The Double Life of Véronique

Ikkilaniş mavzusi romantizm adabiyotida, Hoffmann va Dostoyevskiy kabi mualliflar asarlarida ildiz otgan. Köpinça qöşaloği yoki doppelgänger qahramonning teskari tomonini ifodalaydi («doktor Jekyll va janob Hyde»), psixoanalizda esa ong tubiga surilgan, «taqiqlangan» turtkilar va istaklar bilan boğlanadi. Baʼzan, «Vilyam Vilson»da bölgani kabi, qöşaloğining paydo bölişi qahramon halokatining uruğini özida saqlaydi; baʼzan, Dostoyevskiyda bölgani kabi, qöşaloği aslini hayotidan butunlay siqib çiqaradi va uning örnini egallaydi.

Kinoda mistik ikkilaniş mavzusi asosan adabiy asarlar ekranlaştirilganda kötarilgan, ehtimol kino tarixan ekran voqeligining köproq realizmga intilganligi uçun şundaydir, ikkilaniş mavzusi esa ruhlarning köçişi va odamlar örtasida telepatik aloqalar mavjudligi kabi «dunyoviy bölmagan» taxminlarni nazarda tutadi. Bu mavzuga köproq ekspressionistlar murojaat qilgan — dastlabki dahşat filmlaridan biri sifatida nemis filmi «Prag talabasi» (1913) hisoblanadi.

Ikki ayol örtasidagi mistik ruhiy aloqalar va «şaxs almaşinuvi» Ingmar Bergmanning «Persona» (1966) filmining mavzusidir, rejissyor buni öz ijodidagi markaziy asarlardan biri deb hisoblagan. Keyinçalik bu mavzuga amerikalik kinematografistlar ham murojaat qilişgan — xususan, Robert Altman «Uç ayol» (1977) filmida va David Lynch «Mulholland Drive» (2001) filmida.

Bir-biri bilan taniş bölmagan filmning ikki qahramonini köplab özlari ham sezmaydigan iplar boğlaydi:

Içida yulduzçalar bor şaffof plastmassa şarçalar, ikki Veronika ham çöntagida olib yuradi va ular orqali atrofdagi dunyoga qaraşadi. Véronique şarçani köziga yaqinlaştirganda, unda Krakov meʼmorçiligi tasvirlari paydo böladi, göyo ular polşalik tenglaşining hayotidan kelgandek. Bu obrazlar qatorining paydo bölişi, ehtimol, rejissyorning odatiga boğliq: suratga oliş guruhi aʼzolarining eslaşiça, u sahnani çoy stakani yoki mineral suv şişasi orqali kuzatişni yaxşi körgan.

«Sen-Lazar» vokzalida Véroniqueʼni polşalik tenglaşi imtihonda çiqişidan norozi bölgan öşa ayol norozi nigoh bilan kuzatadi. Ssenariyda «yomon nigohli ayol» deb nomlangan bu ayolga qöşimça ravişda, Parijdagi epizodlardan birida Krakovda körilgan «jun yoqali kulrang palto kiygan erkak» ham paydo bölişi kerak edi, ammo uning iştirokidagi sahna kesib taşlangan.

Ipça — Ikki Veronikaning yurak kasalligining körinadigan obrazi, kardiogramma va yurak xastaligiga işora (bu ramziylikka rejissyorning özi işora qiladi). Bu obraz bilan plyonka va polga sudralayotgan şarf uyğunlaşadi.

Ikkalasi ham sudralib, egilgan holda yurgan kiçkina keksa ayolga duç keladi — ehtimol, bu hayotning ötkinçiligi ramzidir.

Ikki qiz ham yugurib ketayotganda yiqiladi — birinçi holda, Krakovning Bozor maydonida, bu yiqiliş Veronikaning yaqin ölimidan darak beradi.

Ikki Veronika ham turli mehmonxonalarda 287-raqamli xonada töxtaydi.

Qizlarning ikkilanişini filmning butun davomida qizil ip kabi ötadigan ötkir musiqiy mavzu taʼkidlaydi. Bu Veronika uçun halokatli bölgan kontsertda ijro etiladigan kuy. Uning yuragi aynan baland notani olişga urinayotgan paytda işdan çiqadi, bundan taşqari qöşiq matnida nomaʼlum ölkalarga ruhiy sayohatga qarşi ogohlantiriş mavjud. Dantening asarida gap özga dunyoga ketiş haqida boradi: «Xudo podşohligiga tuğma va abadiy intiliş bizning parvozimizni olib ketdi…» («Jannat», II, 19—20). Keyinroq Véronique öquvçilariga tuşuntiradi, bu musiqa yaqinda «qayta kaşf etilgan» gollandiyalik bastakor van den Budenmayer ismli kişiniki bölib, u taxtada uning hayot yillarini yozadi — «1755—1803». Aslida bu Kieślowski bilan uzoq vaqt hamkorlik qilgan bastakor Zbigniew Preisnerning taxallusi; van Budenmayer nomi uning oldingi loyihasi — «Dekalog»da ham tilga olinadi. Şu musiqa filmning final sahnasida ham yangraydi va Aleksandr vokzalda yozib, «muşuk va siçqon» öyini davomida Véroniqueʼga yuborgan kassetada ham eşitiladi.

