The Dying Swan

Vera Karalli — Gizella

Aleksandr Xeruvimov — Gizellaning otasi

Vitold Polonskiy — Viktor Krasovskiy

Andrey Gromov — Valeriy Glinskiy

Ivan Perestiani — Glinskiyning dösti

Çiqqan yili film bir qança qiziqarli naşrlarni uyğotdi. Xususan, «Teatr gazetasi» muxbiri şunday yozgan: «Bu safar janob Bauer ayniqsa pavilyonlari bilan emas, balki eng nafis tabiati bilan qiziqarli». «Teatrlar şarhi»da qayd etilgan: «Pyesaning mazmuni ança qiziqarli va lenta qiziqiş bilan tomoşa qilinadi».

«Kine-jurnal» filmni şunday baholagan:

«Kartina juda muvaffaqiyatli bajarilgan. Közni erkalatadigan ajoyib tabiat — lenta suratga olingan Soçi; syujetdagi fantastik epizodlarni sahnalaştirişda rejissyorning boy va qiziqarli topqirligi esa diqqatni tortadi. Ammo yangi lentadagi eng qiziqarli narsa, albatta, xonim Karallining raqslari».

«Kinematografiya xabarnomasi»da V. Veronin aktyorlik öyini va rejissyorlik topilmalarini qayd etgan.

V. A. Karallining yaxşi şerigi A. A. Gromov edi, u telba rassom rolini ijro etgan. Artist yaxşi grim va öylangan, qatʼiy imo-işoralar körsatgan. Faqat böğiş sahnasida zarbaning kuçliroq bölişini istardik. Kartina taʼsirli. Uçinçi aktda rejissyor Gizellaning tuşi sahnasida dahşat kayfiyatini yaratişga muvaffaq bölgan.

Kino tarixçisi V. Vişnevskiy yozgan: «Bemaʼni va öylab topilgan syujet; asosan aktyorlik öyini qiziqarli». Kinoşunos Neya Zorkaya filmni «xalq çizmasi asosidagi dekadent naqş» deb baholagan.

Sevgisidan voz keçgan va tövba qilgan Viktor yana sukut saqlovçi gözal qiz oyoqlari ostida bölib, senyor Kerubino nikohga rozi bölganda, javob butunlay dekadent xarakter kasb etadi. Glinskiy-maniyak öz modelini böğadi… Telba Gizellaning közlarida odatdagi qayğu ifodasini körmadi (çunki u endi Viktor bilan!). Bahtsiz ayolni böğib, u huşsiz holda molbertga intiladi, «ölimning tinçligi»ni muhrlaş uçun… Motiv tamomila dekadent. Glinskiy ustaxonasining atributikasi va bezagi ham şunday, ular butun filmning xalq, qöl mehnati, boğ bezagiga qöşilib ketadi… Patlar, porlovçi marvarid, möl gortenziya savatlari — bularning hammasi qora baxmal fonida taʼsirli dekadent kompozitsiyani taşkil etadi, aytmoqçi, uni operator B. Zavelev ajoyib suratga olgan. Lekin bu — final, lentaning özi esa oddiy his-tuyğuli sevgi hikoyasi sifatida oçiladi.

Bu bahoga kinoşunos va rejissyor Oleg Kovalov qatʼiy qarşi. U filmni «rus ekranidagi eng epatajli kartinalardan biri» deb atagan. U yozgan: «Unda dekadentlikdan boşqa heç narsa yöq. Bu yerda dekadentlik hikoyaning nafis buralişi emas, balki uning notekis va asabiy pulslanuvçi tanasidir».

«Hayot ölimdan dahşatliroq» — bu juda dahşatli aforizmni Vera Karallining nafis qahramoni qiz daftarçasida çiroyli yozuv bilan yozadi. Ekranda yana bir şior yonadi: «Dunyoning buyukligi tinçlikdadir, eng buyuk tinçlik esa — ölim!». Va bu haqiqatan ham Bauerning dasturiy sözlari bölib, u Eros va Tanatos kesişuvi motivlari bilan band edi. Bu ikki kuç — haqiqiy boş qahramonlardir; bu hikoyada telba rassom, mefistofel soqolli, «Haqiqiy Ölim»ni izlaş borasida, heç kimga aybi bölmagan (bundan taşqari sukut saqlovçi) balerina Gizellani şunday holatga keltiradi. Va aynan sevgi çiziği bu yerda faqat syujet şarti, bu dahşatli voqea uçun haqiqatan «fon» vazifasini ötaydi.

