«Sehrlangan bola» — 1955-yilda rejissyorlar Aleksandra Snejko-Blotskaya va Vladimir Polkovnikov yaratgan sovet çizma multfilmi.
Selma Lagerlöfning «Nils Holgerssonning dikiy ğozlar bilan ajoyib sayohati» (1906—1907; titrlarda — «Ğozlarda ajoyib sayohat») qissasi asosida yaratilgan. «Soyuzmultfilm» studiyasining yettinçi töliq metrajli multfilmi.
1Rollarda
2Syujet
Film boşida Nils ismli bola toşlar otib ğozlarni ranjitadi. Keyin u darsga ötiradi va yöl-yölakay gul…
Film boşida Nils ismli bola toşlar otib ğozlarni ranjitadi. Keyin u darsga ötiradi va yöl-yölakay gul qozoniga qöngan çumçuqni sopqon bilan uradi.
Nils matematik masala ustida öylab ötirganda, yonidagi sandiqdan bir gnom çiqadi. U aksirib yiqiladi, lekin libosining etagi yopilgan qopqoq ostida qisilib qoladi. Nils aksirik ovozini eşitib, mehmonni köradi va undan örniga masalani yeçib berişni söraydi. Gnom toza va çiroyli yozuv sehr qiladi, lekin Nils mamnun bölmaydi. Şunda gnom tezda yozuvni boşqasiga — imloviy xatolar va doğlari bor yozuvga almaştiradi.
Nilsning öjarligi tufayli gnom sandiq qopqoğidan özi xalos böladi, lekin bola uni xalta tör bilan tutib oladi. Ozodlik evaziga Nils söraydi: «Sen menga ham sening kabi bölişimga yordam bera olasanmi?» (sehrli qobiliyatlarni nazarda tutib). Ğazablangan gnom bu iltimosni boşqaça maʼnoda bajaradi — u bolani öz böyiga keltirib qöyadi va tantanavor ravişda ketib qoladi. Nils uning ortidan quvadi («sehr qanday qilinişini bilib oliş» uçun), lekin hovliga çiqqaç, faqat özi urgan çumçuqni uçratadi. Çumçuq ğozlarni sehrlangan Nilsni tomoşa qilişga çaqiradi, ular esa bu odamning qanday ahvolga tuşganini körib, uni masxara qila boşlaydi:
Kutilmaganda yovvoyi ğozlar paydo böladi va Laplandiyaga uçişga çaqiradi. Uy ğozlari rad etadi, faqat Martin — Nilsning dösti va onasining eng yaxşi ğozi — uçişga rozi böladi. Nils döstini töxtatişga urinadi, lekin böyi va kuçi yetmaydi. Şunda u Martinning böyniga minib, orqaga qaytişni talab qiladi, lekin ğoz rozi bölmaydi. Nihoyat, ğoz çarçab yiqilganda, Nils yaqin atrofdagi hovuzdan lattani olib, unga kompress qiladi.
Huşiga kelgan Martin suvga çömiladi, lekin keyin Nilsning özi huşini yöqotganini köradi. Şunda u bolani özi bilan olib, yovvoyi ğozlar tunagan muz parçasiga uçadi. Yetib kelgaç, u yovvoyi ğozlarning sardori Akka Knebekayzeni öz tödasiga qabul qilişga köndiradi, va u istamay rozi böladi. Nilsni körgan Knebekayze xonim «juda kiçkina boladan ham katta muammolar kutiş mumkin», deb öylaydi, lekin Martin uni döstini bir keça ular bilan qoldirişga iltimos qiladi, to yaxşilangunça. Ğoz ona şart qöyadi: ertalab bola tödaни tark etişi kerak.
Ertalab muz parçasi qirğoqqa yetib keladi, u yerda tulki Smirre ğozlardan biriga hujum qiladi, uni yeyiş niyatida. Töda uyğonib, qarindoşining qiçqiriğini eşitib uçib ketadi, lekin ğoz tulkining panjasi ostidan çiqa olmaydi. Buni körgan, özini tiklagan va muz parçasida tasodifan qolib ketgan Nils Smirrening dumidan uşlaydi va ğozni tinç qoldirişni talab qiladi. Tulki öljasini qöyib yuboradi va bolani silkitib taşlaydi, söng uni ov qilişga kirişadi. Nils özidan sal kattaroq boşqa muz parçasiga sakrab ötadi va yirtqiçni masxara qiladi. Tulki öç oliş uçun unga ergaşib sakraydi, lekin muvozanatini saqlay olmay çökib ketadi. Nihoyat, Martin Nilsning yoniga uçib kelib, uni Akka Knebekayze oldiga olib boradi. U esa tulkidan qutqargani uçun bolaga tödasida qolişiga ruxsat beradi.