Butun film davomida kamera avval bir qahramonni, söng ikkinçisini izçil kuzatib boradi, deyarli bir daqiqaga ham ularni tark etmaydi. Faqat filmning sönggi sahnasida biz otani tokarlik stanokida Véronique uni körişidan oldin köramiz. Biroq hikoya töqimasiga şunday lahzalar ham töqilganki, ular tutunli oynada sindirilgandek va abadiy qotib qolgandek, göyo boşqa birovga körinayotgandek. Sarlavhalarda ham Veronikaning Krakov maydonidagi harakatining buzilgan körinişi közga taşlanadi — bu uning ikkilanişi bilan uçraşişdan oldingi holat. Véronique sirli telefon qönğiroğini olganda (keyinçalik maʼlum böladiki, bu Aleksandr) ekranni bir neça soniyaga qizil yoruğlik töldiradi (bir tanqidçining fikriça, «amnion suyuqligi»), unda Veronikaning sönggi soniyalari xira körinadi. Idziak eslaşiça, finalning bir versiyasida kamera qöğirçoq-Veronikaning şişa közida töxtagan, unda uning «asl nusxasi» hayotidan kadrlar miltillagan.

«Ikki hayot» tomoşabinlarining baʼzilari Sławomir Idziakning operatorlik işidagi öta «manerlik»dan şikoyat qiladi, bu esa baʼzan harakatdan çalğitadi. «Dekalog» suratga olinayotganda boşlangan tajribalarni davom ettirgan holda Idziak «tasvir»ni oltin ranglar ustunligidagi öziga xos rang gammasida stillaştirgan. Režissyorning özi rang filtrlaridan foydalanişni şahar dekoratsiyalarining sovuq kulrangligini muvozanatlaş zaruriyati bilan izohlagan, ularda film suratga olingan. Filtrlar «tasvir»ga xiralik, xira-tumanlik va tuş kabi şabahlik beradi. Iliq «kuzgi» ranglarda boş qahramonlarning dunyoqaraşidagi xususiyatlar namoyon böladi, tanlangan rang gammasi esa lentaga iliqlik va samimiylik tuyğusini beradi — bu rejissyorning ikki qizning şaxsiy hayotiga eng çuqur kirib boriş vazifasiga mos keladi.

Rang gammasi butun film davomida bir xil emas. Masalan, filmning birinçi uçdan bir qismidagi polşaça kuz qönğir ranglari fransuz sahnalaridan tubdan qoronğiroq bölib, ularda Örta yer dengizi quyoşi nurlari tölib-toşgan (suratga Clermont-Ferrandʼda olingan). Kundalik sahnalar konsert zallaridagi kulminatsion sahnalar bilan qarama-qarşi turadi — Veronikaning ölimi va ölgan balerinaning gözal kapalakka aylanib tirilişi. Bu ikki sahna qora rang bilan rampaning miltillovçi yaşil yoruğligining deyarli tahdidli uyğunligiga qurilgan, ular ğayritabiiy narsaning yaqinligi haqidagi bezovta qiluvçi ohangni kiritadi.

Köplab sahnalarda kamera va predmet örtasida şişa tösiq bor — deraza yoki şişa eşik, natijada dunyo kutilmagan burçak ostida sinib körinadi, predmetlar ğalati buzilgan holda, ekran böşliqlari köpayadi, «tasvir»da «ikkinçi tub» paydo böladi. Filmning boşida bunday effekt yoş Véronique bargni kattalaştiruvçi linza orqali körgan joyda suratga oliş orqali yaratiladi. Keyin «sehrli kristall» vazifasini ikki Veronikaning bolalik öyinçoği — yulduzçalari bor silikon şarça bajaradi. Kieślowski keyingi asarlarida ham bunday fazoviy buzilişlarga — kutilmagan rakurslar, oynali yoki 180° ga aylantirilgan tasvirlarga murojaat qiladi.

