The French Connection

«Fransuz aloqasi» (ingl. The French Connection, «Fransuz boğlanişi») (1971) — rejissyor Uilyam Fridkin suratga olgan, boş rolda Jin Xekmen ijro etgan detektiv triller. Filmning syujeti real voqealarga, şuningdek Robin Murning «The French Connection: A True Story of Cops, Narcotics and International Conspiracy» («Fransuz aloqasi: politsiyaçilar, narkotiklar va xalqaro fitna haqida haqiqiy hikoya») kitobidagi tavsifga asoslangan. Surat Nyu-York politsiya boşqarmasining detektivlari Jimmi «Popay» Doyl va Badi Russo haqida hikoya qiladi. Ularning prototiplari narkotiklarga qarşi kuraş bölimining detektivlari Edvard R. «Eddi» Igan va Salvatore Entoni «Sonni» Grosso bölib, ular filmda özlari ham körinadi. Amerika kinosanʼatini örganiş instituti Fridkin lentasini kino tarixidagi eng buyuk filmlardan biri deb tan oldi. Popayning qotil Nikoli ortidan avtomobilda quvişi sahnasi jahon kino darsliklariga kirdi va triller janrining keyingi rivojida belgilovçi hisoblanadi. Tört yildan söng filmning davomi çiqdi.

Film 5 ta «Oskar» mukofotini qölga kiritdi, jumladan eng yaxşi film va eng yaxşi rejissyor nominatsiyalarida, jami 8 ta nominatsiyada. U Kinoassotsiatsiyaning reyting tizimi joriy etilganidan keyin «Oskar» olgan birinçi «R» reytingli film böldi.

Marselda frantsuz politsiyaçisi yaşirin ravişda dunyodagi eng yirik narkosindikat egasi Alen Şarnye (Fernando Rey) ustidan kuzatuv olib boradi. Politsiyaçi öz uyi kiraverişidagi poçta qutisini tekşirayotganda, narkobaronning qöl ostidagi Pyer (Marsel Bozzuffi) uni öq otib öldiradi. Narkobaron yoş rafiqasi Mari (Anne Rebbot) bilan xarid qiliş uçun çiqadi, Mari unga qimmat palto sovğa qiladi. Keyin Şarnye aktyor va teleboşlovçi Anri Devro (Frederic de Pasquale) bilan uçraşib, uni Şarnyega tegişli avtomobilni Frantsiyadan Nyu-Yorkka kemada olib kelişga köndiradi. Devro rozi böladi, maşinada narkotik kontrabandasi borligidan bexabar.

Nyu-York köçalarida narkotiklarga qarşi bölim politsiyaçilari Doyl («Popay», multfilm qahramoni şarafiga) (Jin Xekmen) va Russo («Qovoqsoç») (Roy Şeyder) quvğin paytida köça narkotik sotuvçisini (Alan Ueks) uşlaydi, u esa Qovoqsoçning qölini piçoq bilan yaralaydi. Ish tugagaç, Doyl va Russo «Kopakabana» keçki klubiga boradi. U yerda Doyl bayram qilayotgan narkotik sotuvçilar guruhini köradi va öz taşabbusi bilan ularni kuzatişga qaror qiladi.

Nyu-Yorkda maʼlum böladiki, detektivlar kuzatayotgan odam — Bruklindagi kafe egasi Salvatore «Sal» Boka (Tony Lo Bianco) uç yil oldin zargarni talon-taroj qilişda gumon qilingan edi. Kafening kamtarona daromadiga qaramay, Sal ança keng yaşaydi. Uning 19 yoşli rafiqasi Enji (Arlene Farber) bir yil oldin dökonda öğrilikda şartli ravişda hukm qilingan, ukasi Lu (Benni Marino) esa ikki yil oldin talonçilik uçun ötirgan. Sirçilar yana aniqlaydiki, Salvatore nyu-yorklik advokat Vaynştok (Harold Gary) bilan uçraşadi, u uç yil oldin Meksikadan geroin partiyasini sotib olişda gumon qilingan edi.