Ğozlar örmon poliziga uçib kelgaç, Nils toşga ötirib, uyini va onasini soğindi. Şu zahoti Martin öziga sincap Sirle bergan yonğoqlar bilan keladi. Nils ğozning sincapga minnatdorçilik bildirişni unutganini bilib, döstini nodon deb ayblaydi va örmonga qoçib ketadi. Sincap uyasi bölgan daraxtga yetib borib, bolan ikki sincapning qiçqiriğini eşitadi: ularning ukasi Tirle yiqilib, yöqolgan emiş. Nils yöqolgan bolani izlab topadi, çuqurda uni topib, yelkasida uyaga olib keladi. Buni körgan qarğa butun örmon böylab tarqatadi: göyo bola sincap bolasini öğirlagan emiş. Sirle darhol bolalari oldiga qaytadi, lekin Nils hali kelmagan. Şu payt xafa bölgan Martin hamon öylardi:
Sincap öğlini qaytargani uçun Nilsga minnatdorçilik bildiradi va unga yordam taklif qiladi. Bola gnomni eslaydi va xafa bölib, faqat u unga yordam bera olişini aytadi. Javoban Sirle örmonda Bebeliys ismli gnom yaşaşini aytadi. Nils belgilarini aniqlab, bu öşa izlayotgan gnom ekanligini tuşunadi. Sincap bilan xayrlaşib, Nils u körsatgan yöl böylab töğri gnom oldiga yuguradi.
Bebeliys şu payt qöşiq aytib çömilişga ketayotgan edi. Uning orqasidan ergaşib, Nils hovuzga keladi va gnomni topolmay, özi ham çömilişga qaror qiladi. Keyin ikkovlari suvdan çiqadi, lekin tasodifan paporotnik yonida töqnaşib ketişadi va Nils sehrgardan ötgan xatolari uçun keçirim söraydi. Bebeliys bolaga uni allaqaçon keçirganini aytadi, ammo sehr tarqalişi uçun Nils uçta şartni bajarişi kerakligini bildiradi:
Uçinçi şart haqida gnom, agar birinçi ikki şart bajarilsa, uni qöyişini aytadi. Şu paytda ğoz Martin, döstidan hali ham xavotirda, uni izlab yuguradi, çunki bola yirtqiçlar tomonidan yeb qöyilgan deb öylaydi. Nils Martinni töxtatib, tinçlantiradi. Ğozlar yölda davom etadi.
Keçqurun ob-havo keskin özgaradi: böron boşlanadi. Akka Knebekayze katta töxtaş joyini Glimmingen qalʼasi yonida belgilaydi, u yerda qarğalar yaşaydi. Qalʼaning eng qari aholisidan biri, qarğa Ermenrix, köz yoşlari bilan Knebekayze xonimga favqulodda vaziyatni aytadi: qalʼani siçqonlar tödasi örab olgan. Akka Ermenrixga aytadiki, uning qalʼasida qadimiy kitob saqlanadi, unda kemiruvçilardan qanday qutuliş yozilgan. Bu ğaroyib kitobni öqigan Nils sehrli nay yordamida siçqonlardan qutuliş usulini topadi. Kitobdagi çizma böyiça asbobni yasab, Nils uning yordamida siçqonlarni qalʼadan çiqaradi, va ular suvga çökib öladi.
Bir neça kundan keyin yomğir boşlanadi va töda şahar ratuşasi tomida tunaşga majbur böladi. Nils uxlab yotgan Martin bilan gnomning şartlari haqida gaplaşayotganda, yomğir kuçayadi va bola suv quvuriga tuşib ketadi. Suv bosgan yöllardan birida u kimningdir etigini topadi, quruqlikka çiqadi va Şvetsiya qiroli Karl XI ning bronza haykali yoniga keladi va unga baqiradi:
Quvurga qaytib kelgan Nils bronza qirolning jonlanib, uning ortidan kelayotganini köradi va oyoq ostida qolib ketişdan qörqib qoçadi. Qoqilib ketgan qahramon Karlning yölini qora muşuk kesib ötganini köradi va u boşqa köçaga buriladi. Nils yoğoç haykal — dengizçi Rozenbomning yoniga keladi, u «Yoğoç boşböltun» taverna yonida turardi. Rozenbom ham jonlanadi va bolani körib, uni şlyapasi ostiga yaşiradi.
Köp ötmay bronza Karl yoğoç dengizçi oldiga keladi va özining xörlovçisini sörab, uni jazolamoqçi böladi. Boşböltun Nilsni xiyonat qilmaslik uçun, qirolga bolakay eski tersanaga yugurganini aytadi. U yerga yetib borib, haykallar avvalgi qirollik fregati bölgan kemani topadi. «Ötgan şon-şuhratning guvohi»ga taʼzim qilib, Karl va Rozenbom boş kiyimlarini yeçadi, va Karl ikkinçisining şlyapasi ostida Nilsni köradi. Javoban qahramon qirolga, u heç narsa qila olmasligini aytadi va soat minorasini körsatadi. Tunda soat 3 da pyedestalga qaytişi kerakligini eslagan Karl şoşilib qoçib ketadi.
