The Death of Stalin

Film frantsuz mualliflari Fabien Nury va Thierry Robinning «Stalinning ölimi. Haqiqatan ham sovetça hikoya» grafik romaniga (komiksga) asoslangan. Uning birinçi jildi «Agoniya» 2010-yilda, ikkinçi jildi «Dafn» esa 2012-yilda naşr etilgan; rus tilidagi tarjimasi 2018-yil aprelda çiqqan. Fabien Nury sovet rahbarining dahşatli ölimi haqidagi voqeaga murojaat qilib, özi triller ssenariysini yozmoqçi bölgan, lekin oxir-oqibat Thierry Robin bilan birgalikda hikoyaning fojiaviyligini yaxşiroq ifodalaydigan komiks şaklini tanlagan. Fabien Nuryning sözlariga köra, u «heç narsa öylab topmagan», aksinça, juda ğayritabiiy tuyulgan ayrim tarixiy tafsilotlarni çiqarib taşlaşga majbur bölgan. Syujet uçun asosiy ilhom manbai sifatida esa u Stenli Kubrikning «Doktor Strenjlav» (1964) filmini körsatadi.

Ssenariy ustida işlaganda britaniyalik mualliflar — Armando Iannucci, David Sçneider, Ian Martin va Peter Fellows — Nury va Robin yaratgan hikoya tuzilişidan foydalanişdi, jiddiyroq grafik novellaga nisbatan satirik xabarni kuçaytirişdi va tarixning dahşatini hamda fojiaviyligini saqlab qolişdi. Iannuccining sözlariga köra, mualliflar tarixiy voqealarga eng yuqori hurmat bilan yondaşişga harakat qilgan, SSSRda millionlab odamlarga yuz bergan narsalar kulgili bölmaganini tuşungan, ammo komediyadan sovet siyosatçilarining dunyoqaraşini örganiş va «bu kattalarning kulisdagi intrigalariga», yaʼni birdaniga bolalardek harakat qiladigan odamlarga kuliş uçun foydalaniş mumkin deb hisoblagan.

Suratga tayyorgarlik davrida mualliflar Moskvaga borib, Kreml va Stalin daçasiga taşrif buyurişgan, tarixçilar hamda 1950-yillarni boşidan keçirgan muskovitlar bilan suhbatlaşişgan, şuningdek, Nikita Mixalkovning «Quyoş qurbonlari» (1994) va Aleksey Germanning «Xrustalyov, maşinani!» (1998) kabi rus filmlarini tomoşa qilişgan.

Film Mozartning fortepiano va orkestr uçun № 23 kontsertidan adajio ohanglari bilan boşlanadi; rояль orqasida Stalinning sevimli pianinoçisi Mariya Yudina ötirgan (uni Olga Kurylenko ijro etgan). Film ham xuddi şu musiqa bilan yakunlanadi, zalda esa endi boşqa rahbarlar ijroni tinglaydi. Iannucci filmni gözal Mozart musiqasi bilan boşlaşni xohlagan, şunda gözallik asta-sekin dahşatli narsaga aylanadi. Haqiqatda Stalinga pianinoçining ijrosi yoqqan, filmda körsatilgan Mariya Yudina ijrosidagi, vodiyga yoqqan yozuvni şoşilinç tarzda yozib oliş hikoyasi esa Dmitriy Şostakoviçning xotiralarida tasvirlangan. Kompozitor öşa yerda yana bir voqeani ham aytib beradi: Stalin vafot etgan paytda plastinka patefonda aylanib turgan ekan.

Filmning asl saundtrekini kompozitor Christopher Willis yaratgan. Musiqa yozişda u 1950-yillardagi sovet kompozitorlari, birinçi navbatda Dmitriy Şostakoviç va Moisey Vaynberg ijodidan ilhomlangan. Uillisning sözlariga köra, Şostakoviç va Vaynberg öşa davr asarlarida «baxtli bölişga harakat qilişadi, lekin buning uddasidan çiqa olişmaydi», filmga mos bölgan bu «maniakal» sifatni u öz musiqasida saqlab qolişga intilgan.

