The Enigma of Kaspar Hauser

Film Bavariyaning kiçik Dinkelsbuhl şahrida suratga olingan; aynan şu yerda 1974-yil 1-noyabrda uning jahon premyerasi bölib ötgan. Şaharni tanlaşga sabab şu böldiki, Gerzog u yerda Kaspar uçun «ideal uy»ni topgan. Beş oy davomida «har bir ignaça, har bir musiqiy parça» rejissyor niyatiga mos kelişi uçun ish olib borilgan. Kartoşka dalasi ingliz boğiga aylantirilgan, rejissyor esa uning içiga bizzat qulupnay va loviya ekkan. Haqiqiy Kasparning hikoyasi asosan Nurnberg va Ansbaxda keçgan, ammo filmda şaharlarning nomi bir marta ham tilga olinmaydi. Gerzog hikoyani xaritadagi aniq nuqtaga boğlaşni istamagan, tomoşabinda geografiya ekrandagi voqealarni tuşuntirib bera oladi, degan taassurot paydo bölmasligi uçun. «Bu istalgan şahar bölsin», çunki Kaspar hikoyasi «dunyoning istalgan joyida röy berişi mumkin edi», — deb mulohaza yuritadi rejissyor.

Gerzog filmni nemis ekspressionizmi böyiça taniqli tadqiqotçi Lotte Eyzner bağişlamoqçi bölgan; u öşa paytda Parijda yaşardi. Uning oğir kasalligi haqida bilgan rejissyor suratga oliş tugagaç, Myunxendan Parijgaça 400 milya piyoda yöl bosib ötgan, qölida xarita va kompas bilan, «köpriklar ostida tunagan», öz qurbonligi bilan uning hayotini «sotib oliş» uçun. Gerzogning bu harakati haqidagi muhokama frantsuz jamoatçiligining ham uning sönggi asariga eʼtiborini tortgan. Film Kann kinofestivalining tanlov dasturida iştirok etgan va Jeanne Moreau raisligidagi hayʼat tomonidan katta mukofotga sazovor bölgan. Coppola «Загадка Каспара Хаузера»ni sönggi yillardagi eng yaxşi film deb atagan va AQŞda uning tarqatiş huquqlarini sotib olgan, Anaïs Nin esa Kasparning hikoyasi Iso Masih hikoyasidan köra köproq «maftun etadi», deb hazillaşgan.

Matbuotda yangi Gerzog filmi köpinça bir neça yil oldin çiqqan Fransua Tryuffoning «Yovvoyi bola» filmi bilan soliştirilgan — «maugli-bolalar» mavzusidagi boşqa tarixiy film. Soliştirişlardan ranjigan Gerzog bir marta, aksinça, Tryuffo uning izidan borgan, dedi. «Mening filmim Tryuffo filmidan 95 marta yaxşi», — deb hazillaşgan nemis rejissyori, öz asarini Dreyerning «Jeanne dʼArc» filmi bilan soliştirişga daʼvat etib. Tryuffo esa «Kaspar Hauser»dan keyin Gerzogni «hozirgi zamonda işlayotgan eng buyuk rejissyor» deb saxiylik bilan atagan.

Asosiy rolni Gerzog Bruno S.ga taklif qilgan — ön yil aqliy zaifлar uçun boşpanada yaşagan, lekin aslida ularga mansub bölmagan noprofessional aktyor: «U şizofrenikka öxşaydi va şizofrenik kabi harakat qiladi, çunki unga juda dahşatli munosabatda bölişgan. U qanday harakat qilişni şunçaki bilmaydi», — deb hisoblaydi rejissyor. Bruno tarixiy Kasparga qaraganda ikki baravardan köproq katta bölgani uni töxtatmagan: «Brunoning yoshi nimani anglatadi? Agar unga 65 yoş bölganida ham, men uni şu rolga olgan bölardim». Gerzog Brunoning filmdagi uç oylik işini tölagan, buning uçun uni bank hisobvaraği oçişga majbur qilgan. Film çiqqaç, u aktyor «Oskar»ga loyiq ekanini va mukofotlarni «Jon Ueynga öxşagan kimdir» olayotgani şarmandalik ekanini aytgan. «U bu filmda bitta ham notöğri harakat qilmadi… Ekranlarda bunga öxşaş narsa avval körilmagan».