«Veronikaning ikki hayoti» Kieślowskiyning birinçi xalqaro loyihasi bölib, u faqat va asosan Polşada emas, balki undan taşqarida suratga olingan. Filmning premyerasi 1991-yilgi Kann kinofestivalida bölib ötdi. Tanqidçilar unga oyoq ostidan maqtov yoğdirdilar. «The Financial Times» kino şarhlovçisi Kieślowskini gipnotizyor deb atadi, u hatto mazmuni çalkaş filmni ham tomoşabinni şunday öziga jalb qila oladiki, «sönggi paytdagi heç bir yevropa filmi bunday öziga jalb qilmagan». Georgia Brown özining taʼsirlangan şarhini «Village Voice» gazetasida, filmni körgandan keyingi eyforiya taʼsirida ijro etgan majburiy menuetga öxşatiş bilan yakunladi.

Polşa tanqidçilari Şarqiy Yevropada sotsialistik tuzumning qulaşidan hayajonlanib, «Ikki hayot…»ni ehtiyotkorlik bilan qabul qilişdi, ularning fikriça bu Kieślowskiyning oldingi, ijtimoiy muammolarga yönaltirilgan filmlaridan «masʼuliyatsiz» art-xaus va «sayoz metafizika» tomon qadami edi. Hayotning qattiq realistik tasviri örniga ekzistensial topişmoqlar keldi. Polşa kinosi böyiça yetakçi mutaxassis Paul Coates Kieślowskini öz qahramoni kabi berilgan isteʼdodini bekorga sarflaşda ayblaydi. U, şuningdek, filmning mahoratiga va barça gözalliklariga qaramay, unda «kuçsiz bezak» hissi qolişini taʼkidlaydi.

Polşa taşqarisida Kieślowskiyning yangi filmi yevropa art-xausi stereotipiga mukammal mos keldi: harakatning sekin tempi, stilizatsiyalangan kinematografiya, köp avtositatalar va voqealarni turliça talqin qiliş imkoniyati. Gaylyn Studlar (Miçigan universitetining kinematografiya professori) «Ikki hayot»ni klassik yevropa art-xausining yakuniy parda sifatida qabul qiladi, unda Renening va Bergmanning filmlari xususiyatlari parodik darajagaça ziçlaşgan. Marek Haltof Kieślowskiyning sönggi asarlarini Sergio Leone spagetti-vesternlari bilan soliştiradi, ularda janr (vestern) belgilarining töplanişi parodiya çegarasidagi ongli manerizm effektini yaratgan.

Katta «Uç rang» trilogiyasi filmlarida bu xususiyatlarning yanada kuçayişi Mariola Jankun-Dopartowa kabi kinoşunoslar tomonidan rad etilişiga olib keldi. U Kieślowskiyning sönggi filmlarini psixologik va ekzistensial nomutanosibliklarga töla, çuqurlik degan aldamçi taassurot uyğotsa-da, kitsçli pastiş deb atadi. Trilogiya filmlari «Ikki hayot…» boşlagan yönalişni ham mavzu jihatidan (taqdirning özgaruvçanligi, tasodifning hukmronligi), ham hikoya usullari jihatidan (köplab refrenlar, simmetriyalar, kontrapunktlar va parallelizmlar), ham faqat şaklga oid xususiyatlar jihatidan (asosiy mavzuning rangda aks etişi, rang filtrlari va oyna hamda eşiklar orqali rakurslarni keng qöllaş) davom ettiradi.

Siyosiy

Polşadagi siyosiy jihatdan iştirokçi tanqidçilar filmning çiqiş tarixiy kontekstini hisobga olib, ikki Veronika haqidagi hikoyada «temir parda» yillarida Ğarbiy Yevropaning farovonligi uçun Polşa qurbon bergan, şu jumladan erkinlikka intilişda Polşaning singlisi — Fransiya uçun qurbon berganining allegoriyasini köradilar. Şu bilan birga taʼkidlanadiki, Şarqiy va Ğarbiy Yevropa, ikki Veronika kabi, bir-birisiz töliq emas. Tarixiy-siyosiy talqin uçun qöşimça dalil sifatida Krzysztof Zanussi «Ikki hayot…»ning badiiy rassomi bölganidan keyin, oçiqçasiga allegorik «Qöl tegişi» (1992) filmini suratga olgani keltiriladi, unda ğarbiy bastakorni ijodiy ojizlikdan krakovlik yoş musiqaşunos qutqaradi. «Uç rang» trilogiyasining nomi esa töğridan-töğri frantsuz trikolori ranglariga va «Erkinlik, tenglik, birodarlik» şiorga işora qiladi.