Filmni tayyorlaş may oyida boşlangan, suratga oliş esa 2016-yil iyunida bölgan. Armando Iannucci uşbu film uçun «Vitse-prezident» teleloyihasining işlab çiqarilişini oxirgi mavsum tugamasdan oldin tark etgan. Natura sahnalari Londonda — Blythe House va Alexandra Palaceʼda olingan, Kiyevda esa «xalq duşmanlari»ni hibsga oliş sahnalari Oles Gonçar köçasidagi uyda bölib ötgan. Filmda şahar kengaşi binosi IIKK binosi, Expocentre pavilioni esa Ittifoqlar uyi sifatida işlatilgan.

2017-yil 11-avgustda filmning treyleri çiqdi. Rus tiliga dublyaj qilingan treyler versiyasi esa 2017-yil 7-noyabrda taqdim etildi.

Filmning festivaldagi premyera namoyişi 2017-yil 15-sentabrda Torontodagi xalqaro kinofestivalda (Kanada) bölib ötdi.

Yevropa kino bozorida distribyutor kompaniya IFC Films filmning Şimoliy Amerikada namoyiş etiliş huquqini sotib oldi. Avstraliya, Germaniya, Gretsiya, Polşa, Ruminiya va Şveytsariyada prokat uçun oldindan sotuv amalga oşirildi.

Filmning Buyuk Britaniyadagi prokati 2017-yil 20-oktabrda boşlandi, film haftaning eng muvaffaqiyatli premyeralari beştaligiga kirdi. AQŞdagi premyera 2018-yil 9-martga rejalaştirilgan edi.

Belorusiyada filmni ekranga çiqariş va çiptalarni sotiş töxtatildi. Belorusiya Respublikasi Madaniyat vazirligi filmni avval körib çiqib, keyin uni namoyiş etiş böyiça yakuniy qaror qabul qilişga qaror qildi va körib çiqqandan söng qonunçilik buzilişi holatlari aniqlanmagani sababli filmning prokatiga ruxsat berdi. Komediya 8-fevralda Belorusiya kinoteatrlarida prokatga çiqdi.

2018-yil yanvar oxiri va fevral boşida filmning premyeralari Armanistonda, Qozoğistonda va Ukrainada bölib ötdi. Ozarbayjon Madaniyat vazirligi esa filmni kinoteatrlarda namoyiş etişni taqiqladi.

Rossiyadagi premyera 2018-yil 25-yanvarga rejalaştirilgan edi. Filmga prokat guvohnomasi Rossiya Federatsiyasi Madaniyat vazirligi tomonidan 2018-yil 17-yanvarda berilgan.

2017-yil sentabr oyida avval Madaniyat vazirligi qoşidagi jamoat kengaşining sobiq rahbari va amaldagi aʼzosi Pavel Pojigaylo «Stalinning ölimi» filmining prokatdan voz keçişga çaqirdi. U filmning kommunistlarga xuddi «Matilda» filmi pravoslavlarga taʼsir qilgani kabi taʼsir qilişini taxmin qildi va bu filmlarning çiqarilişini «rejalaştirilgan provokatsiya»ning bir qismi deb atadi. KPRF vakillari va «Buyuk Vatan» rus siyosiy partiyasining asosçisi Nikolay Starikov kartinani «Britaniya ziyolilari sinfining döstona bölmagan harakati» va Stalin qiyofasini obrösizlantirişga qaratilgan «Rossiyaga qarşi axborot uruşi» elementi deb ataşdi.

