The Cabinet of Dr. Caligari

«Doktor Kaligari kabineti» (nem. Das Cabinet des Dr. Caligari) — klassik, sarguzaştli sukut saqlagan film bölib, nemis ekspressionizm kinosining boşlanişiga asos solgan. Tarixda ekranda inson ongining özgargan holatlarini körsatgan birinçi film. Filmning premyerasi 1920-yil 26-fevralda Berlinda bölib ötgan. U butun dunyoda katta muvaffaqiyatga erişgan va jahon kinosanʼatining keyingi rivojlanişiga sezilarli taʼsir körsatgan.

Friedriç Fehér — Frans

Werner Krauss — doktor Kaligari

Conrad Veidt — Çezare

Lil Dagover — Jeyn Olsen, Fransning nomzodi

Hans Heinriç von Twardowski — Alan

Rudolf Lettinger — doktor Olsen

Elsa Wagner — xonadon egasi

Ssenariy Carl Mayer va Hans Janowitz tomonidan hokimiyat jinnisiligi metaforasi sifatida öylab topilgan bölib, uning ostidagi «uyqudagi» xalq oğir falokatlarga duç keladi — bu, albatta, Germaniya yutqazgan jahon uruşini nazarda tutardi. Bundan taşqari, ssenariyga Hoffmann va Stivensonning asarlari, «Gomunkulus» va «Golem» filmlari hamda nemis mifologiyasi taʼsir körsatgan. «Kaligari» ismi Mayer öqigan kitobdan olingan bölib, unda ofitser Kaligari haqida söz borardi.

Ssenariyning asosiga mualliflarning şaxsiy keçinmalari, hayotiy voqealari va tajribasi ham qöyilgan. Masalan, 1913-yilning kuzgi keçasida Yanovits Gamburgda yomon yoritilgan köngiloçar boğga tasodifan kirib qolgan. Gözal qizni körib, uning ortidan borgan va odamsiz joyga kelib qolgan, qiz esa butalar orasida ğoyib bölgan. U qiz yöqolgan deb öylaganda, butalar orasidan qoronği kiyimdagi odam çiqib, darhol yöqolgan. Ertasi kuni gazetalarda aynan şu joyda yoş qizning şafqatsizlik bilan öldirilgani haqida xabar çiqqan. Bu voqeaning ayrim elementlari keyinçalik ssenariyda işlatilgan.

Carl Mayer ssenariyga öz hayotiy tajribasining elementlarini ham kiritgan: ruhiy kasal otasi öz joniga qasd qilgan, bir muddat Carl sarsonu sargardon bölib yurgan, teatrda işlagan va harbiy psixiatr şifokorlar bilan töqnaş kelgan.

Dastlab filmning rejissyori Fritz Lang bölişi kerak edi, lekin suratga oliş boşlanişiga kelib u boşqa loyihada band bölib qoldi. Biroq syujetni ruhiy kasalxona epizodlari bilan «halqalab» qöyiş, şu orqali uning talqinini tubdan özgartiriş ğoyasi aynan Langga tegişli.

Film butunlay haqiqatdan uzoq, proporsiyalari buzilgan dekoratsiyalarda suratga olingan. Bu ruhiy kasal odamning voqelikni noadekvat qabul qilayotgan ongini ekranda aks ettiriş istagi bilan izohlanadi. Xuddi şu sabablarga köra aktyorlardan grotesk darajada mubolağali imo-işora va mimika talab qilingan.

AQŞ da filmni namoyiş etilişini buziş uçun tarqatiş bilan şuğullanuvçi kompaniyaning raqobatçilari hatto uruş faxriylarining «Amerikaga duşman bölganlar suratga olgan filmlarni tomoşa qilmaymiz» degan şior ostidagi noroziliklarini uyuştirişgan.

Jean Epstein:

Butun bu film — dekoratsiya, bu rasm çötkasining bir harakati bilan tirik elementlari yöqotilgan natyurmortdan boşqa narsa emas.

Sergey Eyzenşteyn yozişiça, ekspressionizmning barça tendensiyalari «Doktor Kaligari»da jamlangan:

Bu barça tendensiyalar «Doktor Kaligari» (1920) filmida bir çigalga yiğilgan, sanʼatda soğlom insoniy boşlanişning öz-özini yöqotişidagi bu varvarça bayramda, soğlom kinematografik boşlanişlarning bu birodarlar qabrida, harakatning sukut saqlagan hikoyasi, rangli polotnolar assortimenti, böyalgan dekoratsiyalar, böyalgan köçalar, tabiiy bölmagan burilişlar va xatti-harakatlar, dahşatli ximeralar uyğunligida jamlangan.

Kenneth Macgowan, amerikalik kinotanqidçi:

Bu film bizning son-sanoqsiz kino mahsulotlarimizdan ança hayajonli va maftunkor.

Willard Huntington Wright, amerikalik sanʼatşunos:

«Doktor Kaligari kabineti» kinoning rivojlanişi kerak bölgan muqarrar yönalişni körsatadi… Buni tuşunib, aqli va jasorati yetarli bölgan birinçi amerikalik prodyuser bu yönalişga qadam qöyadi… nafaqat moliyaviy jihatdan yutuqqa erişadi, balki Amerika kino sanoatining haqiqatan ham muhim arbobi sifatida tarixga kiradi.

Lotte Eisner, nemis kino tarixçisi:

Tasavvurni hayratga soluvçi ekspressionistik dekoratsiyalar, şubhasiz, bu filmning ğayrioddiy uslubini yaratişga hal qiluvçi hissa qöşgan, bu uslubga Carl Mayerning sanʼati allaqaçon öziga xoslik muhrini bosgan edi. Jami olganda bu Robert Wienening rejissyorligidan ham kattaroq ahamiyatga ega edi… Aynan «Kaligari» ekranga çiqqandan keyin Germaniyada sahna bezaklari rassomlari filmlar qahramonlarini özlarining umumiy dekoratsiya manzarasiga kiritişni boşlaşdi. Har bir eskiz allaqaçon suratga olişning aniq nuqtasiga mos edi… «Kaligari» ekranlarga çiqqanidan keyin bu film yaratuvçilarining alohida maktabi paydo bölmadi, ammo nemis kinematografistlari uzoq vaqt davomida uning taʼsirida qolişdi.

«Kabinet Kaligari» (The Cabinet of Caligari, AQŞ, 1962-yil, rejissyor Roger Kay). Film töğridan-töğri remeyk emas, biroq doktor Kaligarining konsepsiyasi va ğoyaviy obrazi filmning asosiga olingan.

«Doktor Kaligari» (Dr. Caligari, AQŞ, 1989-yil, rejissyor Stiven Sayadyan). Film gipotalamusni köçirib ötkaziş böyiça ğalati tajribalar ötkaziladigan ruhiy klinika haqida. Ruhiy klinikaga maşhur doktor Kaligarining nabirasi boşçilik qiladi.

«Doktor Ramires kabineti» (The Cabinet of Dr. Ramirez, Fransiya, Germaniya, AQŞ, Buyuk Britaniya, 1991-yil, rejissyor Peter Sellars). Sezar (Çezare) rolini Mixail Baryşnikov ijro etgan. Filmning qahramonlari bitta ham söz aytmaydi, balki harakat davomida bir-biriga somnambulaning başoratli yozuvlarini uzatadilar, ular filmning kam sonli subtitrlari vazifasini bajaradi.

«Doktor Kaligari kabineti» (The Cabinet of Dr. Caligari, AQŞ, 2005-yil, rejissyor David Lee Fisher, rollarda: Judson Pearce Morgan, Daamen J. Krall, Doug Jones). 1920-yildagi asl filmning töliq takrori, zamonaviy aktyorlar bilan suratga olingan va (yakuniy sahnalarda) rangdan kam miqdorda foydalanilgan.

Rainbow guruhi özining «Canʼt Let You Go» klipida filmning uslubidan foydalangan.

Filmning bir sahnasida, «The Rules of Attraction» filmida boş qahramonlardan biri Şon giyohvand musiqaçidan 500 dollarlik qarzini talab qilib kelganida, Şonning orqasida televizorda uşbu film namoyiş etilayotgan edi.

«Z Nation» serialining törtinçi mavsumining oltinçi qismida boş qahramonlar doktor Kaligari öz tajribalarini ötkazgan taşlandiq laboratoriyaga tuşib qolişadi.

«Smeşariki. Naçalo» multfilmida telekörsatuvdagi asosiy yovuz qahramonning ismi Kaligari.

Rob Zombie guruhi özining «Living Dead Girl» klipida filmning uslubidan foydalangan.

Red Hot Çili Peppers guruhi özining «Otherside» klipida filmning vizual uslubidan foydalangan.

Igor Maslennikovning «Sherlock Holmes va doktor Watson» filmida Sherlock Holmsning jinoyatçilar kartotekasidagi fotosuratlaridan biri sifatida közlarini oçayotgan Çezarening yaqindan olingan kadri işlatilgan.

Filmning noyob badiiy bezaklari va undagi dekoratsiyalar «Der Sturm» guruhining ekspressionist rassomlari — Herman Warm, Walter Röhrig va Walter Reimann tomonidan yaratilgan, ular filmlar «jonlangan rasmlar» kabi körinişi kerakligi haqidagi yangiça ğoyani ilgari surişgan.

Tim Burton bu film (James Whalening «Frankenşteyn» (1931), Roger Cormanning «Quduq va mayatnik» (1961) va boşqalar bilan birga) bolaligida unga juda katta taʼsir körsatganini tan olgan.

«Kabinet Kaligari» Umka va Broneviçokning «Kamikadze» qöşiğida tilga olinadi.

Abney Park guruhining «The Secret Life of Dr. Caligari» qöşiği bor.

Filmning şarafiga Lemony Snicket «33 baxtsizlik: Qonxör karnaval» kitobidagi karnavalni «Kaligari karnavali» deb atagan.

«Maniac» filmining örtasida boş qahramonlar kinoteatrda şu filmni tomoşa qilişadi.

Jim Jarmusçning «Only Lovers Left Alive» filmida Adam (Tom Hiddleston) kasalxonada özini Doktor Kaligari deb taniştiradi.

«Sabrina sovuq qilguvçi sarguzaştlari» serialining 2019-yildagi ikkinçi qismida «Kaligari» — ota Blackwood öz xotini Zelda Spellman/Blackwoodga qöllagan «itoatkor xotin afsuni» sifatida tilga olinadi.

Toundra rok guruhi 2020-yilda «Das Cabinet des Dr. Caligari» (Doktor Kaligari kabineti) albomini çiqardi.

«The Unbearable Weight of Massive Talent» (2022) filmida Nicolas Cage bu filmni bir neça bor özining eng sevimli filmi deb ataydi.

«Il secondo tragico Fantozzi» (1976) filmida boş qahramon, buxgalter Ugo Fantozzi malakaviy imtihondan ötiş uçun komissiya raisining nemis kinosidagi ekspressionizm haqidagi savoliga javoban, bu filmni şu sohadagi şedevr sifatida eslatadi, ammo nomini notöğri aytadi — «Doktor Kaligaris kabineti».