The Forty-First

Ada Voytsik — Mariya (Marютka) Filatovna Basova, qizil armiya otryadining öqçisi

Ivan Koval-Samborskiy — Vadim Nikolayeviç Govoruxa-Otrok, poruçik

Ivan Ştraux — Arsentiy Yevsyukov, komissar

Yakov Protazanov — rejissyor

Boris Lavrenyov, Boris Leonidov — ssenariy mualliflari

Pyotr Yermolov — operator

Yuliy Rayzman — rejissyor yordamçisi

Yakov Urinov — rejissyor yordamçisi

Sergey Kozlovskiy — rassom

Fuqarolar uruşi tugagaç, uning iştirokçisi Boris Lavrenyov katta asar yozdi. Qölyozma asosida (maşinkada özi tergan 1600 sahifa) u bir neça asar yaratdi: «Şamol», «Oddiy narsa haqida hikoya», «Sorok birinçi», «Ettinçi yöldoş». Ularning köpçiligi sovet kinematografistlari tomonidan ekranlaştirildi. Protazanovni «Sorok birinçi» qissasi qiziqtirdi. Film ekranga çiqqaç, u şunday yozdi: «Bu qissa öz-özidan ötkir va ahamiyatli bölib, içki psixologik dinamikasi bilan ssenariy uçun juda qimmatli material edi, haqqoniy, qiziqarli va oddiy emas». Kitobxonlar orasida muvaffaqiyat qozonsa-da, ayrim tanqidçilar oq ofitserga muhabbat qöygan qahramonaning mafkuraviy qaraşlari barqarorligiga şubha bildirdilar, yozuvçining özini esa «yöldoş» deb atadilar.

Suratga oliş Kaspiy böyidagi çöllarda rejalaştirilgan edi. Dastlab oq gvardiyaçi poruçik Govoruxa-Otrok rolini Anatoliy Ktorovga topşirişgan, lekin u teatrdagi band bölgani uçun uzoq xizmat safariga, Ozarbayjonga bora olmadi. Natijada bu rolni Protazanovning «Uning çaqiriği» filmida avval rol öynagan Ivan Koval-Samborskiy oldi. Qizil armiyaçi Marютka rolига Vera Maretskaya tanlangan edi, lekin u homilador bölgani uçun rad etdi. Syomka guruhi köplab nomzod aktrisalarni kördi, lekin turli sabablarga köra ular mos kelmadi. Protazanov operator Pyotr Yermolov va Ivan Ştraux bilan Moskvadan Bokuga jönaşga tayyorlanganda, rejissyor aktrisani tanlaşni yordamçisi Yuliy Rayzmanga topşirdi. U VGIKning talabasi Ada Voytsekni tanladi. Aktrisa rejissyor bilan birinçi marta Bokuda uçraşdi va u yordamçisining tanlovini maʼqulladi.

Ada Voytsik eslaşiça, rejissyor sahnalarni aktyorlar bilan batafsil işlab, ulardan nimani talab qilayotganini tuşuntirgan: «Protazanov bizga kino texnikasi va ijod jarayonini tuşuntirdi, hatto operator suratga olişining sirlarini ham örgatdi — masalan, nega soya maʼlum tarzda tuşgunça kutişimizni yoki operator Yermolov nega u yoki bu obyektivdan foydalanganini». Aktrisaga sönggi sahna juda oğir kelgan: uning qahramoni sevgilisini otadi va şundan keyin uning jasadi ustida hiqillab yiğlaydi. Protazanov buning iloji boriça tabiiy çiqişini va köz yoşlari haqiqiy bölişini istagan. U bu lahzadan juda qörqqan, rejissyorni xafa qilişdan juda çöçigan, lekin özi kutmaganda heç qanday hiyla-nayrangsiz yiğlab yuborgan. Hammasi juda yaxşi ötdi va rejissyor mamnun böldi. Sahna olingaç, aktrisa özini bosolmay, köp hiqillagan.

Filmning mazmuniga qarşi eʼtirozlar Boş repertkomda bildirildi, lekin uni Anatoliy Lunaçarskiy himoya qila oldi, buning uçun kollegiya qarori kerak böldi. Natijada dramaʼga heç qanday özgartiriş kiritilmadi. Film 1927-yil 4-martda ekranga çiqdi va tomoşabinlar muvaffaqiyatiga erişdi. Şundan söng Lavrenyov özi bilan kelişilmagan ssenariyga qarşi çiqdi. Eng köp uni qahramona obrazi yoqmadi. Uning oçiq xati 1927-yil 22-martda «Veçernaya Krasnaya gazeta»da çop etildi. 1927-yil 8-martda film Sovet kinosi döstlari jamiyatida muhokama qilindi. Bir neça eʼtiroz bildirildi. Xususan, filmning mantiqiyligi şubha ostiga qöyildi. Masalan, ofitser asirlikdan osongina qoçişi mumkin edi, lekin buni qilmadi. Rabkorlardan biri şunday dedi: «Kartinaning mavzusi — inson doim inson bölib qoladi, töğriroği, hayvon. Kuraş hali tugamagan. Hozir kino mavzularini sotsiologiyadan fiziologiyaga buriş zararli». Lunaçarskiy filmni himoya qilişda davom etdi, uni «ajoyib» va sovet kinosining «şohköri» deb atadi.

Mixail Arlazorov Protazanov biografiyasida filmning tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonganini taʼkidlagan: «Bu ajablanarli emas. Inqilob mavzusi unda ajoyib aniqlik bilan, insoniy haqqoniy his-tuyğular orqali berilgan». Rejissyor Georgiy Daneliya filmni Çuxrayning ekranlaştirişidan muvaffaqiyatliroq deb hisoblagan: «keng qamrovli surat, yaxşi jang sahnalari bilan». Uning fikriça, bu lentadagi ommaviy sahnalar Sergey Eyzenşteynnikidan sifatliroq işlangan. Rejissyor Gennadiy Poloka ham filmni ijobiy baholab, Voytsik va Koval-Samborskiy qahramonlari munosabatlarining psixologik aniqligini qayd etgan. «Sovet kinosi tarixi. 1917—1967» kitobida film yuqori professional, 1920-yillarda Lavrenyov asarlarining eng yaxşi ekranlaştirilişi deb atalgan. Kinoşunos Miron Çernenko dramani sovetning eng muhim tarixiy-inqilobiy filmlari qatoriga kiritgan (bu atama paydo bölişidan oldin ham). «„Sorok birinçi“ning kinematografimiz tarixidagi ahamiyati nafaqat rejissura mahorati, aktyorlik öyinining yorqinligi, operator işining işonçliligi, montajning benuqsonligi va hatto ssenariy yozuvining çuqurligi bilan belgilanmaydi. Bu ahamiyat şundan iboratki, Protazanov fojia imkoniyatini janrda kördi, göyo uni oldindan istisno qilingan fojiani».