2018-yil 22-yanvarda Rossiya Madaniyat vazirligi taşkil etgan filmning «oldindan köriş»idan söng — unda Davlat Dumasi deputatlari, xususan, Madaniyat qömitasi zampredi Elena Drapeko, kino arboblari — rejissyorlar Nikita Mixalkov, Karen Şaxnazarov va Sergey Miroşniçenko, prodyuser Leonid Vereşçagin, Rossiya tarixiy jamiyati vakillari, Madaniyat vazirligi qoşidagi jamoat kengaşi aʼzolari va boşqalar iştirok etgan — Rossiya Madaniyat vaziri Vladimir Medinskiyga oçiq xat yöllandi. Xatda «Stalinning ölimi» filmiga prokat guvohnomasini vaqtinça qaytarib oliş söraldi (xat imzolovçilari orasida Nikita Mixalkov, Vladimir Bortko, Sergey Miroşniçenko, Aleksandr Galibin, Georgiy Jukovning qizi Era Jukova va boşqalar bor). Xat mualliflari treylerda mamlakat Davlat madhiyasiga «haqoratomuz munosabat» borligini körişdi va filmni «aktyorlari juda yomon öynaydigan, dekoratsiyalari beparvo va yolğon bölgan» asar deb baholaşdi hamda uni «mamlakatimiz tarixiga qarşi pasquil» deb ataşdi, şuningdek, undagi axborot «rus (sovet) insonining qadr-qimmatini tahqirlaşga qaratilgan ekstremistik» deb baholanişi mumkinligini taxmin qilişdi. Xat mualliflari filmning Stalingrad jangining 75 yilligi arafasida çiqarilişini qurbonlarning yuziga tupuriş deb ataşdi. Pavel Pojigaylo filmda Uluğ Vatan uruşi faxriylarini va tarixiy şaxslarni haqorat qiliş, davlat ramzlarini (sovet madhiyasi, ordenlar va medallar) obrösizlantiriş hamda haddan ortiq zöravonlik sahnalari borligini aniqladi. Rossiya Madaniyat vazirligi qoşidagi jamoat kengaşi rahbari, yozuvçi Yuriy Polyakov film «mamlakatimizga qarşi mafkuraviy kuraşning namunasi» ekanini taʼkidladi. Stalinning nevarasi, gruzin rassomi va jamoat arbobi Yakov Jugaşvili «Govorit Moskva» radiostansiyasiga bergan intervyusida filmni körmaganini, lekin uning janrini komediya deb belgilaşning özi kifoya qilişini aytdi va kartina mualliflarini «ölim kulgi uçun sabab bölgan odamlar» deb atadi. Nikita Xruşçyovning öğli Sergey Xruşçyov film SSSR va Rossiya tarixining eng yorqin buzib körsatilişi ekanini, «yoş avlod ongiga soxta, buzilgan va tahqirlovçi ötmiş tasavvurini singdiriş, demak, mamlakatimizning hozirgi kunini ham şunday tasavvur qiliş katta xavf tuğdiradi» deb aytdi va oilasi nomidan Rossiya Madaniyat vaziridan «bu past yolğon kinoga kelgan odamlarning, yoşlarning ham, ötmiş xotirasi hali tiniq bölganlarning ham tuyğularini zaharlamasligi uçun barça çoralarni körişni» söradi.

2018-yil 23-yanvarda Rossiya Madaniyat vaziri Vladimir Medinskiy prokat guvohnomasini qaytarib oliş haqida eʼlon qildi. U buni qöşimça töliq huquqiy ekspertiza ötkaziş maqsadida qilayotganini aytdi va tomoşada qatnaşgan fuqarolarning fikriga tayanib, tomoşabinlar filmni «sovet ötmişiga nisbatan haqoratomuz masxara» deb qabul qilişi mumkinligini taxmin qildi. Prokat guvohnomasini beriş qoidalari, agar filmda «tarqatiş qonun bilan taqiqlangan» maʼlumot aniqlansa, uni qaytarib olişga ruxsat beradi va prokatçini guvohnomani öttiz kunlik muddatda qaytarişga majbur qiladi.

2018-yil 25-yanvarda, filmning prokat guvohnomasi qaytarib olinganiga qaramay, Moskvadagi «Pioner» kinoteatrida, biznesmen Aleksandr Mamutga tegişli kinoteatrda seanslar bölib ötdi. Rossiya Madaniyat vazirligi OAV xabarlarini tekşirişni va agar ular tasdiqlansa, kinoteatrga nisbatan «maʼmuriy huquqbuzarlik töğrisida ish qözğatiladi» deb bildirdi. 2018-yil 26-yanvarda kinoteatr «VKontakte» ijtimoiy tarmoğida 27-yanvardan boşlab filmni namoyiş etişni töxtatiş haqida eʼlon joylaştirdi. Jami kinoteatrda 4 ta seans bölib ötdi.

«Pioner»ning manfaatlarini himoya qilayotgan advokat Yuliy Tay Madaniyat vazirligi protokollarida «Stalinning ölimi» filmi kinoteatrda namoyiş etilganiga dalil yöqligini taʼkidladi. U vazirlik öz tekşiruvini ötkazmaganini, balki «Izvestiya» naşrining maqolasiga tayanganini aniqlaştirdi.

