The Chairman

Armiyadan böşagaç, Uluğ Vatan uruşi dalalarida jang qilgan frontçi Yegor Trubnikov vayron bölgan kolxoz xöjaligini tiklaş uçun tuğilgan qişloğiga qaytadi.

Film qişloq xöjaligining uruşdan keyingi yillarda tiklanişi haqida guvohlikdir. Filmda uruşdan keyingi rus qişloğining şafqatsiz haqiqati körsatilgan: raisligiga frontçi, nogiron ветеран tayinlanadi; kolxozçilarning köpçiligi ayollar va dahşatli uruşdan keyin ersiz qolgan beva ayollar; uruşdan keyingi vayronagarçilik va natijada dahşatli qaşşoqlik. Şunday oğir şaroitda rais Yegor Trubnikov qişloqdoşlarining normal hayotini tiklaş uçun masʼuliyatni öz zimmasiga oladi.

«Predsedatel» syujet çiziği va aktyorlar tarkibi tufayli juda dramatik film. Unda hal qiluvçi rolni monologlar va dialoglar, umumiy yiğiliş sahnalari, ijroçilar tarkibi va ularning mahorat darajasi öynaydi. Bu kartinada boş rolni Mixail Ulyanov ajoyib ijro etadi.

«Har qanday rol ustida işlaşda meni, avvalo, qahramonimning harakatlarining ijtimoiy yönalişi qiziqtiradi. Qahramonim nima uçun kuraşayotgani, qanday fikrlar uni qiynayotgani qiziqtiradi. Men qahramonlarimning xarakter xususiyatlarini “bu ijobiy”, “bu salbiy” deb tokçalarga joylaştirişni yoqtirmayman. Yoqtirmayman, çunki hayotda bunday bölmaydi. Hayotda hamma narsa ança murakkab. Bir odamda baʼzan eng ziddiyatli xususiyatlar birga yaşaydi. Yegor Trubnikov ana şunday edi», — deb yozgan Ulyanov «Özimga qaytib» kitobida.

Frontçi Trubnikovga tinç hayot kundalik işlariga könikiş qiyin edi; dastlab u kolxoz masalalarini xuddi frontdagidek hal qilişga urinadi, u yerda har kuni va har soatda halok böliş xavfi bor edi va «ölimgaça tört qadam» bor edi. Kolxozda öqlar vizillamas va snaryadlar portlamas edi, lekin uruşdan keyingi davrda yaşaş va işlaş osonroq emas, balki baʼzi jihatdan hatto qiyinroq va murakkabroq edi. Uruşda Trubnikov oldida faqat duşman bor edi, maqsadlar va ularni hal qiliş aniq belgilangan edi. Tinç hayotda u köplab «frontlarda» «uruşişga» majbur böldi. Ulyanovning qahramoni — Trubnikov — nafaqat örnaşib qolgan tasavvurlar va tartiblar bilan kuraşişga, balki odamlarning qayğusi va dardiga barqaror, odatiy nuqtai nazarga ega bölib olgan rahbarlar bilan ham kuraşişga töğri keldi. Odatdagi turmuş tarzini özgartiriş, kolxozni oyoqqa turğiziş uçun Trubnikov qişloqdoşlariga qarşi qatʼiy çoralarni bir neça bor qölladi, rahbariyatga nisbatan esa hiyla işlatar, baʼzan hatto özi uçun qutqaruvçi yolğon bölgan aldovga ham borardi.

Oç, oçköz va vayron bölgan qişloq Yegor Trubnikovni hayratga soladi va u odamlarni normal hayotga qaytariş uçun har qanday holda ham harakat qilişga qaror qiladi. U qömondon kabi harakat qiladi: odamlarni işga, hujumga otgandek turğizadi, ularni ölimdan qutqariş uçun. Şu sababli filmda haqoratli sözlar bilan aytilgan va qölida nagan bilan bölgan epizodlar oqlanadi — odamlarni yerdan uzib oliş, ularni kötariş uçun. Garçi bu gazetalardagi bosma maqolalarning kanoniga va sersuv qişloq hayotini körsatuvçi filmlar («Kubanskie kazaklar») doirasiga mos kelmasa-da, ularning uslubiga zid bölsa-da, bu insonparvarlik tuşunçalariga töğri kelmaydi. Egorning kundalik vaziyatlardagi qattiqqölligi va murosasizligi frontdagi mantiqqa töla, garçi tanqidçilar uni qoralagan bölsa ham: ular rais filmda mutlaqo insonparvar emas, uning irodali qarorlari ijobiy qahramonga emas, balki salbiy qahramonga xos, deb yozdilar. U şaharda öqişga kimni jönatiş, kimni jönatmaslikni yakka özi hal qiladi. Ayni paytda u kim samimiy ravişda öqişni davom ettirişni xohlayotganini köradi, kimning uçun esa öqiş qişloqning oğir kundalik işlaridan qoçiş va «pornografik» institutga boriş usuli ekanini ham köradi.

Dastlab rais obrazi Mixail Ulyanov uçun qiyin böldi; keyinçalik u «Ogonyok» jurnalida fotosurat körib, Kirill Orlovskiy haqidagi maqolani öqimagunça rol unga berilmayotganini tan olgan. Kirill Orlovskiy — maşhur partizan va Belarusdagi Myşkoviçi qişloğining kolxoz raisi edi. Orlovskiy Yuriy Nagibin ssenariy yozayotganda uning prototipi böldi. Maqola Mixail Ulyanovga ham Yegor Trubnikov obrazini yaratişda yordam berdi.