Ertalab ğozlar heç qanday sarguzaştsiz Laplandiyaga uçib ketadi. Lekin dastlabki sovuq tuşgaç, ular orqaga qaytadi. Yölda Nils öz yölida uçragan barça narsalarga — haykallarga, qarğalarga va sincaplarga — şlyapasini silkitadi. Nils bilan xayrlaşib, Akka Knebekayze uning ota-onasi xursand bölişini aytadi, lekin Nils kiçkina böyi tufayli uyga qaytişni xohlamaydi va ğozlar bilan janubga uçişga qaror qiladi. Martin esa vaziyatni köriş va Nilsga xabar beriş uçun uyiga uçadi. Kutilmaganda bolaning oldiga gnom keladi va unga oxirgi şartni qöyadi:
Bu şartning maʼnosini tuşungan qörqqan Nils uyiga yuguradi. Şu orada Martin sarayga kirib, ğozlarga sarguzaştlari haqida gapira boşlaydi, lekin Nilsning onasi uni qamab qöyadi, toki bola boşqa heç qayerga uçib ketmasin. Yetib kelgan Nils darhol ğozni saroydan çiqarib, tezroq uçib ketişni buyuradi. Bebeliys Nilsning dösti uçun özini qurbon qilganini töğri deb hisoblaydi, unga asl böyini qaytarib beradi, taʼzim qiladi va ğoyib böladi.
Finalda sehrdan xalos bölgan Nils omon-eson uyiga qaytadi. Uning onasi bolasini boşqa heç qaçon körmaslikdan juda qattiq xafa bölgan edi, lekin bola derazani taqillatadi va ota-onasi bilan qayta uçraşadi.
3Tiklangan versiya
Film Gorkiy nomidagi kinostudiyada tiklangan. Bu versiya qisman qayta ovozlaştirilgan — musiqa qayta…

Film Gorkiy nomidagi kinostudiyada tiklangan. Bu versiya qisman qayta ovozlaştirilgan — musiqa qayta yozilgan, lekin aktyorlarning ovozlari asl holiça qoldirilgan. Şu sababli dialogli sahnalarda asl musiqa eşitiladi. Titrlar va intertitrlar butunlay almaştirilgan.
Tiklaş rejissyori — Vladimir Berenşteyn.
Ovoz muhandisi — V. Şçerbakov.
Direktor — N. Kovalevskiy.
Vladimir Ponkin boşçiligidagi Davlat kinematografiya simfonik orkestri.
Aynan multfilmning şu versiyasi «Laplandiya ertaklari» (1990) töplamiga kiritilgan.
4Şarhlar
Rejissyorlar Vladimir Polkovnikov va Aleksandra Snejko-Blotskaya Şvetsiya yozuvçisi Selma Lagerlöfning ertagi…

Rejissyorlar Vladimir Polkovnikov va Aleksandra Snejko-Blotskaya Şvetsiya yozuvçisi Selma Lagerlöfning ertagi asosida eng yaxşi çizma multfilmlardan birini suratga oldilar: «Sehrlangan bola». Film yaratuvçilari Nilsning yovvoyi ğozlar bilan ajoyib sarguzaştlarini sheʼriy, iliq yumor va qiziqarli hiylalar bilan hikoya qilişgan. Barça qahramonlarning xarakteri rivojlanişda körsatilgan, har bir personajning harakati ixçam. Filmning boşqa afzalliklari orasida Şvetsiya tabiati, meʼmorçiligining gözal tasviri, manzaralarning çuqurligi va yorqin ranglar gammasi bor.
Sovet multiplikatsiyasi tarixida «Sehrlangan bola» (1955) ishi butun bir bosqiç böldi. S. Lagerlöfning ertagi asosidagi katta beş qismli film özining çeksiz muvaffaqiyatiga nafaqat rejissyorlar V. Polkovnikov va A. Snejko-Blotskaya tufayli, balki animatsiya tabiatini nozik his qilgan ssenariy muallifi M. Volpin tufayli ham erişgan. Ajoyib «aktyorlik ishi», qiziqarli syujet, rang-barang obrazlar (V. Speranskaya, E. Garin, A. Kubatskiy ovozlari bilan) tomoşabinlar yuragini yarim asrdan ortiq vaqtdan beri zabt etib kelmoqda.
5VHS va DVD naşrlari
1990-yillarning örtalarida multfilm «Studio PRO Video» tomonidan eng yaxşi sovet multfilmlari töplamida…
1990-yillarning örtalarida multfilm «Studio PRO Video» tomonidan eng yaxşi sovet multfilmlari töplamida videokassetalarda çiqarilgan.
2009-yilda tiklangan versiya «Krupnыy plan» kompaniyasi tomonidan DVD ga çiqarilgan.
Matn: maqola tarjimasi «Заколдованный мальчик» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.