Psixoanalitik

Lakançi Slavoj Žižek ham «Ikki hayot…»ni allegoriya sifatida talqin qiladi, lekin avtobiografik xususiyatga ega. U Veronikalarning ikkilanişida rejissyorning parçalangan psixologiyasining aksini köradi: rejissyor film yaratilgan davrda Polşadan (u bilan uning ilgarigi ijtimoiy realizm taʼmini bergan filmlari boğliq) butunlay Fransiyaga köçgan (u yerda «Uç rang» — kosmopolit, ijtimoiy masalalardan uzoq art-xaus suratga olingan). Boşqa avtobiografik jihatni şundaki, Kieślowski, qahramonidek, yurak muammolari borligini bilib, sanʼatga xizmat qilişni tanladi, bu esa uning soğliğiga zarar yetkazib, erta vafotiga olib keldi. Tanqidçilar rejissyorni Veronika bilan soliştirganlar, garçi filmning mantiğiga köra muallifga köproq qöğirçoqboz Aleksandr mos keladi — uning boşida filmning özi syujetiga juda yaqin hikoya tuğiladi.

Xristologik

Polyanskiydan farqli ölaroq, Kieślowskiyning dinga munosabatida heç qanday istehzo soyasi yöq edi. Qöğirçoqboz talqinida ölgan balerina gözal kapalak, psixeya, ruh sifatida qayta tiriladi; şu bilan birga Veronikaning hayoti uzilgan öşa musiqa yangraydi. Uning sönggi konsertining sahnasi şunday yeçilganki, qahramon polga yiqilgandan keyin kamera yuqoriga kötarilib, zal ustida parvoz qiladi va keyin voqealarni uzoqdan kuzatadi. Dafn sahnasi ham anʼanaviy bölmagan tarzda yeçilgan: kamera tobut ustiga örnatilgan va yer bölaklari töğridan-töğri şişa ustiga tuşadi. Boşqaça aytganda, Veronikaning tanasi ölişi uning ruhining halok bölişini anglatmaydi, tomoşabin esa hamon voqealarni uning közlari bilan köradi.

«Ikki hayot…»da rejissyor özi, uning bayoniga köra, sözlar bilan ifodalab bölmaydigan, banal bölib qolmaslik uçun aytib bölmaydigan narsaga tegib ötganini tan oladi. Veronika vafotidan keyin uning fransuz tenglaşi otasiga, göyo u bu dunyoda yolğiz emasdek his qilayotganini aytadi. Otasi, onasi vafotidan keyin ham şunday his-tuyğularni boşdan keçirganini tan oladi. Öz xonasida Véronique böşliqqa diqqat bilan tikilib, yonida bölgan, quyoş nuridan öyin öynayotgan körinmas kişiga murojaat qilişga urinadi. Bu uni yönaltiruvçi homiy farişta — ölgan Veronikaning ruhi bölişi mumkinmi? Kieślowski böyiça mutaxassis Marek Haltof, Veronika qöşaloğisining «homiysi» sifatida bahorda qayta tirilişini, uning ölimi esa tabiatning kuzgi sönişiga töğri kelişini taʼkidlaydi.

Boşqalar

Baʼzi tanqidçilar filmda ibratli jihatni topişga urindilar. Masalan, tanqidçi Simon Winçell «Ikki hayot…»ning dramatizmini Véroniqueʼning baxtsiz hayotidan, öz oldindan belgilangan tenglaşidan saboq ola bilişida kördi. Annette Insdorf fikriça, Kieślowski filmi tomoşabinda har birimizning qöşaloğimiz bor-yöqligi haqidagi savollarni uyğotadi, u öz xatolari bilan bexabar holda bizning töğri qarorlarimizni tayyorlaydi. Taʼsirçan tanqidçi Roger Ebert «Ikki hayot…»ni XX asrning buyuk filmlari haqidagi kitobida, aksinça, filmning taʼsirçanligi uçun maqtaydi. U rejissyorga minnatdorçilik bildiradi, çunki u voqealar mohiyatini tuşuntirib ötirmaydi va tomoşabinlarning xayoliga körinmas aloqalarni özlari töldiriş imkonini beradi.

Kann kinofestivali (1991)

FIPRESCI mukofoti.

Ekumenik hakamlar hayʼati mukofoti.

Irène Jacobʼning «Eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasidagi mukofoti.

Varşava xalqaro kinofestivali (1991)

Tomoşabinlar simpatiyasi mukofoti.

Fransuz kinotanqidçilar sindikati (1992)

«Eng yaxşi xorijiy film» nominatsiyasidagi mukofot.

AQŞ Milliy kinotanqidçilar jamiyati (1992)

«Eng yaxşi xorijiy film» nominatsiyasidagi mukofot.

«San-Jordi» mukofotlari, Barselona (1993)

Irène Jacobʼning «Eng yaxşi ayol roli» nominatsiyasidagi mukofoti.