VTsIOM tomonidan 2018-yil fevralda ötkazilgan sotsiologik sörov maʼlumotlariga köra, filmni körgan yoki u haqida biror narsa eşitgan söralganlarning 30 foizi «Stalinning ölimi» filmini Rossiya kinoteatrlarida namoyiş etişni taqiqlaş töğrisidagi Madaniyat vazirligi qaroriga qöllab-quvvatlaş bildirgan, 35 foizi esa qöllab-quvvatlamagan. Söralgan rossiyaliklarning 58 foizi (körmaganlar orasidan) filmni Rossiya kinoteatrlarida ekranga çiqarilsa, tomoşa qilişga tayyor ekanini bildirgan.

Film 2017-yil 20-oktabrda Buyuk Britaniyada eOne Films kompaniyasi tomonidan, 2018-yil 9-martda esa AQŞda IFC Films kompaniyasi tomonidan çiqarilgan. Film Torontodagi xalqaro kinofestivalning «Platforma» bölimida namoyiş etilgan.

Film AQŞ va Kanadada 8 mln dollar, boşqa hududlarda 16,6 mln dollar (şu jumladan Buyuk Britaniyada 7,3 mln dollar) işlab topgan, bu butun dunyo böyiça jami 24,6 mln dollarni taşkil etadi.

Film kino tanqidçilaridan maʼqullovçi şarhlar oldi. «Rotten Tomatoes» sayti filmga 237 ta kino tanqidçi şarhi asosida 96 % reyting va örtaça 8,09/10 ball berdi, bu şarhlar quyidagi ibora bilan umumlaştirilgan: «„Stalinning ölimi“ rejissyor va ssenariy muallifi Armando Iannuccini isyonkor holatda topadi, u özining şahvoniy siyosiy yumorini tarixdagi boş şaxsga oğriqli darajada öz vaqtida öxşaşliklar bilan aks ettirişga majbur qiladi». «Metacritic» saytida esa 43 ta tanqidçi şarhi asosida filmga berilgan 88 ball (100 dan) «umumiy eʼtirof» deb baholangan.

«The Irish Times» gazetasining tanqidçisi Donald Clarke filmning «axloqiy vahima bilan boşlanib, muqarrar dahşatli yakunigaça şu holatda qolişini» yozadi. «The Guardian»dan Peter Bradşaw esa bu «yorqin satirik dahşat filmida» «qörquv jasad gazi kabi kötarilişini» yozadi.

«Rossiyskaya gazeta» kino şarhlovçisi Valeriy Kiçin filmni «qöpol, ammo afsuski, adolatli tragifars» deb belgilagan va grotesk asosida yotgan aççiq haqiqatni anglaş «şok va ojizlik hissi»ni uyğotişini, Goya va Boş asarlari taassurotiga öxşaşligini taʼkidlagan. Şuningdek, u rahbarning ölimi sahnasida filmning körsatilişini Aleksey Germanning dramasi (muallifning taʼrifiga köra — tragikomediyasi) «Xrustalyov, maşinani!» (1998) bilan yaqinligini topgan. «Ogonyok» şarhlovçisi Andrey Arxangelskiy paradoksal ravişda aynan komediya «jiddiy» antistalinistik filmlarga qaraganda tasvirlangan voqealarning jiddiyligi va qoronğu dolzarbligini yaxşiroq yetkaza olganini hisoblaydi, çunki ularning pafosi ongsiz ravişda Stalinni uluğlaydi.

2017-yilgi Britaniya mustaqil kino mukofoti:

Ikkinçi darajali rol uçun eng yaxşi aktyor: Simon Russell Beale

Eng yaxşi kasting: Sara Crowe

Eng yaxşi grim: Nicole Stafford

Eng yaxşi rassom: Çristina Casali

Turin kinofestivali (2017): Xalqaro kino matbuoti federatsiyasining eng yaxşi film mukofoti

2018-yilgi Yevropa kino akademiyasi mukofoti «Eng yaxşi komediya» nominatsiyasida

2017-yilgi Dubay xalqaro kinofestivali, «Cinema of the World» mukofoti

2017-yilgi Toronto xalqaro kinofestivali, «Platform» mukofoti

2017-yilgi Britaniya mustaqil kino mukofoti:

Eng yaxşi film

Eng yaxşi yutuq: Armando Iannucci

Eng yaxşi ssenariy: Armando Iannucci, David Sçneider va Ian Martin

Ikkinçi darajali rol uçun eng yaxşi aktrisa: Andrea Riseborough

2018-yilgi BAFTA mukofoti:

Eng yaxşi britaniyalik film

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy