The Fearless Vampire Killers

Jek Makgoran — professor Abronziy

Roman Polyanski — yordamçi Alfred

Alfi Bass — mehmonxona egasi Yoni Şagal

Jessi Robins — Rebekka Şagal

Sharon Teyt — Sara Şagal

Ferdi Meyn — graf fon Krolok

Terri Downs — xizmatkor Kukol

Fiona Lyuis — xizmatkor Magda

Ronald Leysi — qişloqning ahmoq odami

Oltmişinçi yillarning oxiriga kelib, Roman Polyanski muvaffaqiyatli kritiklar eʼtirof etgan uçta fim suratga olgan va kinoteatr muhitida öziga nom qozongan edi. Şu paytda rejissyor «eng-eng»lar bilan muloqot qilar, sönggi moda böyiça kiyinardi. U ança köp spirtli içimliklar va giyohvand moddalar isteʼmol qila boşladi. Hayotining bu davrida Polyanski Londonda, Qirollik otxonalari hududida, Ist-Eyton-pleys, 95 manzilidagi kiçik villada yaşardi. Keyinçalik u bu davr haqida esladi: «Öşanda meni qiziqtirgan yagona narsa — bir ayolni yotqizib, keyin yana içiş edi». 1966-yil aprelida tanqidçi Kennet Taynen hatto Lorens Olivyega Polyanskiga «Old Vik» teatrida, öşa paytda Olivye rahbarligidagi teatrda bir spektakl qöyişni taklif qildi, ammo bu ğoyadan natija çiqmadi. Ikki oy ötgaç Taynen Polyanskini u özi aytganidek, «„Betmen“ kabi, faqat erotikroq» böladigan film suratga olişga taklif qildi. Bu ham heç qaçon suratga olinmadi. Şu vaqtda Polyanskiga yana bir prodyuser taklifi tuşdi, ammo undan ham heç narsa çiqmadi.

Prodyuserlardan boşqa heç qanday taklif qolmagaç, Polyanski va Jerar Brak Avstriya Alplaridagi toğ kurortida edi, şunda ularga yangi ssenariy ğoyasi keldi. Ular uni «zamonaviy qadriyatlar ustidan xuşçaqçaq masxara» deb taʼriflaşdi, nazarda seks mavzusi tutilgan edi. Hikoya öşa paytda maşhur bölgan Hammer studiyasining kam byudjetli qörqinçli filmlari ruhida yozilgan edi. Harakat esa qorli, toğlar orasida yöqolgan Ruminiya qişloğida bölib ötadi. Ssenariy yoziş paytida ham Polyanski Brakka bir oydan keyin uni Gollivudning eng yirik studiyalaridan biriga sotişlarini aytgan edi. Lekin aslida ularga ikki oy kerak böldi.

Ssenariyning dastlabki nomi «Vampirlar bali» (ingl. Dance of the Vampires) edi, prodyuserlar uni «Qörqmas vampir ovçilari yoki Keçirasiz, lekin tişlaringiz böynimga botdi» (ingl. The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me, But Your Teeth Are in My Neck) deb özgartirdi. Ssenariyni Filmways kompaniyasi sotib oldi, film suratga oliş uçun 1,7 million dollar byudjet ajratildi. Filmni tarqatuvçi kompaniya MGM böldi.

Filmda ish boşlanişi bilan Polyanski Filmways direktorlariga boş rolda öz dösti Jil Sent-Jonni körişni xohlaşini aytdi, ammo unga ularda allaqaçon bir kişi nomzod ekani javob berildi.

Polyanski darhol filmda juda köp qor bölişini hal qildi, ayniqsa alacakaranlik yoruğligida. Film Ortizeyi tumanidagi Dolomit Alplarida va Tauffers qalʼasida suratga olindi; bal va boşqa studiya sahnalari Buyuk Britaniyada suratga olindi. Aqldan ozgan, Eynşteynga öxşaş professor rolini yaratişda Polanski va Jerar Brak boşidanoq uni Beket absurd pyesalari spektakllarida nom qozongan teatr aktyori Makgoran ijro etişiga umid qilişgan edi. Suratga oliş paytida Polyanski kelajakdagi xotini Sharon Teyt bilan tanişdi. U suratga oliş davrini hayotining eng baxtli davri deb eslaydi.