Narkotiklarni tekşiriş bahonasida Bronksdagi qora tanlilar barida Doyl axborotçi (Al Fann) bilan uçraşadi, u hojatxonada unga ikki haftadan keyin Nyu-Yorkka juda katta geroin partiyasi kelişi haqida xabar beradi. Sirçilar bölim boşliği Simonsonni (Eddi Igan) Salvatorening kafesi va kvartirasini tinglaş uçun taşkil qilişga köndiradi. Narkotik partiyasini qölga oliş operatsiyasi uçun FQB bölimga agentlar Maldering (Bill Hikman) va Klayn (Sonni Grosso) ni biriktiradi. Filmni suratga oliş uçun Marseldan kemada kelgan Anri Devro Nyu-York portida intervyu beradi. Ertasi kuni Russo şerigining uyiga boradi. Şerigi fohişa bilan böron keçasini ötkazgan edi. Russo Simonsonning tinglaş va narkotik sotuvçilarni kuzatişga rozi bölganini aytadi.

Agent Maldering bilan birga sirçilar Salvatoreni maşinada Bruklindan Manxettenga olib boradi, lekin tirband köprikda uni közdan qoçiradi. Manxettenning 38-köçasida uni topib, u bilan birga Vestberi mehmonxonasiga kirişadi, u yerda Şarnye va uning odamini köradi. Russo Boka ortidan ketadi, Doyl esa xorijliklarni kuzatişni boşlaydi. U köçada muzlaşga majbur böladi, jinoyatçilar Manxettendagi frantsuz restoranida tuşlik qilişadi, söng Şarnye piyoda mehmonxonaga qaytadi. Mehmonxona yonidagi maşinada Doyl tergovning muvaffaqiyatiga şubha qilgan Maldering bilan janjallaşadi. Vaynştok va Salvatore frantsuz geroinining namunasini kimyogar Xovard (Patrick McDermott) laboratoriyasida tekşirib, uning aʼlo sifatda ekaniga işonç hosil qiladi. Ular hisoblaşadi: oltmiş kilogrammlik partiyani Nyu-Yorkda kamida ikki million dollarga sotiş mumkin. Salvatorening ortidan politsiya kuzatayotganini bilgan advokat Vaynştok xarid sanasini belgilaşga şoşilmaydi.

Ertasi kuni Doyl mehmonxona eşigida Şarnyeni tasodifan tanib qoladi va narkobaronning yolğiz şaharga ketayotganini köradi. Doyl yolğiz kuzatişni davom ettiradi, ammo narkotik sotuvçini deyarli yöqotib qöyadi. Kuzatuvni sezgan Şarnye Markaziy vokzal yonidagi metro bekatida detektivni aldaydi: bir neça marta vagonga kirib-çiqib, oxir-oqibat Doylni platformada ğazablangan holda qoldirib, Vaşingtonga uçib ketadi.

Vaşingtonda Boka bilan uçraşuvda Şarnye politsiyaga uning rejalari maʼlum ekanini tuşunib, bitimni şu hafta oxirigaça Nyu-Yorkda yakunlaşni talab qiladi. Vaşingtondan Nyu-Yorkka uçayotgan samolyotda Pyer xavfsizlik uçun Doylni yöq qilişni taklif qiladi. Şarnye qarşilik körsatadi, çunki Doyl yolğiz emasligini tuşunadi. Ammo qotil öz fikrida turib oladi, çunki ular almaştiriş tayinlangunça Frantsiyaga uçib ketişlarini hisoblaydi. Nyu-Yorkda, ikki narkomanning hayotiga zomin bölgan avariya joyida Doyl Simonsondan narkotik sotuvçilarni kuzatişni davom ettirişni söraydi, lekin u rad etadi. Doimiy kinoyali gaplardan asabiylaşgan Popay bölim boşliği Maldering bilan ham janjallaşadi, boşliq esa unga nihoyat «ish bilan şuğullanişni» buyuradi.

