The Edge

Dastlab film «Густав» deb nomlanişi kerak edi. Aleksey Uçitel' bir intervyuda nomni özgartirişganini aytdi, çunki film yaratuvçilari uni Germaniyada prokatga çiqarişni rejalaştirgan edilar, u yerda nemis hamkasblarining sözlariga köra «Густав» nomi Aleksandr Ivanoviç Marinesko çöktirgan xuddi şu nomli kema bilan boğliq. Bu kasalxona kemasi bölib, unda ön ming yaralangan ofitser va askar bölgan. Şu sababli nemislar filmni ayni şu kema haqida deb notöğri öylaşi mumkin edi. Aslida, Aleksey Uçitel' tarixiy xatoga yöl qöygan. Marinesko çöktirgan harbiy transport «Vilgelm Gustloff» («Wilhelm Gustloff») edi, uning yölovçilari «ön ming yaralangan ofitser va askar» emas edi.

Dastlab Uçitel' filmni Sibirda, Kemerovo viloyatida suratga olmoqçi edi, ammo u yerga texnikani olib borişda qiyinçiliklar paydo böldi. Filmning butun işlab çiqariş jarayoni 2,5 yil davom etdi: bir yil ssenariy yozildi, tört oy suratga tayyorgarlik körildi, sakkiz oy suratga olindi va yarim yil postprodakşn qilindi. Ssenariy 109 marta qayta yozildi (Uçitel' bunday katta sonni şu bilan izohlaydi, yetmişinçi variantda ular statistika yuritişni qiziqarli deb topişgan va hatto bir neça sözni tuzatganda ham bu yangi variant deb hisoblangan). Ssenariyni tahrirlaş va silliqlaşda butun suratga oliş guruhi iştirok etdi: har kim fikr bildiriş huquqiga ega edi, Aleksandr Gonorovskiy özgarişlarni darhol kiritardi, birgalikdagi saʼy-harakatlar bilan bir neça yangi sahna öylab topildi; şuningdek, suratga oliş davomida har bir aktyor öz qahramoni obraziga nimadir yangi kiritdi.

Suratga oliş bevosita 2008-yil sentabridan 2009-yil mayigaça Katta Ijora (Leningrad viloyati) yaqinida ötdi, u yerda tayga posyolkasining dekoratsiyalari qurildi, buriliş doirasi bilan bölgan sahnalar Priozersk stansiyasida suratga olindi. Rejissyor filmning bir neça juda murakkab sahnalarini qayd etadi, u şunday dedi: «„Kray“ni suratga oliş juda oğir böldi, qaysi sahnani olmang». Yotoq sahnalariga uzoq psixologik tayyorgarlik körildi va ular bitta duble bilan suratga olindi. Sergey Garmaş qahramoni tört yuz kişilik saf yonidan ötadigan epizod uçun har bir yuz massovkaga alohida tanlandi (Uçitelʼning sözlariga köra, «ular bir oy davomida öz hisobidan ish joyidan kasallik varaqalarini rasmiylaştirişgan»). Evgeniy Tkaçuk qahramoni yarim yalanğoç ayol bilan hammomdan çiqadigan sahnada hammom haqiqatan yondi, ayolni esa massovka iştirokçisi öynadi (bu epizodni suratga olişda u belining kiçik kuyişini oldi). Haqiqatda suvga çökkan Vladimir Maşkov edi, Anyorka Ştrexel' bilan birga çömgan suv juda sovuq edi. Lokomotiv köprikka çiqib, uning ostida hamma narsa qarsillab sinadigan sahna haqiqatan, heç qanday maxsus effektlarsiz suratga olindi.