«Vampirlar bali» Polyanskining Amerika prokatida çiqqan birinçi filmi edi. Gollivud prodyuserlari Şarqiy Yevropa koloriti Amerika tomoşabinini qörqitib qöyişi mumkin deb hisoblaşdi. Film AQŞda fars sifatida joylaştirildi, barça ovozlar qayta dublyaj qilindi, filmdan oldin bemaʼni multfilm titrlari qöyildi. Jami filmdan 20 daqiqa hronometraj kesib taşlandi. «Vampirlar balining» bu versiyasi vodevil nomi «Qörqmas vampir ovçilari yoki Keçirasiz, lekin tişlaringiz böynimga botdi» bilan maşhur. Bu nom bilan afişani maşhur komiks ustasi Frenk Frazetta işlab çiqdi. Film tomoşabinlar tomonidan vampirlar janridagi filmga «hurmatli parodiya» sifatida qabul qilindi. Rejissyorning niyati esa boşqaça edi:

Parodiya mening vazifalarimga kirmasdi. Men dahşatli va şu bilan birga qiziqarli, sarguzaştlarga boy ertak aytmoqçi edim. Bolalar bu yerda farqni körmaydi. Ular özlarida heç qanday xavf tuğdirmaydigan narsalardan qörqişni, öz qörquvlaridan kulişga imkon berilişini xohlaşadi.

«Vampirlar bali»ni 1990-yillargaça Polyanskining yutuqlari qatoriga kiritiş odat bölmagan, öşa paytda Yevropa teatrlarida rejissyorning iştirokida şu syujet asosida yaratilgan «Vampirlar raqsi» myuzikli katta muvaffaqiyat bilan ötdi. (Polyanski vampir mavzusiga yana bir bor qaytdi, kultli «Endi Uorxolning Drakulasi» filmida epizodda paydo böldi). «Vampirlar balidan» ayrim sahnalar keyingi suratlarda, masalan, «Van Xelsing» va «Qonli fohişaxona»da qayta talqin qilingan.

Polyanski haqida yozuvçilar köpinça «Vampirlar bali» badiiy olamining ildizlarini muhokama qilişadi, filmning atmosferasi Rojer Kormanning, Aleksandr Ptuşkoning asarlari va Hammer studiyasi rejissyorlarining işlariga öxşaşligini körsatişadi. Bu studiya filmlarining taʼsirini Polyanskining özi ham tan oladi: «Agar xohlasangiz, men uslubni gözalroq, muvozanatliroq qilib, sehrli ertaklar tasvirlariga öxşatib stillaştirmoqçi böldim». Qahramonlardan biri beixtiyor Şagal ismini olgan deb hisoblanadi; adabiyotda Polyanskiy obrazlari bilan maşhur rassomning Vitebsk polotnolari örtasidagi boğliqlikni izlaşgan.

Bir intervyuda Polyanski film atmosferasi uning bolaligiga, Vispyanskiyning «Töy»iga, u sevgan Babel hikoyalariga borib taqalişini tan olgan: «Hatto fantastika yoki utopiya suratga olganda ham, öylab topilgan mamlakatlarni mahalliy madaniyat tafsilotlari — kiyimlar, buyumlar bilan töldiriş kerak». U bu badiiy olamni har xil aniqlik va tafsilotlar bilan töldirişga intilgan.

Filmning Polyanskiy ijodidagi örni turliça baholanadi. Özi «Vampirlar balini» sevimli filmi deb ataydi, lekin bu köproq badiiy emas, balki sentimental sabablarga köra. Kimdir uni eskiça va ança yassi komediya, turli-tuman klişelarga töla deb biladi — qisqasi, rejissyorning eng kam ahamiyatli filmlaridan biri. J. Xoberman uçun bu Polyanskiyning eng yaxşi janrdagi filmi va eng muvaffaqiyatli komediyasi. Polyanskiy ijodini tadqiq etuvçilar «Vampirlar balini» mavzu jihatidan «Rozmari çaqaloqi» va uning boşqa filmlariga yaqinlaştirişga harakat qilişadi: rejissyorning jiddiyroq asarlaridagi kabi, bu yerda ham yovuzlik (va şayton) ğalaba qozonadi. Közgu aks ettirişining barça joyda uçraşi qayd etiladi: birinçi va oxirgi sahnalar bir-birini közgudek aks ettiradi. Köplab ostonalar, eşiklar, qulflar, derazalar va közgular şunga qaramay qahramonlarni yangi rivojlaniş bosqiçiga olib çiqmaydi: bu sehrli absurd dunyosi, bu yerda har qanday harakat doiraga aylanadi.