Nyu-Yorkda Doylni öldiriş urinişi muvaffaqiyatsiz tugaydi. Nikoli Doylning uyi tomidan, Doyl yonidan ötayotgan bolali aravaçali ayolni öldiradi. Tomda detektiv taşlab ketilgan qurolni topadi va köçada qoçayotgan qotilni köradi. Pyer metroga tuşadi, Doyl uni musodara qilingan maşinada quvadi. Nikoli özini quvayotgan politsiyaçini öldiradi, keyin poyezd maşinistining kabinasiga bostirib kirib, unga qurol tiraydi va töxtovsiz haydaşni talab qiladi. Nikoli poyezd boşqaruvçisini tinçlantirişga urinayotgan konduktorga öq uzadi. Kok stress holatida huşini yöqotadi, favqulodda tormoz işga tuşadi va qotilni derazaga uloqtiradi, boşqarib bölmaydigan tarkib boşqa poyezd bilan töqnaşadi. Avariyadan keyin özini yöqotgan qotil qoçişga urinadi, zinada Doyl bilan töqnaşadi va orqasiga öq yeydi.

Ikki detektiv biriktirilgan agentlar bilan birga butun tun davomida «linkoln»ni kuzatadi. Yigitlar guruhi maşina yonidan ikki marta ötadi, uçinçi marta esa «linkoln» yonida töxtaşadi. Ularni politsiya uşlaydi. Ular mayda öğrilar bölib, «linkoln»ni öğirlamoqçi bölgan ekan. Popay maşinada nimadir notöğri ekanini va narkotiklar maşina içida ekanini tuşunadi. Politsiya garajida maşina narkotik izlab qismlarga ajratiladi, ammo heç narsa topilmaydi. Kelgan Devere öz avtomobilini talab qiladi. Russo transport vositasining oğirligi işlab çiqaruvçi körsatgan vaznidan 60 kg ortiqligini payqaydi va detektivlar kontrabanda baribir maşinada ekanini tuşunadi. Ular bezaklarni yeçib, yaşirilgan geroin qadoqlarini topadi. Politsiyaçilar narkotiklarni joyiga qaytarib qöyadi, jinoyatçilarni jinoyat ustida uşlaşni rejalaştirib. Dastlabki avtomobil ajratib taşlangani uçun uning örniga eski maşinalar auksionidan şunga öxşaş maşina sotib olinadi va Deverega qaytariladi. Aktyor Şarnye bilan mehmonxonada uçraşib, unga maşinani topşiradi, ammo jinoyatda şerik ekanini bilgaç, undan uzil-kesil voz keçadi.

Şarnye Uords orolidagi eski fabrikaga Vaynstok bilan bitim uçun boradi. Kimyogar Xovard töliq sukunat içida qadoqlardan birini tekşirib, mahsulot sifatini tasdiqlaydi. Şarnye narkotiklarni oladi, pulni maşina bezaklari ostiga yaşiradi va Boka bilan jönab ketadi, ammo yagona çiqiş yölida Popay boşçiligidagi politsiya tösiq qöyganiga duç keladi. Jinoyatçilar tezda orqaga qaytadi, Şarnye omborga qoçadi. Otişma paytida politsiya köz yoshi keltiruvçi gaz işlatadi. Derazadan çiqqan Boka qoçişga urinadi va Russodan qorniga böşatilgan öq yeydi, qolgan jinoyatçilar taslim böladi. Qovoqsoç Popayga qöşiladi. Popay uzoqda qoronği şaxsni köradi va ogohlantiriş qiçqiriğidan bir soniya ötib öq uzadi, federal agent Malderingni öldiradi. Şunga qaramay Doyl şerigiga Şarnyeni qölga olişini aytadi va öqni almaştirib, boşqa xonaga yuguradi. U yerdan öq ovozi eşitiladi.