Filmda kompyuter grafikasi deyarli yöq, lokomotiv sifatida suratga oliş uçun uruşdan oldingi haqiqiy lokomotivlar işlatildi, ular tiklanib, «RJD» OAJ tomonidan suratga oliş uçun berildi (suratga oliş davomida lokomotivlar ahvoli oğirlaşdi va kapital taʼmirga muhtoj bölib qoldi, çunki barça poygalar haqiqiy edi). Bu Harkov lokomotiv zavodida 1928-yilda qurilgan Eu683-32 yuk lokomotivi, Voroşilovgrad lokomotiv zavodida 1941-yilda qurilgan va Stalingrad jangida qatnaşgan SO18-2018 yuk lokomotivi, hamda 1905-yilda Neva zavodida çiqarilgan Ov324 seriyali lokomotivdir.

Suratga olişning bir qismi Sankt-Peterburg — Pskov yönalişida ötdi. «RJD» rahbariyati epizodlardan biri uçun yölning bir qismini yopişga rozi böldi. Sibir ösimliklari Kareliyada suratga olindi. Rejissyorning sözlariga köra, tafsilotlarga katta eʼtibor berildi: masalan, ayollar hammom sahnasida işonarli köriniş uçun qöltiq va intim joylardagi soçlarini oldirişmagan.

Igant rolini tanlaşda Aleksey Uçitel' quyidagiça yöl tutdi: ssenariyni birinçi marta öqib, darhol Maşkovga qönğiroq qildi, u ssenariyni uning agentiga yuboriş kerakligini aytdi; rejissyor ikki hafta kutişga tayyorlandi, lekin öşa kuni aktyor qayta qönğiroq qilib, rolga rozilik berdi. Keyingi aktyorlar kastingi Vladimir Maşkov iştirokida ötkazildi. Rejissyor Maşkovni nafaqat boş rol ijroçisi, balki filmning hammualliflaridan biri deb hisoblaydi. Çunki u juda köp takliflar kiritardi, Uçitel' ularni xursandçilik bilan işlatardi; u lokomotivni dublyorsiz boşqardi va murakkab tryuklarni bajardi, ulardan biri — 20 metrlik balandlikdan suğurtasiz karton qutilarga tuşiş edi.

Rejissyorning sözlariga köra, Elza rolu uçun aktrisa topiş eng qiyin böldi. Dastlab qahramonning yoshi 16-17 deb rejalaştirilgan edi. Ammo Germaniyadagi bir neça agentlik bilan boğlanişgan bölsa-da, mos aktrisa topilmadi. Keyin kattaroq aktrisalarni qidirişga kirişişdi. Berlinning teatrlari, maktablari va oliy öquv yurtlaridan topilgan 20 dan ortiq qiz sinovdan ötdi. Rus qizlari ham sinovdan ötdi. Natijada, Uçitel' Karlovy Varydagi kinofestivalning katalogida Anyorka Ştrexelʼning fotosuratini tasodifan kördi, u yerda özining «Asir» filmini taqdim etayotgan edi.

Filmda Armen Jigarxanyan suratga tuşişi rejalaştirilgan edi.

Filmning kompozitori sifatida Devid Xolmsni tanlaş ham biroz tasodifiy böldi. Rejissyor Kann kinofestivalida irland musiqaçisi bilan uçraşib, bölajak filmi haqida ikki oğiz gapirib berdi. Kompozitor kutilmaganda hamkorlikka rozi böldi, ammo juda katta haq söradi. Natijada, murosa qilingan summani topiş mumkin böldi va Xolms bilan şartnoma imzolandi.

Filmning byudjeti taxminan 12 mln dollarni taşkil etdi. Şu bilan birga davlat moliyalaştirişda iştirok etmadi.