Rejissyorning fikriça, Bruno «film nafaqat jamiyat Kaspar Hauserni qanday öldirgani haqida, balki jamiyat uni — Brunoning özini — qanday yöq qilgani haqida ekanini aʼlo darajada anglagan». U hatto filmni «Bruno Hauserning hikoyasi» deb ataşni ham öylagan. Ebertning kuzatişiça, Gerzog filmlari klassik maʼnoda aktyorlik öyiniga boğliq emas. Ular deyarli hujjatli xarakterga ega, çunki boş qahramon amalda özini özi tasvirlaydi. Gerzog filmida boş rolni ijro etuvçi aktyor öz qahramoni bilan tabiatan uyğun bölişi, öşa ruhiy materialdan yasalgan bölişi kerak. Şu maʼnoda Klaus Kinski va Bruno S. Gerzog uçun aktyorlardan köra badiiy ijod asboblari bölgan.

Nemis tanqidçilari rejissyorni dunyoni yetarli darajada idrok eta olmaydigan odamni boş rolga olganda, uning jismoniy nuqsonidan «foydalangan» deb ayblagan. Gerzogni umuman oddiy odamlar emas, balki hayotning eng çekka qatlamlariga surib qöyilganlar qiziqtiradi, çunki, uning sözlariga köra, şaharni markaziy köçalar böylab yurişdan köra, uning çekka hududlari böylab sayr qilganda yaxşiroq bilib oliş mumkin. Xuddi şunday, Kuskodagi aqli zaif musiqaçi Hombresito — Gerzogning oldingi filmi «Agirre, Xudoning ğazabi»ga bağişlangan. Konkistador Lope de Agirre va Kaspar Hauser davrlari asrlar bilan ajralib tursa-da, Hombresito ikkala filmda ham mavjud. Rejissyorni unga yaqinlaştiradigan narsa — uning asbobida çalişni töxtatsa, dunyo halok bölib, barça odamlar öladi, degan işonçi. Korrigan Kasparning, Hombresito kabi, sözning yöqolişiga, uning musiqa bilan almaşinişiga yoki töliq sukutga olib keladigan jismoniy va ruhiy mahrumliklarni özida mujassam etişini mulohaza qiladi.

Gerzogning «kiçik odamlar» anʼanasini davom ettiradigan xörlangan, nuqsonli qahramonlari haqida — liliputlar («Karliklar ham kiçikdan boşlagan»), kar-soqovlar («Sukunat va zulmat yurti»), ezilgan askarlar («Voyzek») — u şunday fikr bildiradi: «Aqldan ozgan ular emas, balki ularni örab turgan jamiyat. Aqldan ozgan — ular duç keladigan muhit». Ebert taʼkidlaşiça, Gerzog qöygan badiiy koordinatalarda bu odamlar özlarining jismoniy xususiyatlarining asiri emas, çunki ular imkoniyatlarini çeklamaydi, aksinça, köpçilik odamlar uçun yopiq bölgan olamlarga kiriş imkonini beradi.

Gerzog eslaydiki, filmni işlaşda uni Kaspar Hauser haqida yozayotgan köpçilikdan farqli ölaroq, uning kelib çiqişi siri va qotillik sirlari eng kam qiziqtirgan: «Tarixda bu yagona holat, inson voyaga yetgan holda «tuğilgan»… Haqiqiy Kaspar Hauser quşlar qöşiğidan dahşatga tuşardi; u eşitganlarini tartibga sola olmasdi… Kasparning hikoyasi bizga sivilizatsiya nima qilişi, uni qanday buzib va yöq qilişi haqida — bizni atrofdagilar bilan bir qolipda raqsga tuşişga majbur qilişi haqida. Kasparning holatida bu böğuvçi, bir maromdagi kundalik filisterça hayot… Kasparda bor bölgan barça öz-özidan qilingan narsalar jamiyat tomonidan muntazam ravişda öldiriladi».