Qahramonlarning fotosuratlari fonida ularning taqdiri haqida gapiriladi: «Joel Vaynstok hakamlar hayʼati oldida sud qilindi, ish «töğridan-töğri dalillar yetişmasligi» sababli barbod böldi. Enji Bokoni mayda jinoyatda aybdor deb topişdi. Şartli hukm qilindi. Lu Bokoni jinoiy til biriktiriş va narkotiklarni saqlaşda aybdor deb topişdi. Muddati qisqartirildi. Anri Deverey jinoiy til biriktirişda aybdor deb topildi. Federal qamoqxonada tört yil ötirdi. Alen Şarnyeni heç qaçon uşlaşmadi. Taxminlarga köra u Frantsiyada yaşaydi. Detektivlar Doyl va Russo narkotiklarga qarşi bölimdan boşqa xizmat joyiga ötkazildi.»

Fridkinning sözlariga köra, film suratga oliş qarori u bilan Govard Xouks örtasidagi suhbatda tuğilgan. Öşa paytda Fridkin bilan birga yaşagan Xouksning qizi edi. Fridkin Xouksdan uning filmlari haqida nima deb öylaşini söradi. Xouks ularning hammasi «yomon» (ingl. lousy) ekanini oçiq aytdi. Uning fikriça, odamlarga boşqalarning muammolari yoki psixologik murakkabliklar kerak emas: «Ularga kerak bölgan asosiy narsa — harakat». U Fridkinga «yaxşi quvğin qil. Heç kim qilmagandan yaxşiroq qil», deb maslahat berdi (ingl. Make a good chase. Make one better than anyoneʼs done).

Fridkinning özi bu suhbatni eslab şunday degan: «…biz filmlarni «Luvr»dagidek ularning çangini artiş uçun emas, balki tomoşabinni öynatiş uçun yaratişimiz kerak. Maqsadga erişmasak, biz tomoşabinga oçiş kerak bölgan qulfni körsatmasdan kalit beramiz. Şunday qilib, «Fransuz aloqasi»ni suratga olişga keldim». Keyinçalik Fridkin film yaratayotganda Çikagodagi oziq-ovqat dökonlaridan birida işlagan amakisiga tayanganini aytadi: «Şunday qilib, men Amerikaning yuragi urişini his qilib turardim».

Işlab çiqariş 1970-yil noyabrda boşlandi va 1971-yil martda yakunlandi. Filmning birorta sahnasi ham studiya pavilonlarida suratga olinmadi, bu öşa yillar uçun noyob hol edi. Butun material Manxettен va Bruklinning köçalari va haqiqiy interyerlarida, 86 ta lokatsiyada olingan. Dastlab Doyl «Popay» rolini Piter Boyl ijro etişi kerak edi, ammo u agenti film muvaffaqiyatsiz bölişini aytgani uçun rolni rad etdi. Metro IRT 42nd Street Şuttle da quvğin sahnasini suratga oliş ikki kun davom etdi. Metro vagonlaridan biri, 6609 raqamli, Nyu-Yorkning jamoat transporti muzeyida saqlab qolindi.

Film Fridkin va Xekmen uçun muhim tajriba böldi va 1970-yillar davomida neorealistlarning Gollivud kinosiga kirib kelişiga yordam berdi. Filmga xos bölgan qoronği muhit heç qaçon yöqolmaydi, balki yanada oğirlaşadi, bu esa uni Yevropa kinosiga yaqinlaştirdi. «Öşa yillarda men, Kopola va boşqa hamkasblarimiz filmda harakat qanday rivojlanişi kerakligi haqida köp bahslaşardik, — deb eslaydi Fridkin. — Godar yoki Felliniga öxşab, hujjatli tarzda, köça haqiqatining hissi bilan, yoki şakliy ravişda, tasavvur öyiniga böysunib. Lekin men öşa paytda ham bu yondaşuvlar bir-biriga qarama-qarşi emasligini his qilardim». DVD naşri uçun bergan audioşarhida rejissyor hujjatli kinoga xos realizmni u körgan Kosta-Gavrasning «Z» frantsuz filmidan olganini taʼkidlaydi: «…men haqiqiy voqealarni ekranda hayajonli öylab topilgan hikoyalardan kam bölmagan darajada aks ettirişim mumkinligini tuşundim. Buning uçun badiiy kinoda hujjatli kino texnikasini qöllaş kerakligini bilardim». Şuningdek, bu film birinçi bölib sahnalardan birida körinadigan töliq qurilgan Jahon savdo markazini namoyiş etgani bilan ham qiziq.