Filmning xalqaro premyerasi 2010-yil 9-sentabrda Kanadada Torontodagi kinofestivalda bölib ötdi. 23-sentabrda u Ukraina ekranlarida 45 nusxada, Qozoğistonda va Rossiyaning 769 ta ekranida prokatga çiqdi. Ukrainada film kassa yiğimi böyiça ikkinçi örindan boşladi, birinçi dam oliş kunlarida 74 342 dollar işladi; butun prokat davomida filmni taxminan 65 ming ukrainalik tomoşa qildi, umumiy kassa esa 250 000 dollardan oşdi. Rossiyada film birinçi dam oliş kunidayoq prokat yetakçilari qatoriga kirdi, start paytida 1 962 646 dollar işladi va 4 dam oliş kuni davomida eng kassa filmlar yigirmaligida qoldi; Rossiyada umumiy tomoşabinlar soni — 854 253, rossiyalik kassa esa 5 mln dollardan oşdi. Şunga qaramay, film prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi va işlab çiqariş xarajatlarini ham qoplamadi.

Keng prokatdan söng film yana bir qança yirik kinofestivallarga tanlandi. 2010-yil 9-oktabrda Varşava kinofestivalining oçilişida namoyiş etildi. Söng, 6-dekabrda Salonikadagi kinofestivalda. Marokaşda Marrakeş kinofestivalida — 8-dekabrda. 14-dekabrda esa film Frantsiyada, kurort şahri Lez Arkdagi xalqaro kinofestivalda namoyiş etildi, u yerda «Kray» hakamlar hayʼati mukofotini oldi. Şuningdek, 2010-yil noyabr oxirida film Berlinda rus kinosi haftaligi doirasida namoyiş etildi. 2011-yil yanvar örtasida rus va xorijiy OAVda Aleksey Uçitel' filmi 2011-yil bahorida Amerika prokatiga çiqişi haqida maʼlumot paydo böldi.

2010-yil 21-oktabrda film «Mistery of Sound» kompaniyasi tomonidan DVD va Blu-Ray formatlarida çiqarildi. Naşrda ingliz subtitrlari va suratga oliş kadrlari 30 daqiqa bor. DVD naşrida саундтрек bilan CD ham mavjud.

Film rus tanqidçilaridan turli şarhlar oldi: şarhlar ohangi hayratlanarli darajada tanqidiydan olqişgaça tebrandi. Ammo köpinça şarhlovçilar Aleksey Uçitel' filmiga baribir xayrixohlik bilan munosabatda bölişdi. Tanqidçilarning fikriça, «filmda eng köp hayratga soladigan narsa — rejissyor va aktyorlar birgalikda erişa olgan kölam va hissiyotlilik».

Rejissyorning özi öz filmi haqida şunday fikr bildirdi: «Men birinçi marta şunday film suratga oldimki, u, menimça, hammani hayajonga soladi va 5 yoşdan to çuqur qarigaça tomoşabinga qiziq böladi. Agar köz yoşlar, kulgi va boşqa turli-tuman hissiyotlar bölsa, men baxtli bölaman». «Men uçun bu juda ğayrioddiy film, — deb tan oldi Uçitel', Moskvadagi premyeradan oldingi namoyişdan keyin tomoşabinlar oldida çiqiş qilarkan. — Avvalo, u özining ğoyasi, kölami va sahnalaştirilişi bilan ğayrioddiy». Rejissyor lokomotivlarning «roli»ni alohida taʼkidladi. «Menga baʼzan ular „tirik mavjudotlar“ kabi tuyulardi. Ular „ğazablanardi“, relslardan çiqib ketardi, va biz sönggi kadrni suratga olayotganimizda, lokomotivlardan biri tormozda bölişiga qaramay, harakatga keldi va faqat professional maşinist uni töxtata oldi, aks holda dahşatli narsa yuz berişi mumkin edi», — aniqladi Uçitel'. «Sobesednik» gazetasiga bergan intervyusida rejissyor bu filmni tor doiradagi intellektuallar uçun suratga olişni xohlamaganini, lekin uni bir vaqtning özida yuqori badiiy va har bir tomoşabin uçun tuşunarli qilişga intilganini aytdi.