O. Kovalov yana şunday qayd etgan: «„Umirayuşçiy lebed“ filmida ekspressionistik kadr ajoyib, u yerda ulkan burçakli karavot, unda dahşatlardan holdan toygan Gizella bezovtalanib yotadi, butun ritmik yoritilgan qirralari va tekisliklari bilan zulmatda pulsatsiya qiladi. Umuman olganda, butun lenta — Edgar Po motivlarining yalpi töplamidir: uning obrazli töqimasida „Ligeya“, „Qizil Ölim niqobi“ va „Eşerlar uyining qulaşi“ aks sado beradi, qoronği gotika koridorida Gizella tomon sekin harakatlanayotgan kafanli ayol figurasining tabiiyligidan esa tanada sovuq ötadi». Kino tarixçisi V. F. Semerçuk «„Gizellaning tuşi“ sahnasini ajratib körsatgan, unda Bauer kameraga egalik qiliş mahoratini namoyon etgan, uxlayotgan qahramon atrofidagi tinimsiz harakat orqali haqiqat va tuşning çirmaşgan ğalati dunyosini yaratgan».

Kinoşunos Mixail Trofimenkov kartinani birinçi rus dahşat filmi va «dunyodagi birinçi dahşat kinematografining şedevri» deb atagan. Uning fikriça, ramziy maʼnoda «Bauer filmi sovetgaça bölgan kinematografiya tarixiga nafis nuqta qöydi».

Amerikalik madaniyatşunos Olga Matiç yozgan: «Bauer filmi 1916-yilda suratga olingan, 1917-yilda, inqilobdan bir oy oldin ekranga çiqqan. Retrospektiv ravişda uni rus dореvolyutsion kinematografining „oq qu şunosi“ deb ataş mumkin, xuddi Fokin xoreografiyasi „eski balet“ oxirini belgilagani kabi». U şuningdek filmning dekadent xarakterini ham qayd etgan:

«Haqiqiy ölim, tirik Gizellaning simulyakri emas, aqldan ozgan Glinskiyga ilhom bağişlaydi: ölim ijodning harakatlantiruvçi kuçiga aylanadi. Filmning sönggi kadri ölik ayolni — lebedni tasvirlaydi, tomoşabinga „Umirayuşçiy lebed“ finalini eslatadi. Gizella rasmdagi ramkaga qamalgan sanʼat asariga aylanadi. Maʼno çeksiz dekadent — rassomga ilhom uçun haqiqiy ayol jasadi kerak».

Kinoşunos Irina Graşçenkova filmni quyidagiça tasvirlagan:

«Fojiali novella — „Umirayuşçiy lebed“ filmining janri şunday belgilangan. Şuni qöşiş kerakki, bu fantastik novella, uni hayotiylik qonunlari böyiça şarhlaş maʼnosiz. Unda ikkita asosiy epizod şartli va fantasmagorik — qahramonaning raqsi va tuşi, uning oldiga oq kiyimda ölimning özi keladi. Tuşni va raqsni boğlovçi plastik detal — qöllar. Rejissyor filmda qöllar simfoniyasidan foydalangan: tuş sahnasida — qahramonga tahdid bilan çözilayotgan qöllar, raqs sahnasida esa — uning qanotlarini kötarişga urinayotgan qöllar. Qöllarning harakati va egilişi, kaftning öyini, barmoqlarning titraşi».

Asosiy ayol roli alohida taʼkidlangan.

Imperator Bolşoy teatrining boş balerinasi, Parijdagi «Rus fasllari» iştirokçisi Vera Karalli aynan şu rolda — kinoda ijro etgan yigirmaga yaqin rollarining eng yaxşilaridan birida — raqqosa mahoratini, kamtar, ammo şubhasiz aktyorlik iqtidorini, jozibani va ayollikni birlaştirgan. U köp marta balerina va raqqosa rollarini öynagan, ammo faqat Bauer uning raqsini dramaturgiya markaziga, filmning estetikasiga kiritdi, uni monologga aylantirdi va şu maqsadda qahramonaning lablarini sukut bilan boğladi.

Graşçenkova şuningdek pavilyondan taşqarida suratga olingan sahnalarning ifodaliligi haqida ham yozgan.

«Umirayuşçiy lebed» filmida harakatning asosiy maydoni — Qrim, uning ekzotik, romantik, ziravor tabiati. Tabiiy suratga oliş Soçida ötgan. Film oq apokaliptik rang simfoniyasi sifatida tuğilgan, u jazirama janubiy quyoş ostida erib, sönib boradi. Katta vazalar bilan bezatilgan dengizga olib boruvçi zina, daçaning kolonnadasi, şuningdek qahramonlarning yozgi kiyimlari, köylaklari, şlyapalari, qahramonaning bal köylagi mirajdek körinardi.

Filmning premyerasi 1917-yil 30-yanvarda (eski uslub böyiça 17-yanvar) bölib ötgan.

Suratga oliş Soçi atrofida ötkazilgan.