Kartina rejissyori Saltikov uçun bu birinçi mustaqil rejissyorlik ishi edi; u aktyorning qançalik qayta tuğila olganidan hayratga tuşdi. Yaratilgan obraz şunçalik taʼsirçan ediki, rejissyor aktyor bilan bir neça marta suhbatlaşdi. U undan Yegor Trubnikovning tomoşabinlarga taʼsirini biroz yumşatişni söradi — ikkalasi ham kartinani javonga qöyişlaridan qörqardi.

Film qişloq haqidagi öşa davrning maqtovli filmlari qatorida keskin dissonans böldi va uni quvonç bilan qabul qilişdi, çunki unda haqiqat bor edi, real hayot mavjud edi, haqiqiy qişloq odamlariga öxşaş qahramonlar yaşardi, film öşa davrning dolzarb muammolariga javob berardi.

Filmning premyerasi 1964-yil 29-dekabrda bölişi kerak edi. Undan oldin kartina qattiq senzuradan ötkazildi va ayniqsa ötkir epizodlar kesib taşlandi. Badiiy kengaş baribir filmni prokatga çiqarişga salbiy qaror çiqardi va poytaxtda allaqaçon yopiştirilgan afişalarni tezda tumbalardan olib taşlaşga töğri keldi.

«Predsedatel» keng ekranda 1965-yilda paydo böldi; prokatning birinçi haftasida uni taxminan 7 million kişi tomoşa qildi, Mixail Ulyanov esa millionlab tomoşabinlarning eng sevimli aktyorlaridan biriga aylandi. Tanqidçilar Trubnikov obrazi atrofida qizğin bahslar olib bordilar, bir yildan söng esa film Lenin mukofotiga sazovor böldi.

Mixail Ulyanov — Yegor Ivanoviç Trubnikov, kolxoz raisi, uruş faxriysi va nogironi

Ivan Lapikov — Semyon Ivanoviç Trubnikov, Yegorning akasi

Nonna Mordyukova — Donya Trubnikova, Semyonning xotini

Kira Golovko — Nadejda Trubnikova, Yegorning ikkinçi xotini

Aleksey Kriçenkov — Aleksey Semyonoviç Trubnikov, Semyonning öğli

Valentina Vladimirova — Polina Korşikova, sigirçi

Antonina Bogdanova — Praskovya Sergeyevna, sigirçi

Sergey Kurilov — Vasiliy Koçetkov, Yegorning dösti

Mixail Kokşeno v — Mixail

Vyaçeslav Nevinnyy — Pavel Markuşev

Nikolay Parfyonov — Klyagin, tuman partiya qömitasi kotibi

Varvara Popova — Samoxina

Vitaliy Solomin — Valejin, şifokor

Arkadiy Trusov — Ignat Zaxaroviç, agronom

Vladimir Etuş — Kaloev, viloyat MGB boşqarmasi boşliği

Sergey Golovanov — muxbir

Vladimir Gulyaev — tuman partiya qömitasi instruktori Ramenkov

Nikolay Xryaşçikov — tuman partiya qömitasi byurosi aʼzosi

Vera Burlakova — kotibə

Yelizaveta Kuzyurina — Motya Postnikova

Sergey Blinnikov — Serdyukov

Tamara Nosova — Paşaning akasining kelini (titrlarda yöq)

Vladimir Markenkov — Konstantin Markuşev

Liliya Kramskaya — Anna Ozerkova, buzoqboqar

Aleksandr Lebedev — epizod

Zinaida Vorkul — epizod

1965 — «Sovetskiy ekran» jurnalining «Yilning eng yaxşi filmi» mukofoti. Mixail Ulyanov Yegor Trubnikov rolini ijro etgani uçun jurnal tomonidan 1965-yilning eng yaxşi aktyori deb topildi.

Mixail Ulyanov Yegor Trubnikov rolini ijro etgani uçun Lenin mukofotiga sazovor böldi (1966).

Nonna Mordyukovaga «Ayol obrazlarini kinoda yaratgani uçun» Vasilyevlar birodarlar nomidagi RSFSR davlat mukofoti (1973).

Filmning ijodiy jamoasiga (Aleksey Saltikov) Kievda bölib ötgan II Butunittifoq kinofestivalida sovet insonining hayoti va mehnatini aks ettiruvçi filmlar yönalişi böyiça ikkinçi mukofot (1966).

Boş qahramon boşqargan «Trud» kolxozi joylaşgan qişloq Konkovo deb ataladi. Filmning dialoglaridan birida ötgan paytda aytilgan Butovo («Butovo yaylovlarigaça») haqidagi eslatmani hisobga olsak, voqea öşa paytdagi Moskva atrofidagi Konkovo qişloğida sodir bölayotgan deb taxmin qiliş mumkin (hozir — poytaxtning Konkovo tumani, yaqinda Butovo mikrorayoni, hozirda ham Moskva tarkibiga kiradi). Bu dramaga qöşimça ijtimoiy-siyosiy maʼno beradi — dahşatli vayronagarçilik va qaşşoqlik Kremldan bir soatlik yöl masofasida.

Raisdagi Mixail Ulyanov marşal Jukovni hayratga soldi; «Ozodlik» kinoepopeyasida marşal rolini tanlaşda Jukov Ulyanovni tavsiya qildi, garçi uning familiyasini ham bilmasa-da («Predsedatel» rolini öynagan öşa odam bölsin»).

Yegor Trubnikov obrazining prototipi taniqli belarus partizani Kirill Orlovskiy bölgan.

Tabiiy sahna suratga oliş Mojaysk yaqinida, jumladan Myşkino qişloğida, pavilon suratga oliş esa Rigada ötkazildi.

Filmda kambağal çol va kampir «Ey Xudo, Sendan yaqinman» diniy madhiyasini kuylaydi. Bu köplab xorijiy filmlarda eşitiladigan maşhur çerkov madhiyasi.