Rossiyalik kino tanqidçisi Andrey Plaxov internetda filmni sovetga qarşilik va rusofobiyada ayblaşganini yozdi — uning fikriça, bu anonim psixoanalitiklarning bidʼatidir. Tanqidçi uni konservativ-patriotik bloklbaster emas, balki navbatdagi rus mualliflik kinosi deb hisoblaydi. Bu «na tarixiy vaqtga, na aniq geografiyaga ega bölmagan» afsonadir. Muhim, ammo asosiy bölmagan fikr şuki, oddiy odamlar — ğolib bölsinlarmi yoki mağlub — birinçi navbatda qurbon bölib qolaverişadi. Ehtimol, bu ğoyaning dastlabki manbai tezlik tahtasiga mahliyo bölgan maşinistlar haqidagi folklor ertak bölgan, rus esa tez haydaşni kim yoqtirmaydi?

Yevgeniy Vasilev «Kray» — uruş haqidagi zamonaviy kinoning namunasi, u yerda «aşaddiy yaramaslar — asosan vatandoşlar, şu bilan birga barça duşmanlar orasida gözal yigitlar köp», deb hisoblaydi. Vera Xrustaleva esa filmda «köp rusga xos narsa, milliy xarakterga mansub narsa köp, unda bizning tariximiz bor, unda bizning xalqimiz bor», deb hisoblaydi. U «„Kray“da na sovetga qarşi, na faşistlarga qarşi tarğibot yöq. Bu mamlakat uçun eng oğir davrlardan birida odamlar haqidagi film», deb tasdiqlaydi.

Andrey Arxangelskiy boşqa narsa haqida gapiradi: «Film rus xalqining uluğvorligi haqida töğridan-töğri gapirmaslikni afzal köradi, balki maişatning qattiq tafsilotlariga urğu beradi. Bunday filmlarda odatda iflos qozonçalar faol kadrga tiqilib oladi, sökiniş eşitiladi, mahorka tutuni tutadi va dahşatli qaşşoqlik hukm suradi». Şarhlovçining fikriça, «filmdagi axloq kutilganidek çiqmadi. Birinçidan, Rossiyada erkin böliş uçun inatçan yoki mehnatsevar böliş emas, aksinça, töliq otmorozok, boşi şikastlangan, heç qanday qoida va boşliqni tan olmaydigan böliş kerak: faqat şunday baxt topiş mumkin. Şuningdek, filmdan maʼlum böladiki, rus erkinlikni biron-bir eʼtiqod tufayli emas, balki har qanday tartib uni bezovta qilgani uçun sevadi». Şu bilan birga, «bu bizning kinoimiz uzoq vaqt izlagan murosa — erkinlik va erkinlikning yöqligi, soğlom öz-özini tanqid va özini uluğlaş, byudjet va badiiylik, nihoyat, Ğarbning biz haqimizdagi tasavvuri va Ğarb közida qanday körinişni xohlardik örtasida. Aleksey Uçitel' bilinmas holda, köpçilik erişmoqçi bölgan narsaga erişdi: u hamma uçun qulay bölgan katta rus kinosi formulasini topdi».

Yuliya Kuprina filmda quyidagini kördi: «Rejissyor uruşdan keyingi dunyo haqidagi öz qaraşini taklif qildi. Bu yerda qattiq turmuş, zöravonlik va şafqatsizlik juda işonarli körinsa-da, filmni jangovor filmga aylantirmaydi, balki odamlar bir-birini doim tuşunişi mumkinligi haqida gapirişga sabab böladi. Heç bölmaganda, tuşunişga uriniş». Andrey Isayev esa film «odamning atrof-muhitni öziga böysundirişi va özgarişlarga moslaşişni afzal köradigan odamlar bilan töqnaşuvini» körsatadi, deydi.

Vasilev işonç hosil qiladiki, «Kray» — antitarixiylikning yorqin namunasi bölib, uruşdan keyingi voqelikni «Buratino sarguzaştlari» XVIII asr Italiyasini tasvirlagandan yaxşiroq tasvirlamaydi. Uning fikriça, film tarixiy andozalarga töla: «Vulgar Sofya xulq-atvori böyiça Misr kurortidagi mast rus turistidan deyarli farq qilmaydi. Tankçi-maşinist Ignat — qora va jangovar, 90-yillar filmidagi bandit kabi. Gebist Fişman — qonxör. Bu sönggi 20 yil rus kinosidagi anʼanaviy NKVD xodimi. Kiçik xalq vakili Başirov — şunçaki latifadagi çukça. Çiziqlar bilan tasvirlangan xalq — yovvoyi va dahşatli, ammo mehribon, içida şunday mehribon, rahmdil».

Svetlana Stepanova ham bu kartinada alohida tarixiylikni körmadi. Uning fikriça, «Kray»da ikki janrni birlaştirişga urinişgan: qattiq realistik film uruşdan keyingi oğir hayot haqida va texnika möjizalari va mistika uçun joy bor zamonaviy ertak. Stepanovaning fikriça, bu deyarli muvaffaqiyatli çiqdi (çunki barça sehr ssenariyda yaxşi tuşuntirilgan), faqat ertakçilik ortiqça.

«Odatiy belgilangan qoidalarga köra zamonaviy filmda ehtirosli sevgi köpinça urişişdan boşlanadi»: avval urişişgan, keyin sevib qolişgan, — deb hisoblaydi Vasilev. Bu filmda ham boş qahramon va nemis qiz muhabbatida şunday böladi, lekin bu yerda heç bölmaganda hamma narsa yetarliça asta-sekin rivojlanadi, Ignat va Sofya munosabatlarida esa hammasi ança oddiy: «Nima qarayapsan? Uçraşuvga taklif qilyapsanmi? Men esa yolğizman…».

Mixail Trofimenkovning fikriça, Uçitel' melodramadan melodramatizmni olib taşlaşga muvaffaq bölgan: heç qanday tejamkor erkaklar köz yoşlari, heç qanday hayajonli ayollar isteriyasi, heç qanday ikonalar va duolar yöq. Isayev esa «Yuliya Peresild qöngan, lekin tekis öynagan, oddiy ayol baxtini xohlaydigan qizni, begona makhoga bölgan», deydi. Nega unga mahalliy oddiy maşinist mos kelmasligini u qisqa, ammo siğimli şaklda tuşuntiradi — «Uning içida jinlar köproq».

Alksey Uçitelʼning özi filmidagi sevgi haqida şunday dedi: «Barça qahramonlar özgaradi — yaxşi tomonga ham, yomon tomonga ham, lekin ulardan har biri finalda butunlay boşqa odamga aylanadi. Içki özgarişlar sevgi tufayli sodir böladi. Oşiqlik tufayli Maşkov qahramoni dunyoga butunlay boşqa közlar bilan qaray boşlaydi».

Vasilev ssenariyni uyatsizlarça jasur va köp bemaʼnilik bilan töla deb ataydi: jarlik ustidan sehrli lokomotivning uçişi, Elza — amazonka, sovet hokimiyati vakilining tomini öğirlaş. Stepanova esa bu bemaʼnilklarni tahlil qilişga harakat qilib, masalan, Elzaning örmonda yolğiz yaşaşi nazariy jihatdan mumkin bölganini, köprikni ham u va Ignat birgalikda tiklaşi mumkinligini xulosa qiladi, çunki u muhandis qizi, Ignat esa yuqori malakali maşinist. Haqiqatan ham, Stepanovaning fikriça, ulardan birini qabul qiliş mumkin, ammo ikkisi ketma-ket sodir bölsa işoniş qiyin. Qandaydir darajada vaziyatni posyolka surgunlarining hayotidagi ajoyib tafsilotlar tuzatadi. Ammo Stepanova qahramonlarning baʼzi harakatlarini tuşunmaydi, masalan, posyolka aholisining boş qahramonlarga qarşi qasos oliş sahnasida ularning motivini körmaydi.

