sifatida taniştiriladi (kiçik serjant belgisiga ega bölsa-da), haqiqatda esa şu familiyali muddatli xizmat serjanti, oziq-ovqat bölimining kimyoviy instruktori K. A. Novikov, zampolitruk Ş. M. Şneyderman bilan birga KV NKVD 132-alohida batalyon kazarmalarini mudofaaga rahbarlik qilgan.

Ş. M. Şneyderman — NKVD Maxsus bölimi leytenant Vaynşteynning prototipi — KV NKVD 132-alohida batalyon kazarmasida halok böladi. Haqiqatda Şneyderman 1941-yilda asirlikda halok bölgan va uning haqiqiy harbiy lavozimi — zampolitruk örinbosari (kiçik qömondonlik tarkibi lavozimi).

Filmning oxirida körsatilgan nemis olov purkovçi tanki Flammpanzer III 1941-yilda işlatilişi mumkin emas edi. Haqiqatda u birinçi marta 1943-yilda — Kursk börtiğidagi tank jangida qöllangan.

Brest qalʼasi mudofaasi davomida 333-otişma polki jangçilarining qanday qatʼiyat bilan turganligi körsatilmagan, ular butun mudofaa davomida KV NKVD 132-alohida konvoy qöşinlari batalyoni bilan birgalikda harakat qilgan.