The Foundling

1930-yillarning ikkinçi yarmida Agniya Barto va Rina Zelyonaya Moskva köçalarida sayr qiliş uçun uydan çiqib ketgan qiz haqida ssenariy yozib, uni «Mosfilm» kinostudiyasiga olib kelişdi. Öşa paytda ikkalasining ham kino uçun adabiy-dramatik material bilan işlaş tajribasi yöq edi va hatto studiya bilan dastlabki şartnoma ham tuzmagan edilar, şunga qaramay «Mosfilm»da ssenariy heç qanday tuzatişsiz darhol tasdiqlandi. 1939-yilda rejissyor etib Tatyana Lukaşeviç tayinlangan film işga tuşirildi. Ish jarayonida ssenariyga qöşimçalar kiritila boşlandi. Masalan, muallifning dastlabki versiyasida «Mulya, meni asabiylaştirma!» degan ibora yöq edi; bu replikani ekrandagi «turmuş örtoği» — aktyor Pyotr Repninga qaratib, Faina Ranevskaya dublar orasidagi tanaffusda aytdi. Aktrisaning bu izohi «Podkidiş» yaratuvçilariga muvaffaqiyatli tuyuldi va bu tasodifiy dialog kartinaga tabiiy ravişda kirib keldi.

Xuddi şunday tasodifan filmda ssenariyda dastlab yozilmagan qahramon — xizmatçi Arişa paydo böldi. Muallif sifatida Rina Zelyonaya suratga oliş maydonçasida doim bölib, ayrim syujet çiziqlarini töğrilab turardi va bir payt Barto hamda Lukaşeviç unga umumiy kanvaga yana bir komik personaj kiritiş taklifi bilan murojaat qilişdi. Zelyonayaning xotiralariga köra, yangi obraz yaratayotganda u qöşnilarida yaşaydigan, «sarosimaga tuşgan va befoyda» uy yordamçisi ayolning xarakteri va ismini asos qilib oldi, şuningdek, uning nutq uslubini ham aks ettirdi: «Yöq, men erkin emasman. Nima, men erkinmanmi? Men dam oliş kunidan keyin dam olaman».

«Podkidiş» prokatda «sovet odamlarining bolalarga ğamxör munosabati» haqidagi film sifatida eʼlon qilingan edi va 1940-yil 27-yanvarda ekranga çiqib, matbuotda köplab şarhlar oldi. Bir yil davomida uni 16 milliondan ortiq tomoşabin kördi. 1940-yilgi Königsberg savdo-sanoat yarmarkasida tadqiqotçilar «birinçi sovet oilaviy filmi» deb atagan bu kartina «Intorgkino» taşkiloti tomonidan «Pyotr Birinçi», «Minin va Pojarskiy», «Dengizçilar», «Lenin 1918-yilda» kabi lentalar bilan bir stendda namoyiş etildi. Ikkinçi jahon uruşi davrida filmning asl negativi yöqolgan (taxminan, u 1941-yilda Moskvaga bombardimon paytida yonib ketgan); «Podkidiş»ning uruşdan keyingi davrda tomoşabinlarga qaytişi SSSR Davlat kinofondida saqlanib qolgan pozitiv nusxa tufayli amalga oşdi. 1950-yillarda — destalinizatsiya doirasida — kartinadan videoqatorning kiçik qismi kesib olib taşlandi. 1988-yilda asl versiya restavratsiya qilindi: alohida epizodlar va musiqiy parçalar qayta ovozlaştirildi. Bundan taşqari, restavratorlar lentadan 1939-yil tahririning ayrim kadrlarini, masalan, Butunittifoq qişloq xöjaligi körgazmasidagi Stalin tasvirini olib taşladilar.

Ssenariy ustida işlay boşlagan Rina Zelyonaya va Agniya Barto «Podkidiş»ning kattalar qahramonlari rollarini özlari sevgan aktyorlar ijro etişi kerak deb qarorga kelişdi. Lyalya va böydoq Yevgeniy Semyonoviç (ssenariyda u Ivan Semyonoviç deb nomlangan) obrazlari Faina Ranevskaya va Rostislav Plyattning aktyorlik tabiiyligi hisobga olingan holda yaratildi. Rejissyor Tatyana Lukaşeviç bu nomzodlar bilan rozi böldi. Aktyorlarning roziligi ham olindi. Şu paytda Yuriy Zavadskiy Teatr-studiyasida işlayotgan, ammo kinoda deyarli tajribasi bölmagan Plyatt suratga olişda iştirok etişga darhol tayyorligini bildirdi. Ijodiy biografiyasidan unçalik mamnun bölmagan Ranevskaya keyinçalik 1930-yillarda uning kino bilan munosabatlari qiyin keçganini tan oldi. «Pişka» filmidagi debyutdan keyin Faina Georgiyevna va Kamerniy teatr aktrisasi Nina Suxotskaya Vorobyov toğlarida ekranda boşqa körinmasliklariga vaʼda berişdi: «Moskinokombinatning bu omborxonasi bizni şunçalik qiynadi». Şunga qaramay, Ranevskaya «Podkidiş» ssenaristlari va rejissyorining taklifini qabul qildi — Rina Zelyonayaning aniqlaşiça, faqat «ayollarga xos döstona his-tuyğu tufayli».

Mulya rolini kartina yaratuvçilari Pyotr Repninga taklif qilişdi. «Podkidiş»dan keyin «qayğuli-mehribon yuzli» Repnin asosan epizodlarda suratga tuşdi: masalan, u tomoşabinlarga boşqa filmda, unning iqtiboslari va «Podkidiş»dagi replikalar kabi aforizmga aylangan kinoda esda qoldi — aktyor Leonid Gaydayning «Qafqaz asiri»da ruhiy kasalxona boş şifokorini öynadi.

Tayyorgarlik bosqiçidagi eng katta qiyinçilik Natasha Muxina rolidagi «aktrisa»ni topiş bilan boğliq edi. Baʼzi hollarda ota-onalar bolalarni suratga olişga qatʼiyan ruxsat bermadi; boşqa vaziyatlarda tanlangan qiz kamera oldida tabiiy tutolmasligi maʼlum böldi. Qidiruv kartina direktorining kabinetiga Veronika Lebedeva kirib kelgaç tugadi. Rina Zelyonayaning xotiralariga köra, «kiçkina peri» darhol erkin muloqot qila olişini körsatdi va kattalar oldida juda xotirjam tutdi. Muammolar biroz keyinroq aniqlandi: «Bu fariştaning taşqi körinişi uning xarakteriga heç qanday aloqasi yöq edi. <…> bu şöx Nataşka hammani noçor ahvolga solardi».

Kartinadagi yoş qahramonlar orasida boğçadagi bola bor, u Natasha bilan suhbatda uning «çegara iti» bölişi mumkinmi, deb söraydi. Bu rolni kinostudiya xodimining öğli — kelajakda adabiyotşunos böladigan Lev Anninskiyga taklif qilişdi. Anninskiyning aytişiça, u rol matnini павильонда rejissyor iştirokida yod olgan. Otasi tufayli yoş «artist» «Podkidiş» ekranga çiqişidan oldin (uyda) özi iştirok etgan epizodni körişga ulgurgan. «Podkidiş»ning bir sahnasida yoş Anatoliy Papanov ham suratga tuşdi — u qisqa vaqt yölovçi rolida kadrda paydo böldi.

«Podkidiş»gaça Tatyana Lukaşeviç suratga oliş maydonçasida bolalar bilan işlaş tajribasiga ega edi — 1937-yilda u Parijlik barrikadalarda halok bölgan yoş gamen haqidagi «Gavroş» filmini suratga olgan edi. Biroq «Podkidiş»ni suratga oliş unga yangi kasbiy tajriba berdi, çunki bu yerda u yoşroq bolalar bilan işlaşi kerak edi. Lukaşeviç keyinçalik aytganidek, birinçi suratga oliş kunida Natasha boğda sayr qilayotgan sahnani suratga olişgan (suratga oliş Çistiye prudi yonida ötgan), ammo oxir-oqibat «bu kuni bir metr ham foydali [plyonka] olinmadi»: Natasha roli ijroçisi Veronika Lebedeva injiqlik qilib, guruh aʼzolarining iltimoslariga javob bermadi — Lukaşeviçning sözlariga köra, «u haddan taşqari erkalatilgan edi». Ssenariy muallifi sifatida jarayonni kuzatib borgan Rina Zelyonaya ish boşlanişini «töliq falokat» deb atadi.

