The Fall of Otrar

Doxdurbek Qidiraliyev — Unju, qipçoq (titrlarda Doxa Qidiraliyev deb körsatilgan)

Tungişbay Jamankulov — Kayir-xon, qipçoqlar hukmdori

Bolot Beyşenaliyev — Çingizxon

Abduraşid Maxsudov — Muhammad-şoh, Xorazm hukmdori

Zaurbiy Zexov — savdogar Yalvaç

Sabira Ataeva — Kulan

Qosim Jakibayev — dindan qaytgan

Ssenariy mualliflari: Aleksey German, Svetlana Karmalita

Rejissyor: Ardak Amirkulov

Operatorlar: Sapar Koyçumanov, Aubakir Suleyev

Rassomlar: Aleksandr Rorokin, Umirzak Şmanov, Lyudmila Traxtenberg

Grim böyiça rassom: Svetlana Maslova

Kompozitor: Kuat Şildebayev

Montaj: G. Qistauova

Direktor: Aleksey German

Sergey Bodrov-katta filmni Alekseyy Germanning «Mening döstim Ivan Lapşin» filmi «tokçaga» qöyilib, rejissyorning Ittifoq kinostudiyalaridagi işidan çetlaştirilgan paytda, qozoq hamkasblaridan şu ssenariyni buyurtma qilişni söraganlarning taşabbuskorlaridan biri edi. Şu davrda German Bodrovning «Sladkiy sok vnutri travy» filmida rasmiy bölmagan badiiy rahbar sifatida ham iştirok etgan edi. Buyruqda ssenariy ishi haqida heç narsa aytilmaganligi sababli, «Qozoqfilm» boş muharriri Murat Auezov Germanga xotini va doimiy hammuallifi Svetlana Karmalita bilan birgalikda Kayir-xonning Otror şahrini himoya qilişi haqidagi tarixiy film ssenariysini yozişni taklif qildi. Bu epizodni Auezovga aynan «Sladkiy sok vnutri travy» ssenariysi muallifi va boş qahramon prototipi bölgan ssenariy-dramaturg Zaureş Yergaliyeva taklif qilgan edi. U kelgusidagi mumkin bölgan ssenariy mavzulari orasida maktab yillarida öqigan Ermuxan Bekmaxanovning «Qozoq SSRning tarixi» kitobini eslab, xususan, Kayir-xonning sönggi jangi epizodi uni hayratga soldi. «Gibel Otrara» ssenariysini yoziş bir neça yilga çözildi; bu muddat Aleksey Germanning 1985-yilda Lenfilmda mehnat faoliyatini tiklaşi va «Lapşin» ustidagi işini yakunlaşi bilan töğri keldi.

Aleksey German va Svetlana Karmalita özlari «„Tamakiçi Tabaçnaya köçasidan nima dedi“ va boşqa kinossenariylar» kitobida ssenariy ustidagi işlari tajribasini tasvirlab, maslahatçilar taqdim etgan materialga qaramay, u juda parçalangan xarakterga ega bölganini va tarixiy voqelik hamda odatlar haqida işonçli maʼlumotlar deyarli yöqligini, saqlanib qolgan maʼlumotlar esa ziddiyatlarga ega ekanini qayd etişgan: «Köplab versiyalardan biz bittasini tanladik, xuddi boşqalar kabi, u ham ziddiyatlarni öz içiga oladi. Ammo biz aynan unga amal qildik». Masalan, işga taklif qilingan maslahatçi, professor Lev Gumilyov bilan eng bahsli masalalardan biri bugungi odam va örta asr odamini qiyoslaş böldi; German fikriça, ular orasida farq yöq, faqat örta asr odami «bilimlarga ega emas va boşqa şartliklar bilan band».

Rejissyor örniga Zaureş Yergaliyeva Vgikning Sergey Solovyov ustaxonasi talabasi, öşa paytda 4-kurs talabasi bölgan debyutant Ardak Amirkulovni ham taklif qildi. German va Karmalita bilan yaqin taniş bölgani uçun u Leningradda Amirkulovni ularga taniştirdi, çunki obröli ssenariy mualliflari rejissyor nomzodini maʼqullasa, studiya rahbariyati ham ularning fikriga quloq solişiga işongan edi. Uning sözlariga köra: «Turmuş örtoqlarga Ardakning ssenariyni talqin qilişi juda yoqdi», ular Amirkulovning nomzodini maʼqullaşdi. Studiya tasdiqladi.