Sahnalardan birida Kaspar birinçi marta öz aksini oynada körib, hayratga tuşadi va qörqadi. Rejissyor uning reaksiyasini atrofdagi odamlarning har kuni odatiy qaraşlarini yangi közlar bilan, begona, kelgindi közlar bilan qabul qilişga bölgan ehtiyoji bilan taqqoslaydi. Bu rejissyor köplab hujjatli filmlarida tarbiyalaydigan notaniş, «begonalaşgan» nigoh: «Agar «Kaspar Hauser»dan syujetni olib taşlab, faqat tuş köriş qatlamlarini qoldirsak, «Fata-morgana»ga juda öxşaş narsa qoladi» — 1969-yilda Gerzog suratga olgan Sahro çöli haqidagi hujjatli film.

Şu nuqtai nazardan Gerzog öz filmida ilmiy-fantastika elementlarini topadi: «Kaspar Hauser» «Fata-morgana»ning dastlabki ssenariysida nazarda tutilgan, sayyoramizga kelgan musofirlar haqidagi qadimiy ğoyani işlab çiqadi». Bunday filmlarga öxşab, Hauserning biografiyasi tomoşabinning oldiga insonning mohiyati haqidagi savollarni qöyadi: «taʼlim va madaniyatsiz sayyoramizga tuşib qolgan odam bilan nima böladi? U özini qanday his qiladi? U nimani köradi? Daraxtlar va otlar uning nazarida qanday körinadi? U bilan qanday munosabatda bölişadi? va hokazo».

Gerzog finalda «şaharliklar, qarğalar kabi, » Kasparning jasadi atrofida aylanişini taʼkidlaydi. Ular tanasining baʼzi aʼzolari meʼyordan çetga çiqqanidan xursand bölişadi, çunki bu uning ğayrioddiyligini jismoniy oğişlar bilan izohlaş imkonini beradi. Rejissyorning sözlariga köra, «bu odamlar özlarida nuqsonni körişni istamaydi».

The New York Times: «Filmning markaziy obrazi — Kasparning ajoyib yuzi, yaxşiroq köriş uçun keng oçilgan közlari, butun qiyofasi odamni ğayritabiiy olamni tuşunişga… urinayotgan odam haqida öylaşga majbur qiladi».

«Kinoşunoslik yozuvlari»: «Kaspar Hauser — «tabiiy ong»ning namunasi, ammo u faqat jamiyat bilan töqnaşganda namoyon böladi va şu jamiyatda göyo optikani özgartiruvçi lupaga aylanadi. U insonning dunyo haqidagi tasavvurlarining şartliligini oçiq körsatadi… jamiyatni özini himoya qilişga, Boşqani quriş va siqib çiqariş reaksiyasini yoqişga majbur qiladi».

Onlayn ensiklopediya allmovie: Gerzog «»ratsional» tafakkur va madaniyatning tabiiy, beğubor qalbga buzuvçi taʼsirini oçib beradi… Til tomonidan qöyilgan çegaralar va [atrofdagilarning] sodir bölayotgan barça narsalarni tasniflaşga bölgan absurd intilişi intuitiv ravişda dunyoni anglaydigan va beixtiyor xavf tuğdiradigan Kaspar uçun «qattiq qöniş»ni kafolatlaydi».

Robert Filipp Kolker: «Gerzog dunyoni «tugallanmagan» odam pozitsiyasidan körişga harakat qiladi… va XIX asr ratsional dunyosi undan nimani bilib olişi mumkinligini tuşunişga harakat qiladi. Heç narsa — bunday javobga u keladi. Kaspar Hauser burjualar bartaraf etişga intiladigan tösiqqa aylanadi, Kasparga esa atrofdagi dunyo uning orzularining davomiga aylanadi. Film qobiği Kasparning içki va taşqi olamlarining qöşilişiga asoslangan, u mehr va şafqatsizlik özaro tuşunmovçilikning ikki qutbi bölgan zindonda qolib ketadi».