Lukaşeviç bola bilan işlaş uslubini özgartirişga qaror qilganda, Lukaşeviç va Lebedeva munosabatlarida buriliş yuz berdi — u qizdan işga jiddiy munosabatni talab qilişni töxtatib, örniga turli usullar bilan uni kerakli improvizatsiyalar uçun rağbatlantira boşladi. Natijada Lebedeva suratga olişni yagona öyin deb qabul qila boşladi va kerakli his-tuyğu hamda imo-işoralarni öz-özidan ijro etib, kadrda tabiiylik va erkinlikni saqlab qoldi. Masalan, bir sahnada Natasha Mulyaga gazli suv solingan stakan uzatişi kerak edi. Qiz samimiy va bevosita harakat qildi, çunki bir tomondan u Pyotr Repnin öynagan aktyorga işondi, u «stakanga soxta qayğu bilan qaradi»; ikkinçi tomondan, u Lukaşeviçning kadr ortidagi rejissyorlik tayyorgarligiga javob berdi — Lukaşeviç bolaga oldindan «Ranevskaya oçköz va suvni bir özi içib yuborişga qodir» deb aytgan edi.

Kinoşunoslar Lukaşeviçning Veronika Lebedeva bilan işlaşdagi «pedagogik maʼlumotlari»ni eʼtirof etgan holda, şu bilan birga, u boşqa bolalar va ösmirlar iştirokidagi epizodlarga yetarli eʼtibor bermaganini qayd etişdi — bu, avvalo, Nataşani qidirişga kattaroq akasi Yura şuğullanadigan sahnalarga tegişli. Kinoşunos M. Pavlova Tatyana Lukaşeviçga bağişlangan inşolarida yozganidek: «Bu bolalardagi samimiylik, ön ikki-ön uç yoşli bolalarga xos erkinlik qayerga ğoyib böldi! Buning örniga Yura, uning döstlari, namunali maktab öquvçilari tavsifida şirin sözlik va ögit-nasihat ohangi paydo böldi». Kinotanqidçi Natalya Nusinova fikriça, «Podkidiş»dagi pionerlarning xulq-atvori anomal körinadi — ösmirlar muhitida aslida «partiya-siyosiy xodimlar munosabatlari modeli», uning atributlari, qöl berişişlari va protokollari qayta yaratilgan.

Kartina ekranga çiqqanidan bir yil ötib, Tatyana Lukaşeviç «Mosfilm» studiyasining «Motsart» hayoti haqida film suratga oliş taklifiga rozi böldi (unda Veronika Lebedevaning iştiroki ham rejalaştirilgan edi). Biroq suratga oliş boşlanişidan oldin ham kinoijodkorlar orasida yangi loyihaga eʼtirozlar paydo böldi va rejissyor işdan çetlatildi. 1941-yil bahorida Uy kinoda ötkazilgan badiiy kinematografiya xodimlari faollarining yiğilişida vaziyatni muhokama qilgan Ivan Pyriev, boşqa narsalar qatori, bedarak yöqolgan qiz haqidagi lentani ham eslatdi: «Rahbarlikning notöğri uslubiga namuna sifatida rejissyor T. Lukaşeviç bilan bölgan voqeani keltiriş mumkin. U yaxşi film suratga oldi — „Podkidiş“. Keyin unga nima uçun bölsa ham „Motsart“ ssenariysi topşirildi. <...> Ijodiy kadrlarni şunday tarbiyalaş kerakmi?»