Aktyorlarni tanlaş filmning eng kuçli tomoni bölsa-da, Fridkin castingda darhol muammolarga duç keldi. U Xekmenni boş rolga qarşi qatʼiy edi va aslida bu rolni Pol Nyuman uçun möljallagan edi, ammo uning nomzodi byudjet çeklanganligi sababli rad etildi. Şundan söng rolga Jeki Gleyson va heç qaçon rol öynamagan nyu-yorklik şarhlovçi Jimmi Breslin sinovdan ötdi. Biroq öşa paytda Gleyson «Gigot» filmidagi iştirokidan söng muvaffaqiyatsiz çiqqaç, kassa uçun «zaharga» aylangan edi. Breslin esa avtomobil quvğin sahnasida maşina boşqarişdan boş tortdi. Boş rol uçun Stiv Makkuin ham körib çiqildi, ammo u «Bulliti»dan keyin yana bir politsiya filmida suratga tuşişni istamadi. Uning nomzodi ham Nyuman singari gonorari film byudjetidan oşib ketgani uçun rad etildi. «Qattiqqöl yigit» Çarlz Bronson ham bu rol uçun sinovdan ötdi. Fridkin studiya tomonidan maʼqullangan Rod Teylorga (Xekmenning sözlariga köra, u rolni faol talab qilgan) rolni berişga deyarli rozi bölgan edi, ammo oxir-oqibat Xekmenda töxtadi.

Frantsuz geroin kontrabandaçisi Alen Şarnye rolini ijro etgan Fernando Reyning tanlovi (filmda «Qurbaqa Bir» (ingl. Frog One) deb hurmatsizlik bilan tilga olinadi) xato tufayli muvaffaqiyatli çiqdi. Fridkin yordamçisidan Luis Buñuelning «Kunduzgi gözal» frantsuz filmida körgan ispanlik aktyorni topişni söradi. Rolni Fransisko Rabal ijro etgan edi, ammo Fridkin uning ismini bilmasdi va şu sababli Buñuelning bir neçta boşqa filmlarida öynagan Reyga murojaat qilişdi. Rabal nihoyat topilgaç, maʼlum böldiki, u na frantsuz, na ingliz tilida gapira olar edi, şuning uçun Rey filmga tasdiqlandi. Yana ham kulgili tomoni şundaki, film montajdan keyin suratga oliş guruhi Reyning frantsuz tilini filmga yaroqsiz deb topdi. Ovoz muhandislari uning frantsuz tilidagi nutqini qayta ovozlaştirişga qaror qilişdi, ammo ingliz tilidagi replikalarni saqlab qolişdi.

Operator: Ouen Roizman

Ssenariy muallifi: Ernest Taydimen

Prodyuser: Filip DʼEntoni

Montajçi: Jerri Grinberg

Bastakor: Don Ellis

Rassom-postanovşçik: Ben Kazaskov

Kostyumer: Jozef Fretuell

Maxsus effektlar: Sess Bedig

Asl manba muallifi: Robbi Mur

Film Amerika kinosanʼatini örganiş institutining quyidagi röyxatlarida eʼtirof etilgan:

1998 yil: AFI böyiça 100 yil içidagi eng yaxşi 100 ta Amerika filmi — № 70

2001 yil: AFI böyiça 100 yil içidagi eng sarguzaştli 100 ta Amerika filmi — № 8

2003 yil: AFI böyiça eng yaxşi 100 ta qahramon va yovuz qahramon

Jimmi «Popay» Doyl, qahramon — № 44

1993 yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reestriga kiritilgan.