Andrey Plaxov: «Körinmas qöl (kimningdir şafqatsiz irodasining timsoli) uni yertölada uşlab turdi, odamlar bilan aloqadan asrab qöydi, söngra qisqa vaqtga jamiyatga taşlab, burjualarni sensatsion ajoyibotlar bilan hayratga solib, musofirni yana yöqlikka botirdi. Yolğizlik va umidsizlik bu filmning asosiy motivlari bölib qolardi, agar Kaspar Hauserning uyğonayotgan şaxsiyatini yoritadigan içki nur bölmaganida — u öz ismini öt-ölan yulib, ötlarda terib qöyganida yoki «Menga Kavkaz toğlari tuşimda körindi», deganida. «Çegaraviy» mavjudlikning aççiq absurdligi orqasidan uning hayajonli xayoliy tabiati va sehrli maʼnosi körinadi».

Tomas Elsesser: «Kaspar Hauser — Gerzog uçun ham, «yangi nemis kino»si uçun ham markaziy figura. Nafaqat eng maşhur filmlardan birining mavzusi sifatida, balki kompleks psixoanalitik motiv sifatida. Bu taşlab qöyilganlik, uysizlik, ijtimoiylaşuvning barça şakllariga, jinsiy identifikatsiyaga va kattalikka munosabatning noaniqligi haqidagi fantaziya; yaşaşga urinişlar, bir vaqtning özida yaxşi otaning surrogati va yomon otaning obrazi bölgan holda».

Rojer Ebert: «Boş qahramon haqidagi hikoya emas, balki ajoyib harakatlar va obrazlar mozaikasi: tavba qiluvçilarning zanjiri tepalikka kötarilmoqda, közi ojiz kişi sahro böylab karvonni boşqarmoqda, leylak qurbaqani yutmoqda. Syujet jihatidan bu obrazlarning Kasparga aloqasi yöq, ammo ular u duç keladigan qiyinçiliklarni aks ettiradi va yoritadi. Gerzogni bu sirning «yeçimi» eng kam qiziqtiradi. Aynan sir uni jalb qiladi».

Kaspar va Bruno yoşlaridagi nomuvofiqlikka va tarixiy işonçsizlikka oid boşqa ayblovlarga Gerzog javoban, rejissyorning vazifasi tarixiy voqealarni ekranga aniq köçiriş emas, balki qahramonlarining içki olamini oçib beriş ekanini aytadi. Uning sözlariga köra, boş qahramonga «kundalik haqiqatdan ança çuqurroq haqiqat darajasi» mavjud. Rejissyorning qaraşlariga muvofiq, Kaspar Hauser haqidagi hikoyada metafizik tub yoki, Andrey Plaxovning taʼrifiga köra, «ekzistensial masal» köriş qabul qilingan, bunga filmning nomi ham falsafiy-ekzistensialistik maʼno bilan işora qiladi. Şizoanalizning asosçisi Delyoz Gerzogni «kinorejissyorlar orasida eng buyuk metafizik» deb atagan.

Kasparning «gnoseologik jinoyati»ni filmning boşida şamol esib turgan javdar dalasining birinçi qaraşda syujetga aloqasi yöq körinadigan obrazi yoritadi. Rejissyor uni ekranda yarim daqiqa uşlab turib, tomoşabinga «Kaspar Hauser örnida his qilişni, bu sayyoraning reallarini yangidan körişni» istagan. Bunday obrazlarga «ğayrioddiylik» beriş uçun rejissyor telefoto obyektivni «baliq köz» turidagi obyektivga burab mahkamlagan. Musiqiy hamrohlik ham Kasparning deyarli katatonik holatidan «uyğonişini» tasvirlaş uçun tanlangan. Bu Gerzogning «firmaviy» usuli — tomoşabinning nazarini uzoqdagi manzara motivlarida xuddi ularning maqsadliligini anglaş va taşvişga tuşiş uçun yetarli bölgan darajada uşlab turiş. «Kam rejissyorlar oddiy obrazni dahşatli darajada ğalati narsaning timsoliga aylantira oladi», — deb bu borada kinoşunoslardan biri izoh beradi.

Filmni talqin qiliş boş qahramonning Delyoz «buyuk» deb atagan uçta manzarali orzusini tahlil qiliş bilan boğliq: bu «Kavkaz»ning fantastik yam-yaşilligi, toğ yonbağirida Ölim tomon çiqayotgan odamlar va çeksiz Sahro. Kasparning kundalik tajribasidan bu obrazlarni sekin harakatlanuvçi kamera, syujetdan taşqari musiqa, loyqa porlaydigan soyalar kabi usullar ajratib turadi. Bu tuş köriladigan manzaralarning obrazlari bir rangli, xira va donador, göyo haddan taşqari oçiq ekspozitsiyali, xuddi rejissyor boş qahramonning bu dunyo haqidagi yagona idrokiga mos keladigan narsani topişga urinayotgandek.