Tatyana Lukaşeviçning filmi oflik yillarida «şahar sayrlari» janriga yöl oçdi; keyinçalik bu janrga «Odam quyoş ortidan ketadi», «Iliç Zastavasi», «Men Moskva böylab yuraman» kabi kartinalarning yaratuvçilari murojaat qildilar. «Podkidiş» qahramoni uçun, birinçi mustaqil sayohatga çiqqan Moskva — qiz öyin va sarguzaşt maydoni deb qabul qiladigan makon. Natasha uyining ostonasidan boşlangan katta dunyo kaşfiyotlarga boy — qiz uçun bulvarda yurgan buldog, köçada sotilayotgan havo şarlari va kutilmaganda yoğib ketgan yozgi yomğir bir xil darajada qiziqarli. Kartinadagi şahar bola uçun qulay va xavfsiz muhitni ifodalaydi — unda döstona militsionerlar, mehribon hovliboqarlar, masʼuliyatli tarbiyaçilar yaşaydi; yozuvçi Leonid Kostyukovning fikriça, moskvaliklardan keladigan yagona «tahdid» yöqolgan bolani farzandlikka oliş istagi bilan boğliq. Kinoşunos Viktor Filimonovning yozişiça, «Podkidiş» uruşdan oldingi davrda totalitar davlatda suratga olingan, biroq lenta qahramonlari yaşayotgan dunyo «bu haqda heç narsa bilişni istamaydi»: «Bolalar mamlakati — Utopiya paydo böldi, uning asosiy kayfiyatini filmda yangrayotgan beşik qöşiği satrlari bilan aniqlaş mumkin: „Bizning katta şaharimizda har kim çaqaloqqa mehribon“».

Tadqiqotçilar qizning atrofdagilar bilan umumiy til topiş qobiliyatini qayd etar ekan, qahramonning öz tili ham eʼtiborni tortadi — u akasi Yura va boşqa «namunali» pionerlarning nutqidan farq qiladi. Masalan, boğçadagi bola bilan suhbatda Natasha «ajoyib jiddiylik» bilan uni nega tankçi yoki militsioner qilişmasligini tuşuntiradi: «Sen hali kiçkinasan, çunki…»; biroq ozgina öylanib, qiz suhbatdoşiga «çegara iti» bölişga «marhamat bilan» ruxsat beradi. Nataşaning kadrdagi tabiiy xulq-atvori şu bilan izohlanadiki, Veronika Lebedeva suratga oliş vaqtida aktrisa bölişga urinmagan va oldindan yodlangan matnni aytmagan — u şunçaki taklif qilingan şaroitda yaşagan, öyin qoidalarini qabul qilgan va biroz improvizatsiya qilgan. Uruşdan oldingi sovet filmlarida yorqin individuallikka ega qahramonlar kam uçrardi; bulardan istisno sifatida «şartlarni buzadigan bola — öjar Nataşka» körsatiladi.

Veronika Lebedeva uçun kinodebyut 1937-yilda çiqqan qisqa metrajli «Havo sarguzaşti» («Öyinçoqlar paradi») filmida iştirok etiş böldi. Keyin «Podkidiş» yaratuvçilari boş rol ijroçisini izlab, qizni köçada körib qolişdi va uning ota-onasiga bolani kinosinovga olib keliş haqida murojaat qilişdi. Studiyada Veronika «Paşşa murabbo ustiga ötirdi — mana şu sheʼr hammasi» degan ikki misrali sheʼrni öqidi va rolga tasdiqlandi. Suratga oliş davrida yoş aktrisa Ростислав Plyatt bilan alohida iliq munosabatda böldi — u nafaqat kadrda, balki dublar orasidagi tanaffuslarda ham unga öyin muhitini yaratib berardi. Bir suratga oliş kunida Lebedevaga 75 söm tölangan. «Podkidiş»dan keyin uning qisqa filmografiyasiga «Qöğirçoqlar mamlakatida» (1941) lentasi qöşildi, şundan söng Veronikaning kino bilan munosabatlari tugadi. Ingliz tili öqituvçisi diplomini olgaç, u keyinçalik pedagogik va naşriyot faoliyati bilan şuğullandi.