Dastlab film rejissyorning diplom ishi bölişi rejalaştirilgan edi, ammo suratga oliş davri oxir-oqibat 4 yilga çözildi va u boşqa boşlangan öquv ishi bilan bitirdi. Butun suratga oliş davomida Otror şahri dekoratsiyalarini rassomlar suratga oliş paytidagi muammolar va ob-havo şaroitlari tufayli bir neça marta qaytadan qurib, sozlaşga töğri keldi. Amirkulovning taʼkidlaşiça, bunday kölamli suratga oliş uçun mablağ yetişmasligi sababli «Qozoqfilm» suratga olişni bir neça marta töxtatib, filmdagi işni muzlatib qöygan. Oxir-oqibat film davlat yordamini olişdan töxtadi va uni yakunlaş uçun xususiy investorlarning yordamini izlaşga töğri keldi. Buning uçun Amirkulov filmni va suratga olingan materialni «Qozoqfilm» rahbariyatidan sotib olişga majbur böldi. Film ekranga çiqqandan keyin tarqatişdan tuşgan daromad uni qutqariş uçun olingan kreditni tölaşga sarflandi. Rejissyorning sözlariga köra: «Men „Otror“da faqat kino suratga olişni emas, balki hayotni örgandim».

1991-yilda «Gibel Otrara» filmi Qozoğiston tomonidan «Oskar» mukofotiga çet tilidagi eng yaxşi film nominatsiyasiga taqdim etildi, ammo saralaşdan ötolmadi. Film mustaqil Qozoğistondan uzun röyxatga (long-list) kiritilgan birinçi film böldi. Şu yili kartina Montrealdagi xalqaro kinofestivalda FIPRESCI mukofoti va Figueira da Foz kinofestivalining «Kumuş plastinka» mukofotiga sazovor böldi.

1992-yilda Doxdurbek Qidiraliyev «Kinotavr» festivalida «Eng yaxşi erkak roli» nominatsiyasida mukofot qozondi.

Film keyinçalik köplab kinofestivallarda köp marta iştirok etdi. 2002-yilda Martin Scorsese «Gibel Otrara»ni Nyu-Yorkda namoyiş etiş uçun tavsiya qildi va keyinçalik uning AQŞda tarqatilişi va naşr etilişiga kömaklaşdi. Keyinçalik Nyu-York kinofestivalining kelajakdagi direktori Kent Jons öz şarhlarida «Gibel Otrara»ni ança ilhom bilan maqtagan.

Aleksey Germanning ijodi doirasida film baʼzan uning «Oğir böliş xudo böliş» filmining ötmişdoşi va «boş repetitsiyasi» sifatida ham qaraladi; unda hokimiyat va xalqning zulmga munosabati kabi xarakterli mavzular bor, ular rejissyorning keyingi ijodida turli darajada rivojlandi.

Filmning adabiy ssenariysi 2000-yillarning örtalarida «Möğul» filmi ustida işlaganda Sergey Bodrov-katta uçun ilhom manbai böldi. Uning sözlariga köra, öz filmini suratga olişdan oldin u German va Karmalita tomonidan hali 1980-yillarda yozilgan «Gibel Otrara»ni bir neça marta qayta öqib çiqqan, uning atmosferasi bilan «töyiniş» uçun.

2025-yilda film töliq restavratsiya qilindi va Janus Films kompaniyasi tomonidan naşr etildi. Rejissyorning sözlariga köra, restavratsiya The Film Foundation taşabbusi bilan, Martin Scorsese iştirokida amalga oşirildi; ular bundan oldin filmning plyonkali nusxasini festivallarda namoyiş etgan va keyin uni Nyu-Yorkdagi Jorj Istmen muzeyiga topşirgan edi. «Gibel Otrara»ning restavratsiyasi Italiyaning Bolonya şahridagi LʼImmagine Ritrovata laboratoriyasida, World Cinema Project loyihasi doirasida ötkazildi. Restavratsiya jarayoni 2024-yilda yakunlandi. Film Olmaotada asl negativlardan Ardak Amirkulov rahbarligida skanerlandi. Keyin esa çet elda 4K ruxsatida tiklandi. Film rejissyori restavratsiya jarayoniga bevosita jalb qilinmagan, ammo restavratorlar yuborgan ish namunalariga izohlar qoldirgan va filmning yakuniy rang tuzatişini tasdiqlagan.

Restavratsiya qilingan filmning premyerasi 26-iyul kuni Bristolda qozoq tilida, ingliz subtitrlari bilan bölib ötdi.