Yertölada yaşagan Kaspar tuş körmagan, çunki tört devor ortida uning uçun dunyo mavjud emas edi. Korriganning fikriça, bu «oldindan mavjudlik» davrida u dunyo bilan birlik holatidagi «okeanik» holatga botgan (panteizm). Şaharga köçib ötgandan keyin tabiat haqidagi orzular — «kinematografga öxşaş» — unga çeksiz fazolarning vaqtdan taşqari dunyosini qaytaradi. Kasparga bu tuş va orzularni haqiqatdan ajrata bilişni örganiş uçun vaqt kerak böladi. Tomoşabin uçun ham buni har doim uddalaş oson emas.

Korriganning sözlariga köra, bu jihatdan «filmning birlamçi va markaziy obrazi» xarakterlidir — Albinoni adajiosining dastlabki akkordlari ostida ikki kişi qayiqda sekin suzib ötayotgan, orqa fonda esa oq qu‘ş sirpanib ötayotgan, uyquga ketgan köl manzarasi. Filmning örtasida joylaşgan bu obrazlar uning eng birinçi kadrlari bilan qofiyalanadi: eşkaklar suv yuzasini kesadi, qamiş orasidan ayol yuzi xira körinadi. Tadqiqotçi savol beradi — bu vahiymi yoki haqiqatmi? Qu‘ş obrazi oldida töşakda yotgan Kasparning köz yoşga tölgan yuzi körinişidan, aksariyat birinçisi bölsa kerak.

Filmda «adabiyotçilar» — ingliz lordi va mantiq professori kabi «professional» tabiiy til egalari Kasparga — uning içki musiqasi va obrazli xayollari bilan — qarama-qarşi qöyilgan. «Bizning vazifamiz tuşuniş emas, deduktiv xulosalar çiqarişdir», — deb professor Kasparga töğridan-töğri aytadi. Korriganning fikriça, Kasparning romantik xayollar bilan töldirilgan manzaralari — tasviriy sanʼat turlarining, şu jumladan kinematografning adabiyot ustidan ustunligini tasdiqlaş vositasi:

Gerzogning yozuvga qarşi aççiq hujumi notarius portretida qöyuqlaşadi, u özi haqiqat deb hisoblagan narsaning tafsilotlarini qayd etişga berilib ketgan — bu aniq aks ettirişni haqiqat bilan tenglaştiradigan realistik estetikaning metaforasi.

Uning fikriça, bu maqsadga Kasparning avtobiografik yozuvlarini uning uy egasi öqib beradigan gazeta nekrologlari bilan kontrapunkt tarzida almaştiriş ham böysundirilgan, bunda butun hayot bir-ikki qatorga siqib qöyilgan — yozma bayon Kasparning çeksiz boy ruhini söz, til va nutqning oldindan belgilangan çegaralariga çeklab qöyganidek. Şunga öxşaş xulosalarga faylasuf Noël Carroll ham keladi:

Filmning mavzusi şubhasiz: til — bu ölim. Kaspar Hauserga tilni örgatgan odam uning hayotini oladi. Kasparning tilni özlaştirişi va unga boğliq holda jamiyatga integratsiyalaşuvi ruhiy qaşşoqlaşuv bilan boğlanadi. Uning nutq qobiliyatini egallaşi qulaş sifatida tasvirlanadi.

Filmning tuş körişga öxşaş manzaralari V. G. Zebaldning «Muhojirlar» romanida eslatib ötilgan:

Kamera çapga siljib, keng yoy çizadi va bizning nazarimizga toğ tizmalari bilan öralgan baland yaylovning panoramasini namoyiş etadi. Bu eng köp pagodaga öxşaş minoralar va örmonlar yaşilligi orasidan kötarilgan ğalati uçburçak peştoqli ibodatxonalar bilan Hindiston manzarasini eslatadi…