Kartinadagi yöqolgan qizni farzandlikka olişni istaydigan qahramonlar orasida bolasiz er-xotin — Lyalya va Mulya bor. Sabrli Mulyani tinimsiz taʼna qilib yuradigan bezovta Lyalyani Ranevskaya «buffonlik oçiqligi» va mubolağali komizm bilan ijro etgan. Sanʼatşunos Igor Smolinning fikriça, aktrisa hokimiyatdor xonimning xarakterini, erini böysundirgan va şu bilan birga özini «nozik va mehribon jonzot» qilib körsatgan holda, portretning har bir detalini — somon şlyapadan tortib katta çit soyabongaça — öylab topilgan obrazga xizmat qildirgan. Ranevskaya suratga tuşgan bijuteriya, Veronika Lebedevaning sözlariga köra, uning onasiga tegişli bölgan, u maydonçada doim bölgan. Bir kuni Faina Georgiyevna Lebedeva-kattadan taşqi körinişi haqida maqtov eşitib, javob bergan: «Rahmat, juda yoqimli. Faqat menga marjonlaringizni bering, ularda suratga tuşaman». «Podkidiş»dagi ish haqida Ranevskaya zavq bilan eslamagan. Köp odamlar orasida köçada — Gorkiy köçasida suratga olingaç, u aktyorlar bu yerda ham repetitsiya qilişga, ham ovozni yozişga kuzatuvçilar iştirokida majbur bölganini aytib, kino jarayonining ommaviyligi uni bezovta qilganini tan oldi: «Mening şaxsan his-tuyğum şunday ediki, men hammomda yuvinyapman, u yerga Mehnat gigienasi va kasbiy kasalliklar institutidan xodimlar ekskursiyasi kelgan».

Kinoşunos Ney Zorkaya fikriça, «Podkidiş» («asosan zaif, lekin yoqimli, maqbul film») tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozonişi köp jihatdan «buyuk rus klounessasi Faina Ranevskaya»ga va uning qahramonining «Mulya, meni asabiylaştirma!» degan replikasiga boğliq. Zorkayaning yozişiça, uruşdan oldingi yillarda bu va kartinadagi boşqa iqtibos «Çapayev» filmidagi qanotli iboralardan köra maşhurroq bölgan bölişi mumkin. Köp yillar davomida aktrisaning köçaga çiqişi «Podkidiş»ni eslatiş bilan kuzatilardi. Şunday hikoya bor: Moskva markazida Ranevskayani körgan maktab öquvçilari guruhi Mulya haqidagi iborani baralla aytişni boşlagan. Aktrisa javoban buyurgan: «Pionerlar, qöl uşlaşib, töğri tuşingiz!» Evakuatsiyada Toşkentda yurgan Faina Georgiyevna Anna Axmatovaga eski şaharda tinç yura olmasligidan şikoyat qilgan — uni Mulya haqidagi replikalar taʼqib qilar edi. Axmatova tasalli berib: «Xafa bölmang, har birimizning öz Mulyamiz bor», degan. Hatto Leonid Brejnev 1976-yilda aktrisaga Lenin ordenini topşirganda, filmdan iqtibos bilan unga salom bergan.

1980-yillarning boşida 85 yoşli Ranevskaya şarafiga tayyorlangan telekörsatuv xodimlari Faina Georgiyevnadan dasturga kiritiş kerak deb hisoblagan filmlar parçalari röyxatini tuzişni söraşdi. Aktrisa batafsil röyxat tayyorladi; unga — «Majburiy» belgisi bilan — «Zoluşka», «Bahor», «Fil va arqon» filmlaridan parçalar hamda «Podkidiş»dan ikki epizod — «Truba» va «Gazirovka» kirdi. Keyinroq şu varaqqa Ranevskaya izoh yozib qöydi: «Sahnalarni körsatiş amalga oşmadi. Bu telekörsatuv unutuvçan ekan».

Köçalarda bolalar menga uzoq yillar davomida: «Mulya, meni asabiylaştirma!» deb baqirişdi. Çiroyli kiyingan, atir sepgan xonimlar, taniştiriş örniga, qölçalarini qayiqça qilib çözib, lablarini ehtiyotkorlik bilan buriştirib, piçirlaşardi: «Mulya, meni asabiylaştirma!» Davlat arboblari sanʼatga bölgan muhabbat va hurmat körsatib, mehribonlik bilan yaqinlaşib: «Mulya, meni asabiylaştirma!» deyişardi. Men Mulya emasman. Men keksa aktrisaman va heç kimni asabiylaştirişni istamayman. <…> Meni şunça odam qarsak çalyapti, lekin menga şunçalik yolğizlik.