Aleksandr Gonorovskiy ssenariysi, Plaxovning fikriça, «qattiq yerning çekkasida turadi va afsona, rivoyat, retroertak girdobiga tuşib turadi». Arxangelskiy filmda bir vaqtning özida bir neça çiziq rivojlanişini taʼkidlaydi — biri ikkinçisidan köra fantastikroq. Fantastik tarzda Maşkov va nemis qiz ajdaho-çekistdan qutulişadi. Trofimenkov ssenariyni «özing qil» konstruktori kabi tayyor detallar va andozalardan yiğilgan deb hisoblaydi. U bunday ertakligini aytadi, çunki faqat ertakda «kontuziyalangan maşinist va hayvonsimon qiz» orolda ölgan lokomotivni tiriltirib, hatto köprikni ham tiklaşi mumkin — faqat lokomotivda sersuv daryodan sakrab ötiş uçun kerak böladigan vaqt içida.

Isayevni filmning ikkinçi yarmi (uning fikriça, hikoya notekis bölib qoladi) va yakun (ayniqsa Fişman-Garmaşning taqdiri) köngli qolдирdi.

Vasilev quyidagi ramzlarni payqadi: «Yomon Fişmanning lokomotivida qora tutun, yaxşi Ignatniki esa oq tutun. Rus ayiği avval öldirildi. Keyin terisi şilib olindi va yahudiy-masonlarning beşburçakli yulduziga mixlandi. Keyin esa umuman ikki lokomotiv orasida ezib taşlandi — nemis-vlasovçi „Gustav“ va sovet-semit „Fişman“ orasida. Nemis va sovet xalqi vakillarining „Döstlik köprigi“ni birgalikda qurişi yaraşuv jarayonini ramziy qiliş uçun möljallangan».

Stepanova filmda mistikaning katta miqdorini qayd etadi: deyarli ölmas ayiq; jonli va aqlli lokomotivlar, ular baʼzan odamlardan ham yorqinroq va qiziqroq körinadi, şuningdek finaldagi yovuzlarni jazolaşda bevosita iştirok etadi; posyolka aholisi qörqqan odam esa mutlaqo inson bölib çiqmadi. Arxangelskiyning fikriça, bu «qöl ostidagi-taşkiloti ozod etilganlar posyolkasiga vaqti-vaqti bilan uçib keladigan, eng gözal qizni olib ketadigan va eng kuçli lokomotivda jönab ketadigan mahalliy opera-ajdaho». Ammo taygada xöjayin u emas; bu yerda hatto Stalin byusti ham eskirgan va uning ustiga yuqoridan suv tomçilaydi.

Trofimenkov yozadi: «„Kray“ — bu çekka. Haqiqiy emas, balki mifopoetik makon. Heç bölmasa şu sababli, çekkadan keyin surgun qilişning iloji yöq, şuning uçun posyolka aholisining anarxistik erkinligi kuçayadi va bu yerning haqiqiy xöjayini inson emas — hatto Fişman kabi mayor ham emas, balki ayiq».

Stepanova operatorning işini qayd etadi: «Çeksiz örmon kengliklari, surgunlarning beçora barakalari va lokomotiv poygalari ajoyib suratga olingan». Trofimenkov ham «filmning ertakdek tabiatini» taʼkidlaydi. Isayev lokomotivlarga alohida eʼtibor beriş kerakligini, ular nafaqat vizual, balki ajoyib ovoz jihatidan ham zavq bağişlaşini hisoblaydi. Şu bilan birga, tanqidçi «köp miqdorda suratga olingan materialga nisbatan unçalik mohir bölmagan montajni» qayd etadi. Xrustaleva ham lokomotivlarga qoyil qoladi. Sergey Obolonkov filmga ança sovuq munosabatda böldi, ayniqsa lokomotivlar poygasiga, ammo voqealar bölib ötadigan tabiat unda ijobiy his-tuyğular uyğotdi.