Mulya rolini ijro etgan Pyotr Repnin — «farsa juftligi»ning ikkinçi aktyori — tomoşabinlar tomonidan ham uzoq vaqt Mulya deb atalgan. Şu bilan birga, ekrandagi qahramon obrazi aktyorning xarakteridan keskin farq qilardi. Kartinada u gazeta bilan özini Lyalyaning mulohazalari va daʼvolaridan tösadigan, boş egib itoat qiluvçi eridir. Hayotda esa Repnin ança öjar xulqi bilan ajralib turar va kino muhitida «noqulay» odam sifatida tanilgan. Bu holatlar uning keyingi kinobiografiyasiga taʼsir qilgan bölişi mumkin — «Podkidiş»dagi sezilarli rolidan keyin aktyor asosan epizodlarda suratga tuşdi, uning qahramonlari köpinça ismsiz edi.

Kinoşunos Rostislav Yurenev «Podkidiş» filmining «eng yaxşi aktyorlik muvaffaqiyati»ni bolasiz geolog Yevgeniy Semyonoviç rolini ijro etgan Rostislav Plyattning ishi deb atagan. Uzun böyli böydoq obrazini yaratişda aktyor «Commedia dellʼarte» italiyan komediyasidagi Doktor niqobini, Jyul Vernning «Kapitan Grantning bolalari» romanidagi Jak Paganel xususiyatlarini, Don Kixotning ayrim jihatlarini va boşqa «yaxşi, çalğituvçi, aqlli, jiddiy va sodda odamlar»ning fazilatlarini birlaştirgan. Eşik oldida paydo bölgan qizni körgan geolog avval çalğiydi, söng böysunadi, bir muddatdan keyin esa «podkidiş»ni farzandlikka olişga qaror qiladi. Şu orada kiçkina qahramon begona odamni nafaqat buyuriş mumkinligini, balki unga «katta qöğirçoq kabi» öynaş mumkinligini tez anglaydi. Geologning Nataşaning har qanday istaklariga böysunişga tayyorligi, masalan, «Baba nöxat ekdi» sahnasida körinadi. Dangasa va qöpol Yevgeniy Semyonoviç bolalar öyinining qoidalarini özlaştirişga samimiy harakat qiladi. Qiz u bilan muloqotda özini vaziyat xöjasi his qiladi va hatto geologni biroz «qörqitadi»: «Kuyla, kuyla, aks holda men sen bilan öynamayman».

Nataşaning «befarq homiysi» bolalar bilan muloqot tajribasiga ega emas; ehtimol şuning uçun uning ohangida baʼzi kattalarga xos bölgan şirinlik va «soxta mehribonlik» yöq. Şu bilan birga, uning nozikligi va mehribonligi kiçkina mehmon bilan darhol aloqa topadi. Şunga qaramay, taşqi sodda körinişi, himoyasizligi va ojizligiga qaramay, Plyatt qahramoni qizni ham, böydoqni ham öz nazoratiga olişga urinayotgan qöşnisiga qarşi tura oladi. Vaziyatning komikligi şundaki, Natasha uçun işonç va iliqlik munosabatlarda meʼyor hisoblanadi, katta odam uçun esa bunday hissiyotlar vahiy bölib tuyuladi. Yöqolgan qizni yöqotib qöygan Yevgeniy Semyonoviç tunda öyinçoqlar dökoni vitrinasi oldida turganida, tuşunça paydo böladi: «U endi avvalgidek emas».

Rina Zelyonayaning xotiralariga köra, Plyatt iştirokidagi suratga oliş butun studiyani qiziqtirgan. Natasha geologning höl soçlarini artadigan sahna isitilmaydigan павильонда suratga olingan. Yordamçi rejissyor kadr ortidan artist boşiga suv quyar, soçilayotgan tomçilarga tuşgan Veronika Lebedeva esa «yomğir»ga savol bilan javob berardi: «Plyatt, nega tupurding?» 1950-yilda «Pionerskaya pravda» gazetasida (24-martdagi son) Rostislav Yanoviçning «Kiçkina şeriklarimga» maqolasi çop etildi; unda aktyor «Podkidiş»da Veronika Lebedeva bilan va «Fil va arqon» kartinasida Natasha Zaşipina bilan işlaş haqida gapirib bergan. «Kulʼtura» gazetasi şarhlovçisi Nikolay Irinning fikriça, Tatyana Lukaşeviç lentasidagi geolog roli Plyatt bir neça ön yillar keyin ijro etgan boşqa qahramon — «Bahorning ön yetti lahzasi»dagi pastor Şlag obrazining öziga xos salafi bölgan.